Τα τελευταία χρόνια, η οπτική του φύλου αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία στην αρχιτεκτονική και την πολεοδομία, ενώ υποστηρίζεται η δημιουργία πόλεων πιο προσβάσιμων και καλύτερα προσαρμοσμένων στις ανάγκες της καθημερινής ζωής. Ποιες είναι οι προτάσεις των ειδικών και πώς μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο ζούμε; Μπορεί η αρχιτεκτονική να βελτιώσει την ποιότητα ζωής μας; Η απάντηση μοιάζει προφανής όταν σκεφτόμαστε μια προσβάσιμη κατοικία, έναν δρόμο στον οποίο μπορούμε να περπατήσουμε άνετα ή μια γειτονιά όπου βρίσκουμε όλα όσα χρειαζόμαστε σε απόσταση λίγων λεπτών από το σπίτι μας. Ωστόσο, πίσω από αυτά τα φαινομενικά απλά ζητήματα βρίσκεται μια πολύ ευρύτερη συζήτηση για το πώς σχεδιάζονται οι πόλεις μας και ποιων ανθρώπων τις ανάγκες πρέπει να εξυπηρετούν οι δημόσιοι χώροι.
Η ανάγκη επανεξέτασης ορισμένων παραδοσιακών μοντέλων αστικού σχεδιασμού βασίζεται σε μια απλή παρατήρηση: Δεν χρησιμοποιούν όλοι οι άνθρωποι την πόλη με τον ίδιο τρόπο, ούτε έχουν τις ίδιες δυνατότητες πρόσβασης σε αξιοπρεπή κατοικία. Η ηλικία, η κινητικότητα, οι οικογενειακές υποχρεώσεις και οι προσωπικές συνθήκες επηρεάζουν τη σχέση μας με το δομημένο περιβάλλον.
«Στατιστικά, οι γυναίκες έχουν χαμηλότερα εισοδήματα από τους άνδρες, γεγονός που συνεπάγεται μεγαλύτερη δυσκολία πρόσβασης σε ποιοτικές κατοικίες, αλλά και στην κάλυψη όλων των εξόδων συντήρησής τους, συμπεριλαμβανομένου του ενεργειακού κόστους για κλιματισμό και θέρμανση», επισημαίνουν οι Ινές Σάντσεθ ντε Μαδαριάγα και Ινές Νοβέγια Αμπρίλ στον επίσημο οδηγό της Γενικής Διεύθυνσης Στέγασης της Περιφερειακής Κυβέρνησης της Βαλένθια.
Ωστόσο, η ενσωμάτωση αυτών των παραμέτρων δεν σημαίνει απαραίτητα ότι πρέπει να σχεδιάζονται διαφορετικά κτίρια για άνδρες και γυναίκες.
Αντίθετα, στόχος είναι η διεύρυνση της αρχιτεκτονικής προσέγγισης, ώστε να δημιουργούνται χώροι που ανταποκρίνονται στις ανάγκες όσο το δυνατόν περισσότερων ανθρώπων.
Από τις υπηρεσίες που βρίσκονται κοντά στην κατοικία μέχρι την εσωτερική διαρρύθμιση των διαμερισμάτων, υπάρχουν αρχιτεκτονικές επιλογές που μπορούν να διευκολύνουν την καθημερινότητα, αν και είναι σημαντικό να αναγνωρίζονται τα όρια της επίδρασής τους.
Πόλεις σχεδιασμένες με την οπτική του φύλου
Η αρχιτέκτονας και πολεοδόμος Ζάιντα Μουσί, από τις σημαντικότερες ειδικούς στον αστικό σχεδιασμό με έμφαση στη διάσταση του φύλου, έχει υποστηρίξει ότι οι πόλεις πρέπει να ανταποκρίνονται στη διαφορετικότητα των κατοίκων τους.
Κατά τη διάρκεια εκδήλωσης στο Πανεπιστήμιο της Γουαδαλαχάρα το 2023, υπογράμμισε την ανάγκη προώθησης ενός αστικού μετασχηματισμού που θα επιτρέπει την αυτονομία των ανθρώπων «ανεξάρτητα από το βιολογικό φύλο, την ταυτότητα φύλου, την ηλικία ή την κατάστασή τους».
Η προσέγγισή της υπερβαίνει το ζήτημα της ισότητας των φύλων.
