Δέκα χρόνια μετά το δημοψήφισμα για το Brexit, το Λονδίνο επιδιώκει στενότερες σχέσεις με την Ευρωπαϊκή Ένωση, αναζητώντας οικονομικά και εμπορικά οφέλη. Η σύνοδος της 20ής Νοεμβρίου αποτελεί δοκιμασία για τις διαπραγματεύσεις, με ανοιχτά μέτωπα το εμπόριο, τη μετανάστευση και την κινητικότητα.
Την επανεκκίνηση των σχέσεων του Ηνωμένου Βασιλείου με την Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί να δρομολογήσει ο πρωθυπουργός Άντι Μπέρναμ, με τη σύνοδο κορυφής Λονδίνου – Βρυξελλών να προγραμματίζεται για τις 20 Νοεμβρίου. Στόχος των δύο πλευρών είναι να οριστικοποιήσουν συμφωνίες για το αγροδιατροφικό εμπόριο, την εμπορία δικαιωμάτων εκπομπών ρύπων και ένα πρόγραμμα κινητικότητας νέων.
Πάντως, η προοπτική σταδιακής επανέναρξης των συζητήσεων για ένα ενδεχόμενο «Breturn» δεν προκαλεί ιδιαίτερο ενθουσιασμό στις Βρυξέλλες. Η ανάμνηση των πολυετών και επίπονων διαπραγματεύσεων του Brexit παραμένει έντονη, καθιστώντας την ευρωπαϊκή πλευρά επιφυλακτική απέναντι σε μια νέα διαδικασία επαναπροσέγγισης.
Brexit: Η σύνοδος -Βρετανίας της 20ής Νοεμβρίου και το νέο πλαίσιο συνεργασίας
Η ημερομηνία επιβεβαιώθηκε από τον Μπέρναμ σε δήλωσή του στη Βουλή των Κοινοτήτων, καθώς οι δύο πλευρές επιχειρούν να ξεπεράσουν τις εκκρεμότητες που έχουν συσσωρευτεί μετά την προηγούμενη σύνοδο, τον Μάιο του 2025, στην οποία είχε συμμετάσχει ο προκάτοχός του, Κιρ Στάρμερ. Η φετινή συνάντηση επρόκειτο αρχικά να πραγματοποιηθεί τον Ιούλιο, αλλά αναβλήθηκε μετά την κατάρρευση της κυβέρνησης Στάρμερ.
Ο Βρετανός πρωθυπουργός επιδιώκει να ολοκληρώσει τις διαπραγματεύσεις που είχαν ξεκινήσει επί της προηγούμενης κυβέρνησης και, στη συνέχεια, να ανοίξει έναν ευρύτερο διάλογο για τη μελλοντική σχέση με την ΕΕ. Όπως υποστήριξε, η χώρα χρειάζεται μια «ήρεμη, νηφάλια και ορθολογική» αξιολόγηση των διαθέσιμων επιλογών, με γνώμονα τις σημερινές οικονομικές και γεωπολιτικές συνθήκες.
«Αν θέλουμε σοβαρά να προωθήσουμε την ανάπτυξη, να ελέγξουμε τη μετανάστευση και να διαφυλάξουμε τις αξίες και την ασφάλειά μας, είναι μια συζήτηση που πρέπει να κάνουμε», ανέφερε, προειδοποιώντας ότι η διατήρηση του σημερινού καθεστώτος δεν αρκεί πλέον για τη Βρετανία.
Κατά τον ίδιο, η άρνηση διερεύνησης στενότερων σχέσεων θα συνιστούσε σοβαρή πολιτική παράλειψη. Πρώτη προτεραιότητα, ωστόσο, παραμένει η επιτυχής έκβαση της συνόδου, προτού ξεκινήσει μια πιο συστηματική συζήτηση για τις μακροπρόθεσμες επιλογές.
Στη συνάντηση θα συμμετάσχουν ο Μπέρναμ, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, και η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν.
Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν © EPA/OLIVIER MATTHYS
Brexit: Η επαναπροσέγγιση, τα οικονομικά οφέλη και οι εκκρεμότητες των συμφωνιών
Το οικονομικό σκέλος βρίσκεται στον πυρήνα της προσπάθειας επαναπροσέγγισης. Η βρετανική κυβέρνηση εκτιμά ότι οι συμφωνίες για τα τρόφιμα και τα ποτά, την κινητικότητα των νέων και την αγορά εκπομπών ρύπων θα μπορούσαν να προσφέρουν σημαντική ώθηση στην οικονομία, με τον Μπέρναμ να κάνει λόγο για δυνητικό όφελος της τάξης των 10 δισ. λιρών ετησίως.
Η συμφωνία στον αγροδιατροφικό τομέα αποσκοπεί στη διευκόλυνση των συναλλαγών και στον περιορισμό των εμποδίων που επιβαρύνουν τις επιχειρήσεις μετά το Brexit. Οι αποκλίσεις στους κανονισμούς, οι έλεγχοι και οι απαιτήσεις πιστοποίησης έχουν αυξήσει την πολυπλοκότητα των εμπορικών συναλλαγών, καθιστώντας την προσέγγιση των δύο πλευρών κρίσιμη για παραγωγούς, εξαγωγείς και εισαγωγείς.
