Σημαντικές αντιδράσεις έχει προκαλέσει στη διεθνή ναυτιλιακή κοινότητα η πρόταση που εξετάζεται στον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό (IMO) για τη μείωση έως και τριών μηνών από τον υποχρεωτικό 12μηνο χρόνο θαλάσσιας υπηρεσίας που απαιτείται για την απόκτηση πιστοποιητικού αξιωματικού φυλακής γέφυρας (STCW II/1).
Το κενό θα καλύπτεται με εκπαίδευση σε προσομοιωτές (simulators), στο πλαίσιο μιας προσπάθειας να αντιμετωπιστεί η αυξανόμενη έλλειψη διαθέσιμων θέσεων πρακτικής άσκησης πάνω στα πλοία.
Η πρόταση όμως έχει διχάσει τον κλάδο. Από τη μία πλευρά, κράτη-μέλη που τροφοδοτούν τη διεθνή ναυτιλία με μεγάλο αριθμό ναυτικών υποστηρίζουν ότι η ευελιξία είναι αναγκαία. Από την άλλη, πλοίαρχοι και επαγγελματικοί οργανισμοί προειδοποιούν ότι η μείωση της εμπειρίας εν πλω μπορεί να έχει άμεσο αντίκτυπο στην ασφάλεια.
Η έλλειψη ναυτικών και η πίεση για ευελιξία
Χώρες όπως η Βραζιλία, η Μαλαισία, οι Φιλιππίνες και η Σαουδική Αραβία στηρίζουν την πρόταση, υποστηρίζοντας ότι πολλές ναυτιλιακές εταιρείες αδυνατούν να εξασφαλίσουν επαρκείς θέσεις εκπαίδευσης για δοκίμους. Η παγκόσμια ναυτιλία βρίσκεται σε φάση ανάπτυξης, με αυξανόμενο στόλο και ταυτόχρονα γήρανση του ανθρώπινου δυναμικού, γεγονός που εντείνει τις ανησυχίες για μελλοντική έλλειψη αξιωματικών.
Οι υποστηρικτές της αλλαγής επισημαίνουν ότι οι σύγχρονοι προσομοιωτές μπορούν να αναπαράγουν σενάρια που ένας δόκιμος ενδέχεται να μην αντιμετωπίσει ποτέ κατά τη διάρκεια της πρακτικής του: ακραία καιρικά φαινόμενα, ναυσιπλοΐα σε περιορισμένη ορατότητα, πολύπλοκους ελιγμούς σε πολυσύχναστους διαύλους ή καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Υποστηρίζουν επίσης ότι η τεχνολογία έχει εξελιχθεί σημαντικά, προσφέροντας ρεαλιστικά περιβάλλοντα εκπαίδευσης με δυνατότητα επανάληψης κρίσιμων σεναρίων — κάτι που δεν είναι πάντα εφικτό στη θάλασσα.
Το επιχείρημα, όπως διατυπώνεται στις σχετικές εισηγήσεις προς τον IMO, δεν είναι η αντικατάσταση της θαλάσσιας εμπειρίας, αλλά ο «συνδυασμός» πραγματικής υπηρεσίας και προσομοιωτών, ώστε να αυξηθεί η χωρητικότητα εκπαίδευσης χωρίς να μειωθούν τα πρότυπα.
Ανησυχία για την ασφάλεια στη θάλασσα
Απέναντι σε αυτή τη λογική, επαγγελματικοί φορείς όπως το Nautical Institute και η International Federation of Shipmasters’ Associations (IFSMA) εκφράζουν έντονη αντίθεση.
Σε υποβολή του προς τον IMO, το Nautical Institute επισημαίνει ότι δεν υπάρχουν επαρκή επιστημονικά δεδομένα που να τεκμηριώνουν πως η μείωση του θαλάσσιου χρόνου δεν θα οδηγήσει σε υποβάθμιση της ασφάλειας. Η εμπειρία στη γέφυρα, σημειώνεται, «υπερβαίνει τη θεωρία της τάξης και τη στειρότητα ενός προσομοιωτή». Ο αξιωματικός φυλακής δεν είναι απλός χειριστής οργάνων, αλλά στέλεχος σε ένα σύνθετο βιομηχανικό περιβάλλον, με ευθύνη για πλήρωμα, φορτίο και περιβάλλον.
