Ας ξεκινήσουμε από μια βασική διαπίστωση. Ο λαϊκισμός και η τοξικότητα δεν ήταν προϊόντα της προηγούμενης δεκαετίας της κρίσης και των μνημονίων. Προϋπήρχε σε όλη τη διάρκεια της μεταπολίτευσης και σαφώς επηρέαζε στον έναν ή τον άλλο βαθμό το πολιτικό σύστημα, ακόμα και την περίοδο του πανίσχυρου δικομματισμού.
Όμως το αντισυστημικό κύμα γιγαντώθηκε την περίοδο της κρίσης χρέους, που πήρε χαρακτηριστικά γενικευμένης κρίσης και αμφισβήτησης των θεσμών. Η «άνω και κάτω πλατεία», στις αρχές της περασμένης δεκαετίας, βροντοφώναξε διαλυτικά συνθήματα κατά της Βουλής, της Δικαιοσύνης και των κομμάτων.
Οι θεσμοί, με μεγάλες ανεπάρκειες και πριν από την κρίση, ταυτίστηκαν με τη σκληρή λιτότητα, με την απώλεια της εθνικής κυριαρχίας ελέω τρόικας, με την κοινωνική αδικία. Ήταν τότε που η απευθείας σχέση του ηγέτη με το λαό, η ενίσχυση των λεγόμενων αντισυστημικών κομμάτων πήρε το πάνω χέρι και εμφανίστηκε ως λύση στα αδιέξοδα.
Η έξοδος από τα μνημόνια έδωσε χώρο σε μια μετάβαση σε φάση πολιτικής σταθερότητας. Βοήθησε σε αυτό η οικονομική ανάκαμψη της χώρας, η εισοδηματική βελτίωση των νοικοκυριών αλλά και η προσδοκία ότι τα χειρότερα έμειναν πίσω. Δόθηκε η εντύπωση- που διατυπώθηκε και από επίσημα πολιτικά χείλη-, ότι η τοξικότητα και ο λαϊκισμός είχαν ηττηθεί κατά κράτος.
Οι θεσμοί και το πολιτικό σύστημα δεν ανταποκρίθηκαν στις αυξημένες προσδοκίες
Κι όμως. Η τραυματική εμπειρία των μνημονίων είχε αφήσει «ουρά» που φάνηκε τελικά να παίζει το ρόλο της στη διαμόρφωση πολιτικής συνείδησης ακόμα και σήμερα. Κυρίως, παρέμεινε ισχυρή η αίσθηση ότι τόσο οι θεσμοί -η Δικαιοσύνη κυρίως- όσο και το πολιτικό σύστημα δεν ανταποκρίθηκαν στις αυξημένες προσδοκίες για ουσιαστικές αλλαγές.
Ακόμα και τα μέτρα που επιβλήθηκαν από την ΕΕ την περίοδο της κρίσης ή οι μεταρρυθμίσεις που επιχείρησε η κυβέρνηση της ΝΔ δεν στάθηκαν ανάχωμα στο επερχόμενο «νέο κύμα» αντισυστημισμού. Κι αυτό, παρά το γεγονός ότι η οικονομική κατάσταση της χώρας αλλά και η βελτίωση της οικονομικής θέσης μεγάλης μερίδας των πολιτών δεν είχαν σχέση με τις τραγικές συνθήκες της αρχής της περασμένης δεκαετίας…
Ο λαϊκισμός και τα αντισυστημικά κηρύγματα απόκτησαν αίφνης νέα ενέργεια και από άλλες αιτίες. Η μια έχει να κάνει με την κρίση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας διεθνώς και ειδικότερα στις ΗΠΑ- όπου θριαμβεύει η «αδιαμεσολάβητη» προεδρία Τραμπ- αλλά και στην Ευρώπη. Τα παραδοσιακά κόμματα αγκομαχούν, η κοινωνική ανασφάλεια διογκώνεται, η πολιτισμική αβεβαιότητα και η μεταναστευτική κρίση δίνουν προνομιακό χώρο σε κόμματα και ηγέτες, με τη σφραγίδα του λαΪκισμού και της συνολικής αμφισβήτησης των πάντων.
