Ένα γενετικά τροποποιημένο παθογόνο μικρόβιο -ή ιός– που θα ξεφύγει από ένα εργαστήριο και θα μπορούσε να εξαπλωθεί στον πληθυσμό πριν γίνει αντιληπτός, αποτελεί το εφιαλτικό σενάριο στο νέο βιβλίο της δημοσιογράφου Annie Jacobsen «Biological War: A Scenario», επισημαίνει ο Εconomist.
Η συγγραφέας, γνωστή για τα βιβλία της σχετικά με τον πόλεμο και τις στρατιωτικές τεχνολογίες, επιχειρεί να περιγράψει λεπτό προς λεπτό τις συνέπειες μιας μεγάλης βιολογικής επίθεσης, ακολουθώντας τη μορφή που είχε χρησιμοποιήσει και σε προηγούμενο έργο της για ένα υποθετικό πυρηνικό πλήγμα στις ΗΠΑ.
Στο σενάριο που παρουσιάζει, μια έκρηξη σε ερευνητική εγκατάσταση στη Σιβηρία οδηγεί στην απελευθέρωση ενός τροποποιημένου παθογόνου. Οι αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών αντιλαμβάνονται γρήγορα ότι ενδέχεται να βρίσκονται μπροστά σε διαρροή από εργαστήριο, όμως οι επιλογές της αμερικανικής κυβέρνησης είναι περιορισμένες.
Το βασικό πρόβλημα είναι ο χρόνος. Όταν ένα επικίνδυνο παθογόνο έχει ήδη περάσει από ένα εργαστήριο στον πληθυσμό, η δυνατότητα έγκαιρης αναχαίτισής του πριν μεταβληθεί σε θανατηφόρα πανδημία, μπορεί να έχει περιοριστεί δραματικά.
Η αλυσίδα των γεγονότων
Η Jacobsen περιγράφει στη συνέχεια την αλυσίδα των γεγονότων που ακολουθεί: καθυστερήσεις στην αναγνώριση της επιδημίας ή πανδημίας, ανεπαρκής ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ κρατικών υπηρεσιών και ένα σύστημα υγειονομικής άμυνας που δυσκολεύεται να ανταποκριθεί σε μια κρίση μεγάλης κλίμακας.
Στο υποθετικό σενάριο, οι ρωσικές αρχές αρνούνται αρχικά οποιαδήποτε σχέση με εργαστηριακό ατύχημα και αποδίδουν την εμφάνιση της ασθένειας σε μολυσμένο κρέας. Η εξέλιξη θυμίζει σε αρκετά σημεία τις αβεβαιότητες και τις καθυστερημένες αντιδράσεις που χαρακτήρισαν τα πρώτα στάδια της πανδημίας Covid-19.
Καθώς τα περιστατικά αυξάνονται, οι αδυναμίες των μηχανισμών βιολογικής άμυνας γίνονται περισσότερο εμφανείς. Η έγκαιρη ανίχνευση αποτυγχάνει σε ορισμένες περιπτώσεις, ενώ κρίσιμες πληροφορίες δεν φτάνουν εγκαίρως στις αρμόδιες υπηρεσίες.
Το αποτέλεσμα είναι μια κρίση που ξεπερνά γρήγορα τα όρια του συστήματος υγείας. Οι υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης κατακλύζονται, η παραπληροφόρηση ενισχύει τον φόβο και η κοινωνική αναταραχή εξαπλώνεται. Σε ένα ακραίο σημείο της αφήγησης, επιβάλλονται περιορισμοί στη λειτουργία της κοινωνίας και λαμβάνονται έκτακτα μέτρα για τη διατήρηση της κρατικής λειτουργίας.
Χάος και ο ρόλος της Τεχνητής Νοημοσύνης
Η Jacobsen εστιάζει έτσι όχι μόνο στον αριθμό των θυμάτων που θα μπορούσε να προκαλέσει μια βιολογική επίθεση, αλλά και στο χάος που μπορεί να δημιουργήσει. Η διατάραξη της κοινωνικής ζωής, η κατάρρευση βασικών υπηρεσιών και η απώλεια εμπιστοσύνης στους θεσμούς μπορούν να πολλαπλασιάσουν τις συνέπειες μιας επιδημίας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει, ωστόσο, η σύνδεση του σεναρίου με τις σύγχρονες εξελίξεις στην τεχνητή νοημοσύνη. Παρότι η AI δεν βρίσκεται στο επίκεντρο της αφήγησης, η τεχνολογική πρόοδος δημιουργεί νέες ανησυχίες για το πόσο εύκολα μπορεί να αποκτηθεί γνώση που αφορά επικίνδυνους βιολογικούς παράγοντες.
Τα προηγμένα συστήματα AI μπορούν να επεξεργάζονται τεράστιους όγκους επιστημονικών δεδομένων και να επιταχύνουν την έρευνα στη βιολογία. Η ίδια τεχνολογική πρόοδος, όμως, δημιουργεί προβληματισμό για την πιθανότητα κατάχρησης των εργαλείων αυτών από κρατικούς ή μη κρατικούς παράγοντες.
Την ίδια στιγμή, οι κυβερνήσεις προσπαθούν να προσαρμοστούν σε ένα περιβάλλον όπου οι δυνατότητες της βιοτεχνολογίας εξελίσσονται γρήγορα. Στις ΗΠΑ λειτουργούν χιλιάδες εργαστήρια υψηλού περιορισμού, στα οποία μελετώνται επικίνδυνα παθογόνα, ενώ η εποπτεία και η χρηματοδότηση της βιολογικής άμυνας αποτελούν διαρκές αντικείμενο συζήτησης.
Από την επιστημονική φαντασία στην πραγματικότητα
Το βιβλίο επαναφέρει έτσι ένα ζήτημα που για χρόνια βρισκόταν στη σκιά της πυρηνικής απειλής: την πιθανότητα μιας μεγάλης βιολογικής κρίσης που θα μπορούσε να ξεπεράσει τα σύνορα και τις δυνατότητες αντίδρασης ενός κράτους.
Η πρόοδος της γενετικής μηχανικής έχει μετατρέψει σε πραγματικότητα δυνατότητες που παλαιότερα ανήκαν στη σφαίρα της επιστημονικής φαντασίας. Παράλληλα, η τεχνητή νοημοσύνη επιταχύνει την έρευνα στη βιολογία και αυξάνει την ανάγκη για αποτελεσματικότερη εποπτεία και διεθνή συνεργασία.
Το σενάριο της Jacobsen παραμένει μυθοπλαστικό, όμως το ερώτημα που θέτει είναι απολύτως σύγχρονο: πόσο προετοιμασμένος είναι ο κόσμος για μια βιολογική απειλή που θα μπορούσε να εξαπλωθεί ταχύτερα από την ικανότητα των κυβερνήσεων να την αναγνωρίσουν και να την περιορίσουν;
