Τα γεγονότα του Ιουλίου του 1974 αποτέλεσαν καθοριστική καμπή για τη σύγχρονη πολιτική ιστορία της Ελλάδας, διαμορφώνοντας αμετάκλητα τον πολιτικό χάρτη της χώρας. Η επταετής στρατιωτική δικτατορία, που είχε επιβληθεί το 1967, κατέρρευσε υπό το βάρος μιας βαθιάς εθνικής κρίσης, με καταλυτικό γεγονός την τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Ωστόσο, η νύχτα της 24ης Ιουλίου σηματοδότησε ταυτόχρονα την απαρχή της Μεταπολίτευσης και εγκαινίασε τη μακροβιότερη, σταθερότερη και ειρηνικότερη περίοδο κοινοβουλευτικής δημοκρατίας στη νεότερη ελληνική ιστορία.
Το παρασκήνιο της κατάρρευσης
Το καθεστώς εμφάνιζε έντονα σημάδια αποσύνθεσης ήδη από το 1973, πιεζόμενο από τον πληθωρισμό, τη διεθνή απομόνωση και τις διογκούμενες κοινωνικές αντιδράσεις. Η εξέγερση του Πολυτεχνείου τον Νοέμβριο του 1973 και η βίαιη καταστολή της ανέδειξαν τα αδιέξοδά του. Η μετέπειτα ανατροπή του Γεωργίου Παπαδόπουλου από τον Ταξίαρχο Δημήτριο Ιωαννίδη δεν εξασφάλισε σταθερότητα, αλλά πυροδότησε το πραξικόπημα εναντίον του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου στην Κύπρο στις 15 Ιουλίου 1974.
Η συγκεκριμένη ενέργεια προσέφερε στην Τουρκία το πρόσχημα για τη στρατιωτική εισβολή στο νησί στις 20 Ιουλίου. Αντιμέτωπη με το φάσμα μιας καθολικής εθνικής καταστροφής, η ηγεσία των Ενόπλων Δυνάμεων εξαναγκάστηκε να μεταβιβάσει την εξουσία στους πολιτικούς.
Η νύχτα της 23ης προς την 24η Ιουλίου
Στις 23 Ιουλίου, ο Στρατηγός Φαίδων Γκιζίκης, ορισμένος πρόεδρος από τη χούντα, συγκάλεσε έκτακτη σύσκεψη. Συμμετείχαν παλαιοί πολιτικοί ηγέτες, όπως οι Παναγιώτης Κανελλόπουλος, Γεώργιος Μαύρος, Ευάγγελος Αβέρωφ και Σπύρος Μαρκεζίνης, καθώς και οι αρχηγοί των Ενόπλων Δυνάμεων. Παρά τις αρχικές σκέψεις για πολιτική κυβέρνηση υπό τον Π. Κανελλόπουλο, προκρίθηκε η άμεση κλήση του Κωνσταντίνου Καραμανλή, ο οποίος ζούσε αυτοεξόριστος στο Παρίσι από το 1963. Ο Γάλλος Πρόεδρος Βαλερί Ζισκάρ ντ’ Εσταίν παραχώρησε το γαλλικό προεδρικό αεροσκάφος Falcon για τη μεταφορά του.
- 2:00 π.μ. της 24ης Ιουλίου: Το αεροσκάφος προσγειώνεται στο αεροδρόμιο του Ελληνικού. Χιλιάδες πολίτες κατακλύζουν τους δρόμους της Αθήνας, εκφράζοντας την ανακούφισή τους για το τέλος της επταετίας.
- 4:00 π.μ.: Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής ορκίζεται πρωθυπουργός ενώπιον του Αρχιεπισκόπου Σεραφείμ, συγκροτώντας την Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας.
Η νέα κυβέρνηση κλήθηκε να διαχειριστεί την κρίση στην Κύπρο, εκκινώντας ταυτόχρονα τις διαδικασίες της δημοκρατικής αποκατάστασης. Σε σύντομο χρονικό διάστημα:
- Κατήργησε τα δικτατορικά νομοθετήματα.
- Απελευθέρωσε τους πολιτικούς κρατουμένους.
- Προκήρυξε εκλογές.
- Ετοίμασε το Σύνταγμα του 1975.
Η 24η Ιουλίου έχει καθιερωθεί ως ημέρα εορτασμού της αποκατάστασης της δημοκρατίας. Σήμερα, 52 χρόνια μετά, υπενθυμίζει διαρκώς ότι η δημοκρατία απαιτεί αυξημένη εγρήγορση, θεσμική υπευθυνότητα και αφοσίωση στα ιδεώδη της νομιμότητας.