Μια προσβάσιμη πόλη χρειάζεται άνετα πεζοδρόμια, δημόσιες συγκοινωνίες, κοντινές υπηρεσίες και υποδομές, καθώς και χώρους που επιτρέπουν στους κατοίκους να πραγματοποιούν τις καθημερινές τους δραστηριότητες χωρίς να εξαρτώνται διαρκώς από το αυτοκίνητο.
Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και η Ινές Σάντσεθ ντε Μαδαριάγα, αρχιτέκτονας και καθηγήτρια Πολεοδομίας στο Πολυτεχνικό Πανεπιστήμιο της Μαδρίτης.
Σε συνέντευξή της στη δημοσιογράφο Ελίσα Ρέτσε για το elDiario.es, εξήγησε ότι ορισμένες παλαιότερες μελέτες για την αστική κινητικότητα «δεν λάμβαναν υπόψη τις μετακινήσεις με τα πόδια που διαρκούν λιγότερο από 15 λεπτά».
Αυτές οι μετακινήσεις, που μπορεί να φαίνονται ασήμαντες από την οπτική των μεγάλων έργων υποδομής, αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής ζωής: η συνοδεία των παιδιών στο σχολείο, τα ψώνια, μια επίσκεψη στον γιατρό ή η φροντίδα ενός συγγενικού προσώπου.
Η έρευνά της για τη λεγόμενη «κινητικότητα της φροντίδας» προτείνει να λαμβάνονται υπόψη τέτοιου είδους διαδρομές κατά τον σχεδιασμό των υπηρεσιών και των μεταφορικών συστημάτων.
Παρότι οι στατιστικές έχουν καταγράψει διαφορές στις μετακινήσεις ανδρών και γυναικών, η βελτίωση αυτών των συνδέσεων ωφελεί επίσης τους ηλικιωμένους, τις οικογένειες και τους πολίτες με διαφορετικές ανάγκες κινητικότητας.
Ορισμένες από αυτές τις αρχές έχουν ήδη εφαρμοστεί σε πραγματικά οικιστικά έργα.
Ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα είναι το Frauen-Werk-Stadt, το οποίο αναπτύχθηκε στη Βιέννη τη δεκαετία του 1990.
Το αρχιτεκτονικό του ενδιαφέρον έγκειται στον συνδυασμό διαφορετικών τύπων κατοικίας με κοινόχρηστους χώρους, εγκαταστάσεις πλυντηρίων, χώρους πρασίνου και υπηρεσίες σε κοντινή απόσταση.
Το συγκρότημα διαθέτει επίσης διαδρομές για πεζούς και ευέλικτες εσωτερικές διαρρυθμίσεις, που μπορούν να προσαρμόζονται σε διαφορετικές οικογενειακές συνθήκες.
Στην ίδια πόλη, το οικιστικό έργο In der Wiesen, το οποίο σχεδιάστηκε από την αρχιτέκτονα Φραντσίσκα Ούλμαν, προωθεί τη συνύπαρξη διαφορετικών γενεών, συνδυάζοντας διαμερίσματα για νέους, οικογενειακές κατοικίες και χώρους διαμονής προσαρμοσμένους στις ανάγκες ηλικιωμένων.
Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες σχεδιαστικές επιλογές είναι η τοποθέτηση παραθύρων που επιτρέπουν στους ενοίκους να διατηρούν οπτική επαφή με τον εξωτερικό χώρο ακόμη και όταν βρίσκονται ξαπλωμένοι στο κρεβάτι ή κάθονται σε αναπηρικό αμαξίδιο.
Αντίστοιχα παραδείγματα υπάρχουν και στην Ισπανία.
Στη Βαρκελώνη, το έργο La Comunitat Habitacional, του αρχιτεκτονικού γραφείου Cierto Estudio, αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου προγράμματος 238 κατοικιών κοινωνικής στέγασης στην περιοχή Illa Glòries.
Το κτίριο των 51 διαμερισμάτων εισάγει ευέλικτες διαρρυθμίσεις, δωμάτια παρόμοιων διαστάσεων και κοινόχρηστους διαδρόμους που συνδέουν τις κατοικίες.
Σε συνέντευξή τους στην εκπομπή Bàsics του betevé, η Άννα Γιονκ, συνιδρύτρια του Cierto Estudio, και ο Μανουέλ Σάντσεθ-Βιγιανουέβα, από το αρχιτεκτονικό γραφείο Haz Arquitectura, εξήγησαν ότι στόχος του έργου ήταν να ανταποκριθεί στα νέα οικογενειακά πρότυπα και στις πιο συλλογικές μορφές διαβίωσης.
