Οι Ρώσοι ολιγάρχες σκέφτονται ήδη την εποχή μετά τον Πούτιν – Τα τρία σενάρια για την επόμενη μέρα

Με περιουσίες σχεδόν 700 δισ. δολαρίων, οι Ρώσοι δισεκατομμυριούχοι αναρωτιούνται αν θα αποκτήσουν ξανά λόγο στις αποφάσεις του Κρεμλίνου

Ο Βλαντιμίρ Πούτιν © EPA/KRISTINA SOLOVYOVA

Στις 24 Φεβρουαρίου 2022, λίγες ώρες αφότου έδωσε την εντολή για την εισβολή στην Ουκρανία, ο Βλαντίμιρ Πούτιν κάλεσε στο Κρεμλίνο περισσότερους από 35 από τους πλουσιότερους επιχειρηματίες της Ρωσίας. Οι προσκεκλημένοι κάθισαν ο ένας δίπλα στον άλλον κατά μήκος ενός τοίχου, φορώντας μάσκες λόγω της πανδημίας. Ένας Ρώσος δημοσιογράφος που τους είδε εκείνη την ημέρα τούς περιέγραψε ως χλωμούς και ξενυχτισμένους.

Ο Πούτιν κάθισε απέναντί τους, αφήνοντας ανάμεσά τους σχεδόν ολόκληρη την αίθουσα. Τους ζήτησε να δείξουν κατανόηση για όσα συνέβαιναν και να συνεργαστούν με την κυβέρνηση για να στηρίξουν την παραγωγή, την οικονομία και τις θέσεις εργασίας. Στο βίντεο που έδωσε στη δημοσιότητα το Κρεμλίνο, κανένας από τους δισεκατομμυριούχους δεν πήρε τον λόγο. Σήμερα, ορισμένοι από τους επιχειρηματίες που έχουν μάθει να κρατούν τις απόψεις τους για τον εαυτό τους αρχίζουν, τουλάχιστον στις ιδιωτικές τους συζητήσεις, να κοιτούν πέρα από τη θητεία του Ρώσου προέδρου. Όπως γράφει ο Βιτάλι Σεβτσένκο σε ανάλυση του BBC, το ερώτημα που τους απασχολεί είναι τι θέση θα έχουν σε μια Ρωσία χωρίς τον Πούτιν. Κάποιοι αναπολούν την εποχή που μπορούσαν να επηρεάσουν μια πολιτική απόφαση. Άλλοι θα αρκούνταν στο να γνωρίζουν με ποιους κανόνες λειτουργεί η αγορά και υπό ποιες συνθήκες κινδυνεύουν να χάσουν την περιουσία τους.

Πώς οι ολιγάρχες της δεκαετίας του ’90 έχασαν την πολιτική τους ισχύ

Για τους επιχειρηματίες που έκαναν την περιουσία τους μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, η σχέση με την πολιτική ήταν κάποτε πολύ διαφορετική. Στη δεκαετία του 1990, τεράστιες κρατικές επιχειρήσεις πέρασαν σε ιδιωτικά χέρια. Άνθρωποι με τις κατάλληλες διασυνδέσεις απέκτησαν μέσα σε λίγα χρόνια ολόκληρους βιομηχανικούς ομίλους. Τα χρήματα τούς έδωσαν πρόσβαση στους πολιτικούς και, σε ορισμένες περιπτώσεις, τη δυνατότητα να επηρεάζουν εκείνους που έπαιρναν τις αποφάσεις.

Μετά την εκλογή του στην προεδρία το 2000, ο Πούτιν επέβαλε τους δικούς του όρους. Η οικονομία ανέκαμπτε, η κεντρική κυβέρνηση γινόταν ισχυρότερη και το Κρεμλίνο μπορούσε πλέον να συγκρουστεί ακόμη και με τον πλουσιότερο άνθρωπο της χώρας. Το 2003, ο μεγιστάνας του πετρελαίου Μιχαήλ Χοντορκόφσκι, ο οποίος χρηματοδοτούσε οργανώσεις της αντιπολίτευσης, κατηγόρησε δημοσίως τον Πούτιν ότι επί των ημερών του η διαφθορά είχε πάρει ανεξέλεγκτες διαστάσεις. Πέρασε τα επόμενα δέκα χρόνια στη φυλακή, καταδικασμένος για φοροδιαφυγή, απάτη και υπεξαίρεση. Ο ίδιος αρνήθηκε τις κατηγορίες. Για τους υπόλοιπους επιχειρηματίες, η υπόθεσή του λειτούργησε ως προειδοποίηση.

