Σε εξέλιξη βρίσκονται οι διαπραγματεύσεις του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για τη δημιουργία ενός μόνιμου πλαισίου αποζημίωσης των τοπικών ηλεκτροπαραγωγικών μονάδων που θα παραμένουν σε ψυχρή εφεδρεία στα διασυνδεδεμένα νησιά. Στόχος του ΥΠΕΝ είναι οι συζητήσεις με τις Βρυξέλλες να έχουν ολοκληρωθεί και ο μηχανισμός να έχει πάρει το απαραίτητο ευρωπαϊκό «πράσινο φως» έως το τέλος του 2026.
Ουσιαστικά, με το νέο σχήμα θα «κλειδώσει» η αποζημίωση των συμβατικών μονάδων οι οποίες, μετά τη διασύνδεση των νησιών με το ηπειρωτικό σύστημα, δεν χρειάζεται πλέον να συμμετέχουν σε καθημερινή βάση στην ηλεκτροπαραγωγή, αλλά είναι απαραίτητο να παραμένουν διαθέσιμες και ετοιμοπόλεμες. Ο ρόλος τους θα είναι να αποτελούν το τελευταίο δίχτυ ασφαλείας, ώστε να μπορούν να καλύψουν την τοπική ζήτηση σε περίπτωση σοβαρής βλάβης σε μία διασύνδεση ή άλλου έκτακτου γεγονότος που θα περιορίσει την τροφοδοσία από την ηπειρωτική χώρα.
Το θέμα αφορά τόσο την Κρήτη όσο και τις Κυκλάδες, όπου ήδη παραμένουν τοπικές πετρελαϊκές μονάδες σε εφεδρεία μετά την ολοκλήρωση των ηλεκτρικών διασυνδέσεων. Ενδεικτικά, η ΔΕΗ διατηρεί μονάδες σε Μύκονο, Σύρο και Πάρο, χωρίς να έχει μέχρι σήμερα ενεργοποιηθεί ένα οριστικό πλαίσιο που να καλύπτει το κόστος της συγκεκριμένης υπηρεσίας. Σύμφωνα με εκτιμήσεις που έχουν δημοσιευθεί, το κόστος που έχει επωμιστεί η επιχείρηση για τη διατήρηση των μονάδων αυτών μετά τη διασύνδεση των Κυκλάδων προσεγγίζει συνολικά τα 120 εκατ. Ευρώ.
Η νέα προθεσμία για την Κρήτη
Η πιο επείγουσα εκκρεμότητα είναι αυτή της Κρήτης. Ο αρχικός σχεδιασμός προέβλεπε ότι το νέο καθεστώς θα ήταν έτοιμο ώστε το νησί να ενταχθεί πλήρως στο Target Model από την 1η Οκτωβρίου. Ωστόσο, η απαιτούμενη έγκριση της Κομισιόν δεν εξασφαλίστηκε εντός του συγκεκριμένου χρονοδιαγράμματος, καθώς ο μηχανισμός συνδέεται με τους ευρωπαϊκούς κανόνες περί κρατικών ενισχύσεων και απαιτεί προηγούμενη συνεννόηση με τις Βρυξέλλες.
Για να δημιουργηθεί ο απαραίτητος επιπλέον χρόνος, παρατάθηκε έως τα τέλη Ιανουαρίου 2027 το υβριδικό μοντέλο λειτουργίας της αγοράς ηλεκτρισμού της Κρήτης. Είχε προηγηθεί σχετικό αίτημα του ΑΔΜΗΕ προς τη ΡΑΑΕΥ, ακριβώς επειδή δεν ήταν εφικτό να έχει ολοκληρωθεί η διαδικασία για τον μηχανισμό ψυχρής εφεδρείας έως την 1η Οκτωβρίου. Η παράταση λειτουργεί επομένως ως μεταβατική «γέφυρα», με το ΥΠΕΝ να επιδιώκει πλέον να έχει ολοκληρώσει τις διαπραγματεύσεις με την Κομισιόν έως το τέλος του έτους.
Η διατήρηση τοπικών μονάδων θεωρείται απαραίτητη παρά το γεγονός ότι η Κρήτη τροφοδοτείται πλέον μέσω των δύο διασυνδέσεων με την Πελοπόννησο και την Αττική. Η λογική είναι ότι ακόμη και σε ένα πλήρως διασυνδεδεμένο νησί πρέπει να υπάρχει εναλλακτική πηγή τροφοδοσίας για το δυσμενές ενδεχόμενο σοβαρής διαταραχής στα υποβρύχια καλώδια. Οι μονάδες δεν θα λειτουργούν σε μόνιμη βάση, αλλά θα αποζημιώνονται για τη διαθεσιμότητά τους και θα επιστρατεύονται όταν απαιτείται.