Ο αστικός σχεδιασμός μπορεί να φτιάξει ασφαλέστερες πόλεις
Η ασφάλεια αποτελεί ένα ακόμη σημαντικό ζήτημα στη συζήτηση για την αρχιτεκτονική και τη διάσταση του φύλου.
Ο φωτισμός των δημόσιων χώρων, η ορατότητα στις εισόδους των κτιρίων και η διαμόρφωση των κοινόχρηστων περιοχών είναι παράγοντες που μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε και χρησιμοποιούμε το περιβάλλον μας.
Ο Δανός αρχιτέκτονας Γιαν Γκελ, γνωστός για τις έρευνές του γύρω από τις πόλεις που σχεδιάζονται με βάση την ανθρώπινη κλίμακα, αναφέρθηκε στο ζήτημα αυτό σε συνέντευξή του στην Ανατσού Θαμπαλμπεασκόα για το El País Semanal το 2016.
Όπως είχε δηλώσει, «όσο περισσότερο κόσμο έχει ένας δρόμος, τόσο περισσότερο επιτηρείται από τους ίδιους τους περαστικούς και τόσο ασφαλέστερος γίνεται».
Ωστόσο, είναι απαραίτητο να γίνεται διάκριση ανάμεσα στις συνθήκες που μπορεί να βελτιώσει η αρχιτεκτονική και στα προβλήματα ασφάλειας που οφείλονται σε παράγοντες ανεξάρτητους από τον σχεδιασμό.
Μια καλά φωτισμένη είσοδος πολυκατοικίας, μια διαδρομή με καλή ορατότητα ή μια πολυσύχναστη πλατεία μπορούν να διευκολύνουν τη χρήση αυτών των χώρων και να ενισχύσουν το αίσθημα ασφάλειας.
Δεν μπορούν, όμως, από μόνα τους να εξαλείψουν τη βία ή την εγκληματικότητα.
Μάλιστα, ανασκόπηση 21 επιστημονικών μελετών σχετικά με τον αστικό φωτισμό, η οποία δημοσιεύθηκε το 2022 στο επιστημονικό περιοδικό Criminology & Public Policy, διαπίστωσε ότι οι βελτιώσεις στον δημόσιο φωτισμό συνδέονταν με μείωση των εγκλημάτων κατά της περιουσίας.
Ωστόσο, δεν εντοπίστηκε στατιστικά σημαντική μείωση των βίαιων εγκλημάτων.
Η ασφάλεια, επομένως, απαιτεί παρεμβάσεις που υπερβαίνουν την αρχιτεκτονική, από τις δημόσιες πολιτικές και την πρόληψη μέχρι την αστυνόμευση και τα κοινωνικά μέτρα.
Ο καλύτερος σχεδιασμός των χώρων μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία πιο φιλικού και ασφαλούς περιβάλλοντος, αλλά δεν υποκαθιστά την ευθύνη της πολιτείας για τη διασφάλιση της δημόσιας ασφάλειας.
Η καλή αρχιτεκτονική προσαρμόζεται στους ανθρώπους
Πέρα από τη συζήτηση για το φύλο, τα διεθνή παραδείγματα αναδεικνύουν ένα θεμελιώδες ζήτημα: την ανάγκη σχεδιασμού κατοικιών και πόλεων που μπορούν να εξελίσσονται μαζί με τους ανθρώπους που ζουν σε αυτές.
Η συμπεριληπτική αρχιτεκτονική δεν σημαίνει ότι πρέπει να σχεδιάζονται πανομοιότυποι χώροι για όλους. Σημαίνει αναγνώριση της διαφορετικότητας και αποφυγή περιττών εμποδίων στην καθημερινή ζωή.
Άλλωστε, βασικός στόχος της καλής αρχιτεκτονικής θα πρέπει να είναι η διευκόλυνση της ζωής όσων χρησιμοποιούν τους χώρους, συνδυάζοντας λειτουργικότητα, προσβασιμότητα, ευημερία και ποιότητα του δομημένου περιβάλλοντος.
Η οπτική του φύλου μπορεί να προσφέρει πολύτιμα εργαλεία για τον εντοπισμό αναγκών που μέχρι σήμερα δεν έχουν αντιμετωπιστεί επαρκώς, εφόσον ενταχθεί στον ευρύτερο προβληματισμό πώς μπορούμε να δημιουργήσουμε πόλεις βιώσιμες, λειτουργικές και φιλικές προς όλους τους κατοίκους τους.