Ο Μπιλ Μπράουντερ, άλλοτε ο μεγαλύτερος ξένος επενδυτής στη Ρωσία και μετέπειτα σφοδρός επικριτής του Πούτιν, θυμάται πώς άλλαζε η συμπεριφορά των ολιγαρχών όταν εμφανιζόταν ο πρόεδρος στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός. Λίγο νωρίτερα κυκλοφορούσαν με την αυτοπεποίθηση ανθρώπων που θεωρούσαν ότι ο χώρος τούς ανήκε. Μόλις έμπαινε ο Πούτιν, αφηγείται στο BBC, οι ίδιοι άνθρωποι έμοιαζαν με μαθητές που αγωνιούσαν να κερδίσουν την επιδοκιμασία του.

Ο πόλεμος έκανε αυτή την εξάρτηση ακόμη πιο έντονη. Επιχειρηματίες που εξέφρασαν αντιρρήσεις είδαν περιουσιακά τους στοιχεία να κατάσχονται. Άλλοι, που παρέμειναν πιστοί στο Κρεμλίνο, εξασφάλισαν προσοδοφόρα κρατικά συμβόλαια. Η Ρωσία μετρά σήμερα 155 δισεκατομμυριούχους, περισσότερους από κάθε άλλη φορά, σύμφωνα με τα στοιχεία του Forbes που επικαλείται το BBC. Η συνολική περιουσία τους πλησιάζει τα 700 δισ. δολάρια, επίσης επίπεδο ρεκόρ.

Στο εξωτερικό, την ίδια στιγμή, οι δυτικές κυρώσεις περιόρισαν την ελευθερία κινήσεων όσων μπήκαν στις σχετικές λίστες. Τα ιδιωτικά αεροσκάφη, οι θαλαμηγοί και η πρόσβαση στα κοσμοπολίτικα θέρετρα της Ευρώπης ήταν για χρόνια προνόμια που οι Ρώσοι μεγιστάνες θεωρούσαν δεδομένα. Ο Μπράουντερ εκτιμά ότι ο αποκλεισμός από αυτόν τον κόσμο έχει για τους ίδιους και μια διάσταση ταπείνωσης. Στο εσωτερικό της Ρωσίας, πάλι, ένας επιχειρηματίας μπορεί να έχει γίνει πλουσιότερος χάρη στις κρατικές παραγγελίες και ταυτόχρονα να έχει χάσει ακόμη περισσότερο από την ανεξαρτησία του.

Ο «βασιλιάς των λιπασμάτων» που μίλησε για το τέλος της μονοπρόσωπης εξουσίας

Μια σπάνια ευκαιρία να ακουστούν δημόσια ορισμένοι από αυτούς τους προβληματισμούς έδωσε ο Αντρέι Μελνιτσένκο. Ο αποκαλούμενος «βασιλιάς των λιπασμάτων», όγδοος πλουσιότερος άνθρωπος στη Ρωσία, παραχώρησε φέτος συνέντευξη στον Economist, ο οποίος δημοσίευσε και κείμενο με την υπογραφή του. Ήδη η επιλογή ενός βρετανικού εντύπου προκάλεσε αίσθηση. Λίγοι επιχειρηματίες της θέσης του δέχονται να μιλήσουν εκτενώς σε μέσο μιας χώρας που το Κρεμλίνο θεωρεί εχθρική.

Για την Ουκρανία, ο Μελνιτσένκο επανέλαβε αρκετές από τις θέσεις της Μόσχας. Περιέγραψε τη χώρα ως πεδίο αντιπαράθεσης μεταξύ Ρωσίας και Δύσης και υποστήριξε ότι οι δυτικές κυβερνήσεις αγνόησαν τις ρωσικές ανησυχίες για την ασφάλεια. Εκεί που η συζήτηση απέκτησε ξεχωριστό ενδιαφέρον ήταν στο πώς πρέπει να κυβερνάται η ίδια η Ρωσία. Χωρίς να ζητήσει την αποχώρηση του Πούτιν, ο επιχειρηματίας τάχθηκε υπέρ αλλαγών που θα τερμάτιζαν τη συγκέντρωση της εξουσίας στα χέρια ενός ανθρώπου. Μίλησε επίσης για την ανάγκη η χώρα να ανοιχτεί περισσότερο στον κόσμο.

Ο Αρκάντι Οστρόφσκι, ο δημοσιογράφος του Economist που του πήρε τη συνέντευξη, πέρασε ώρες μαζί του σε ξενοδοχεία και καφέ. Θυμάται έντονες διαφωνίες και έναν συνομιλητή που συχνά σταματούσε για να σκεφτεί την απάντησή του. Η δική του εντύπωση ήταν ότι ο Μελνιτσένκο εξέφραζε μια ανησυχία που μοιράζονται και άλλοι επιχειρηματίες για το πού οδηγεί τη Ρωσία ο πόλεμος. Η εξόριστη Ρωσίδα αναλύτρια Αλεξάνδρα Προκοπένκο διέκρινε στην παρέμβασή του και μια πρόσκληση προς ανθρώπους με ανάλογη οικονομική επιφάνεια να πάρουν τον λόγο. Δημοσίως, κανείς δεν τον ακολούθησε.