Ο λογαριασμός περνά από τις ΥΚΩ
Κομβικό κομμάτι του σχεδιασμού είναι και η χρηματοδότηση του μηχανισμού. Οι αποζημιώσεις για τη διατήρηση των μονάδων σε εφεδρεία προβλέπεται να καταβάλλονται μέσω του Ειδικού Λογαριασμού Υπηρεσιών Κοινής Ωφέλειας (ΕΛΥΚΩ). Ήδη σε προηγούμενη επεξεργασία του θέματος των μονάδων των διασυνδεδεμένων νησιών είχε προβλεφθεί ότι τα σχετικά ποσά θα προέρχονται από τον συγκεκριμένο λογαριασμό.
Σύμφωνα με πληροφορίες, το ΥΠΕΝ έχει ενσωματώσει το πρόσθετο κόστος που θα προκαλεί ο νέος μηχανισμός, στους υπολογισμούς του για την πορεία του ΕΛΥΚΩ. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία καθώς από τις αρχές του 2027 προβλέπεται παράλληλα η μείωση κατά 50% των χρεώσεων ΥΚΩ για την πρώτη κλίμακα οικιακής κατανάλωσης. Παρά τη διπλή επιβάρυνση –από τη μείωση των εσόδων και από τις αποζημιώσεις των εφεδρειών– η εκτίμηση του υπουργείου είναι ότι ο λογαριασμός μπορεί να ισοσκελιστεί μέσα στο 2027.
Καθοριστικό ρόλο σε αυτή την εξίσωση παίζουν οι ίδιες οι νησιωτικές διασυνδέσεις, οι οποίες περιορίζουν δραστικά το κόστος των ΥΚΩ καθώς αντικαθιστούν την ακριβή τοπική πετρελαϊκή ηλεκτροπαραγωγή με ενέργεια από το ηπειρωτικό σύστημα. Το ΥΠΕΝ εκτιμά ότι η εξοικονόμηση, σε συνδυασμό με τα υπόλοιπα μέτρα ενίσχυσης του ΕΛΥΚΩ, θα επιτρέψει όχι μόνο να απορροφηθεί η μείωση των χρεώσεων και το κόστος των εφεδρειών, αλλά και να μηδενιστούν εντός του 2027 οι συσσωρευμένες οφειλές προς τους προμηθευτές, ώστε οι εταιρείες να αποζημιώνονται εκ νέου πλήρως για τα ποσά που καταβάλλουν για ΥΚΩ.
Μεταβατική «γέφυρα» μέχρι τις νέες λύσεις
Ο μηχανισμός ψυχρής εφεδρείας δεν προορίζεται πάντως να αποτελέσει την τελική μορφή του συστήματος ασφάλειας εφοδιασμού των νησιών. Ο σχεδιασμός που έχει τεθεί υπό συζήτηση με την Κομισιόν αντιμετωπίζει την αποζημίωση με διοικητικά καθοριζόμενη τιμή ως μεταβατική λύση, με ορίζοντα περίπου τεσσάρων έως πέντε ετών. Σε επόμενο στάδιο θα χρειαστεί ένα πιο μόνιμο καθεστώς, στηριγμένο σε ανταγωνιστικές διαδικασίες.
Παράλληλα, όσο αυξάνονται οι ΑΠΕ και κυρίως η αποθήκευση στα νησιά, τόσο θα μπορεί να μειώνεται η ανάγκη διατήρησης συμβατικών μονάδων. Για την Κρήτη, για παράδειγμα, έχει ήδη τεθεί στον σχεδιασμό η ανάπτυξη αυτόνομων μπαταριών συνολικής ισχύος άνω των 100 MW, οι οποίες μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά στις διασυνδέσεις, παρέχοντας γρήγορα ισχύ σε περίπτωση διαταραχής.
Μέχρι να ωριμάσουν αυτές οι λύσεις, πάντως, η ψυχρή εφεδρεία αποτελεί τη δικλείδα που καλείται να γεφυρώσει δύο διαφορετικές ανάγκες: από τη μία, να αξιοποιηθούν στο μέγιστο οι οικονομικές και περιβαλλοντικές ωφέλειες των νησιωτικών διασυνδέσεων και, από την άλλη, να παραμείνει διαθέσιμο ένα τοπικό «plan B» για την περίπτωση που τα υποβρύχια καλώδια τεθούν προσωρινά εκτός λειτουργίας. Το επόμενο κρίσιμο ορόσημο είναι πλέον το τέλος του 2026 και η έκβαση των διαπραγματεύσεων με τις Βρυξέλλες.