Ο γενικός γραμματέας της IFSMA, καπετάνιος Andrew Cook, δήλωσε ότι ανεπίσημη καταγραφή απόψεων μεταξύ πλοιάρχων δείχνει πως τα δύο τρίτα έως τα τρία τέταρτα αντιτίθενται στη μείωση της θαλάσσιας υπηρεσίας. «Οι ναυτικοί ζουν, κοιμούνται και εργάζονται στο πλοίο. Χρειάζεται χρόνος για να κατανοήσει κανείς τη δυναμική του πλοίου, τη λειτουργία του πληρώματος και τις πραγματικές πιέσεις της θάλασσας», υπογραμμίζει.
Η συζήτηση αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα λόγω πρόσφατων ατυχημάτων που ανέδειξαν ελλείψεις στη φυλακή γέφυρας. Ενδεικτική είναι η σύγκρουση στη Βόρεια Θάλασσα το 2025 μεταξύ του containership Solong και του δεξαμενόπλοιου Stena Immaculate, η οποία είχε ως αποτέλεσμα έναν θάνατο. Ο πλοίαρχος του Solong καταδικάστηκε, καθώς δεν μείωσε ταχύτητα ούτε άλλαξε πορεία εγκαίρως, ενώ η επίκληση προβλήματος με τον αυτόματο πιλότο απορρίφθηκε από το δικαστήριο.
Ο επικεφαλής του Marine Accident Investigation Branch (MAIB), Andrew Moll, έχει επισημάνει ότι η εποχή της ψηφιοποίησης απαιτεί επανεξέταση του τρόπου με τον οποίο ασκείται η φυλακή γέφυρας. Σύμφωνα με τις έρευνες, η εσφαλμένη χρήση ή η αγνόηση συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης έχει επιδεινώσει ανθρώπινα λάθη.
Η ναυτική εκπαίδευση σε σταυροδρόμι
Το βασικό ερώτημα που αναδύεται δεν είναι απλώς τεχνικό αλλά φιλοσοφικό: μπορεί η τεχνολογία να αντικαταστήσει μέρος της εμπειρίας; Ή μήπως η ναυτιλία, ως κλάδος υψηλού ρίσκου, απαιτεί τη διατήρηση αυστηρών προϋποθέσεων πρακτικής εξάσκησης;
Οι υποστηρικτές της αλλαγής βλέπουν στους προσομοιωτές ένα εργαλείο που μπορεί να ενισχύσει την ποιότητα της εκπαίδευσης. Οι αντίπαλοι φοβούνται ότι η σταδιακή μείωση του χρόνου στη θάλασσα θα οδηγήσει σε αξιωματικούς με λιγότερη βιωματική κατανόηση του πλοίου και της επιχειρησιακής πραγματικότητας.
Η απόφαση του IMO αναμένεται να επηρεάσει το μέλλον της ναυτικής εκπαίδευσης παγκοσμίως. Αν εγκριθεί η πρόταση, θα πρόκειται για τη σημαντικότερη μεταρρύθμιση στο σύστημα πιστοποίησης αξιωματικών εδώ και δεκαετίες.
Σε έναν κλάδο όπου ένα λάθος μπορεί να κοστίσει ανθρώπινες ζωές, περιβαλλοντική καταστροφή και τεράστιες οικονομικές απώλειες, η ισορροπία μεταξύ τεχνολογικής εξέλιξης και πρακτικής εμπειρίας παραμένει κρίσιμη. Η συζήτηση στον IMO δεν αφορά μόνο μήνες εκπαίδευσης, αλλά το ίδιο το επίπεδο ασφάλειας στη θάλασσα τις επόμενες δεκαετίες.