Τα τρία σενάρια για τη Ρωσία μετά τον Πούτιν

Ο Πούτιν έκλεισε τον Οκτώβριο τα 74 και δεν υπάρχει, σύμφωνα με το BBC, ένδειξη επικείμενης αποχώρησής του. Εάν παραιτούνταν ή πέθαινε εν ενεργεία, τα προεδρικά καθήκοντα θα αναλάμβανε προσωρινά ο πρωθυπουργός Μιχαήλ Μισούστιν, ο οποίος μέχρι σήμερα δεν έχει εκδηλώσει προεδρικές φιλοδοξίες. Για την περίοδο που θα ακολουθούσε, οι αναλυτές με τους οποίους μίλησε το BBC διακρίνουν τρεις πιθανές εξελίξεις.

Η πρώτη είναι μια δημοκρατική μετάβαση. Ορισμένοι επιχειρηματίες, σύμφωνα με την Προκοπένκο, θα ήθελαν μεγαλύτερη ελευθερία έκφρασης, λιγότερη καταστολή και ουσιαστικό ανταγωνισμό μεταξύ κομμάτων. Οι αναλυτές θεωρούν, ωστόσο, αυτή τη διαδρομή τη λιγότερο πιθανή. Οι θεσμοί που θα έπρεπε να στηρίξουν μια τέτοια αλλαγή έχουν αποδυναμωθεί ή καταργηθεί στα χρόνια της διακυβέρνησης Πούτιν.

Η δεύτερη εκδοχή είναι η διατήρηση του αυταρχικού συστήματος με διαφορετικό πρόσωπο στην προεδρία. Ακόμη και τότε, εκτιμά η Προκοπένκο, ο διάδοχος θα ξεκινούσε από ασθενέστερη θέση. Θα διέθετε λιγότερους πόρους και θα χρειαζόταν χρόνο για να εξασφαλίσει τον έλεγχο που απέκτησε ο Πούτιν μέσα σε ένα τέταρτο του αιώνα.

Η τρίτη εκδοχή βρίσκεται πιο κοντά στις προσδοκίες μέρους της επιχειρηματικής ελίτ. Ο πρώην σύμβουλος του Κρεμλίνου Ντμίτρι Νεκράσοφ περιγράφει ένα σύστημα στο οποίο λίγες ισχυρές ομάδες θα μοιράζονταν την εξουσία σε συμμαχία με επιχειρηματικά συμφέροντα. Για τους ολιγάρχες, αυτό θα σήμαινε επιστροφή σε μια εποχή κατά την οποία οι υπουργοί άκουγαν τη γνώμη τους και οι ίδιοι γνώριζαν καλύτερα τι χρειαζόταν για να προστατεύσουν τις επιχειρήσεις τους.

Κατά τον Νεκράσοφ, ορισμένοι ήδη φροντίζουν να καλλιεργούν σχέσεις με υπουργούς και στελέχη των υπηρεσιών ασφαλείας. Το περιθώριο για το επόμενο βήμα εξαρτάται εν μέρει από τη μορφή της περιουσίας τους. Όποιος διαθέτει μεγάλη ρευστότητα μπορεί ευκολότερα να πάρει πολιτικό ρίσκο. Για έναν βιομήχανο που εξαρτά το μεγαλύτερο μέρος του τζίρου του από συμβάσεις με το Δημόσιο, ακόμη και μια επαφή που θα παρερμηνευόταν θα μπορούσε να κοστίσει ακριβά.

Ίσως γι’ αυτό η αλλαγή φαίνεται περισσότερο στις λέξεις παρά στις δημόσιες κινήσεις τους. Η Προκοπένκο λέει ότι επιχειρηματίες που κάποτε αποκαλούσαν κατ’ ιδίαν τον Πούτιν «αρχηγό» ή «πρώτο», τώρα χρησιμοποιούν τη λέξη «Ντεντ», δηλαδή «παππούς», με μια δόση περιφρόνησης. Ο φόβος, πάντως, παραμένει. Σε μία από τις συνεντεύξεις της, ο επιχειρηματίας που είχε απέναντί της πέρασε ολόκληρη τη συζήτηση καθισμένος πάνω στο κινητό του. Πίστευε ότι έτσι θα δυσκόλευε τις μυστικές υπηρεσίες να ακούσουν τι της έλεγε.