Συγκέντρωση στο Σύνταγμα για τα Τέμπη © InTime
Το «σύστημα» δεν κάνει τίποτα στο να γίνονται οι πλούσιοι πλουσιότεροι
Πολύ περισσότερο που σε μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης εδραιώνεται η πεποίθηση ότι το «σύστημα» δεν κάνει τίποτα στο να γίνονται οι πλούσιοι πλουσιότεροι και οι φτωχοί φτωχότεροι. Η μεσαία τάξη υποφέρει, η νέα γενιά συνειδητοποιεί πως οι επιλογές της στα εισοδήματα, τη στέγη, την εκπαίδευση μειώνονται δραματικά.
Η απογοήτευση και η οργή κερδίζουν έδαφος. Κι εδώ έρχονται να παίξουν καταλυτικό ρόλο στην αναζωπύρωση της αντισυστημικής ρητορικής παίζουν τα γιγαντωμένα πλέον κοινωνικά δίκτυα. Είναι τα social media που φιλοξενούν-αν όχι ενθαρρύνουν- οξύτατες, συγκρουσιακές παρεμβάσεις, που δίνουν την επίφαση ενίσχυσης του άμεσου λόγου, που υπονομεύουν τη διαμεσολάβηση, που μηδενίζουν κάθε ίχνος εμπιστοσύνης σε κόμματα, δικαιοσύνη, Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας-αν και τα τελευταία μάλλον γοητεύονται κατά καιρούς από την εμφάνιση αδιαμεσολάβητων πολιτικών αστέρων…
Τα πράγματα μπορούν να πάρουν απρόβλεπτη εξέλιξη όταν ο αντισυστημισμός τέμνεται με ένα κατακερματισμένο πολιτικό τοπίο, όπως διαμορφώνεται σήμερα στο χώρο του αντιπολιτευτικού φάσματος. Τα πολλά κόμματα-που απ’ ό,τι φαίνεται σύντομα θα γίνουν περισσότερα- δεν δημιουργούν προϋποθέσεις για μια εναλλακτική κυβερνητική πλειοψηφία.
Η πρόθεση της κ. Καρυστιανού να κάνει κόμμα πυροδότησε μια πολεμική τόσο από το σύνολο σχεδόν των αντιπολιτευτικών δυνάμεων τόσο προς το πρόσωπό της όσο και μεταξύ τους. Επιπλέον, ο αντισυστημισμός υπονομεύει ευθέως κάθε δυνατότητα συγκλίσεων και συμβιβασμών, που εμφανίζονται ως πράξεις προδοσίας.
Κάθε κυβερνητική ανεπάρκεια ή ρωγμή στη συνοχή της γίνεται αφορμή
Η αμφισβήτηση της Βουλής, των κομμάτων και της Δικαιοσύνης γίνεται υπέρτατος στόχος, μέχρις σημείου εξαφάνισής τους από τον χάρτη, χωρίς να προτείνεται κάτι εναλλακτικό. Κάθε κυβερνητική ανεπάρκεια ή ρωγμή στη συνοχή της γίνεται η αφορμή για μια γενικευμένη επίθεση απονομιμοποίησης της κυβέρνησης- ακόμα και με ανάλογους υπαινιγμούς από παραδοσιακά πολιτικά πρόσωπα- αλλά και της ίδιας της εκλογικής διαδικασίας. Το σχήμα «ηγέτης-λαός» δεν χωρά ενδιάμεσες στάσεις…
Πολλά μπορεί να πάνε στραβά-με χειρότερο σενάριο τις θεωρίες του χάους, ως απότοκο της αδυναμίας να κυβερνηθεί ο τόπος μετά τις προσεχείς εκλογές. Όμως είναι λάθος να κυριαρχήσει μια μοιρολατρική υποταγή στο μοιραίο. Η ανασύσταση των θεσμών, η ικανότητα των «θεσμικών» κομμάτων να ανανεωθούν, η ύπαρξη ως αντίβαρο πειστικών, ρεαλιστικών προτάσεων στις ανάγκες της κοινωνίας, αλλά και η συναίσθηση της κρισιμότητας των καιρών- σε μια περίοδο αβέβαιων γεωπολιτικών προκλήσεων και στην περιοχή μας-,είναι μονόδρομος για μια ανάκτηση της εμπιστοσύνης των πολιτών.
Η Ελλάδα, στην περίπτωση αυτή, μπορεί να γίνει ένα case study για την Ευρώπη στην αναζήτηση εναλλακτικών λύσεων απέναντι στο κύμα του αντισυστημισμού και της καθολικής αμφισβήτησης των πάντων.