Παραμένουν, πάντως, τεχνικές διαφορές που πρέπει να επιλυθούν. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται η μεταβατική περίοδος για τα δημητριακά που καλλιεργούνται στο Ηνωμένο Βασίλειο με τη χρήση μυκητοκτόνων τα οποία έχουν εγκριθεί πρόσφατα από τις βρετανικές αρχές, αλλά δεν διαθέτουν ακόμη άδεια στην ΕΕ. Η σχετική ρύθμιση θα επέτρεπε στους παραγωγούς να διαθέσουν και την επόμενη χρονιά αποθέματα από τη φετινή συγκομιδή, παρά τις διαφορετικές κανονιστικές απαιτήσεις.
Στο μέτωπο των εκπομπών ρύπων, η επιδίωξη είναι να δημιουργηθεί ένα πιο συμβατό πλαίσιο, το οποίο θα διευκολύνει τη λειτουργία των επιχειρήσεων και θα μειώσει τις πρόσθετες επιβαρύνσεις που προκύπτουν από την εφαρμογή διαφορετικών συστημάτων. Η συγκεκριμένη συμφωνία εντάσσεται στην ευρύτερη προσπάθεια να περιοριστούν οι τριβές μεταξύ των δύο αγορών.
Ευρωπαίος διπλωμάτης χαρακτήρισε τις τρεις υπό διαπραγμάτευση συμφωνίες σημαντικές, αλλά περιορισμένης εμβέλειας, υπογραμμίζοντας ότι η έγκρισή τους θα λειτουργήσει ως δοκιμασία καλής πίστης. Η ολοκλήρωσή τους θα μπορούσε να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για μια ουσιαστικότερη επαναπροσέγγιση σε βάθος χρόνου.
Ο Βρετανός πρωθυπουργός Άντι Μπέρναμ © EPA/Chris Ratcliffe
Η κινητικότητα των νέων και το αγκάθι του «Made in Europe»
Το δυσκολότερο από τα τρία υπό διαπραγμάτευση ζητήματα αφορά το πρόγραμμα κινητικότητας νέων. Η πρόταση προβλέπει τη δυνατότητα πολιτών του Ηνωμένου Βασιλείου και της ΕΕ, ηλικίας κάτω των 30 ετών, να ζουν, να εργάζονται ή να σπουδάζουν στην άλλη πλευρά για διάστημα έως τριών ετών.
Οι διαφωνίες επικεντρώνονται στον συνολικό αριθμό των δικαιούχων, αλλά και στα δίδακτρα που θα καταβάλλουν οι Ευρωπαίοι φοιτητές στα βρετανικά πανεπιστήμια. Πρόκειται για μια συμφωνία με κοινωνικές και οικονομικές προεκτάσεις, καθώς επηρεάζει την πρόσβαση στην εκπαίδευση, την αγορά εργασίας και τη δυνατότητα των νέων να αποκτούν επαγγελματική εμπειρία σε διαφορετικές χώρες.
Παράλληλα, το Λονδίνο ανησυχεί για τις επιπτώσεις της ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας «Made in Europe», η οποία αποσκοπεί στην ενίσχυση της ευρωπαϊκής παραγωγής σε στρατηγικούς κλάδους. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η πυρηνική ενέργεια και τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα, σε ένα πλαίσιο ανταγωνισμού με τις εισαγωγές από την Κίνα.
Ο προβληματισμός της βρετανικής πλευράς αφορά το ενδεχόμενο αποκλεισμού εξαρτημάτων και προϊόντων που κατασκευάζονται στο Ηνωμένο Βασίλειο από τις ευρωπαϊκές εφοδιαστικές αλυσίδες. Ένα τέτοιο ενδεχόμενο θα μπορούσε να επιβαρύνει τη θέση των Βρετανών κατασκευαστών, περιορίζοντας την πρόσβασή τους σε ευρωπαϊκά προγράμματα και αγορές.
Ο Μπέρναμ έχει δεσμευθεί να θέσει το ζήτημα στους Ευρωπαίους συνομιλητές του, επισημαίνοντας ότι πρέπει να βρεθεί μια λύση που να εξυπηρετεί και τις δύο πλευρές. Όπως υποστήριξε, το Λονδίνο και οι Βρυξέλλες αντιμετωπίζουν την ίδια πρόκληση: τον ανταγωνισμό των κινεζικών εξαγωγών και τις επιπτώσεις τους στην ευρωπαϊκή βιομηχανία.
Ωστόσο, η επίτευξη συμφωνίας στη σύνοδο δεν θεωρείται δεδομένη. Ευρωπαϊκές πηγές επισημαίνουν ότι η ίδια η ΕΕ δεν έχει ακόμη καταλήξει σε οριστική θέση για τις σχετικές προτάσεις. Οι ευρωβουλευτές επιδιώκουν να συμφωνήσουν τον Δεκέμβριο επί βασικού σκέλους της πρωτοβουλίας, του νόμου για την επιτάχυνση της βιομηχανίας, γνωστού ως Industrial Accelerator Act.
Παρά τις δυσκολίες, οι Βρυξέλλες εμφανίζονται διατεθειμένες να συζητήσουν το θέμα και να εξετάσουν την ενσωμάτωσή του στην κοινή δήλωση της συνόδου. Το Ηνωμένο Βασίλειο φέρεται να διαθέτει τη στήριξη της Ολλανδίας, της Πολωνίας και της Ιταλίας, ενώ η Γαλλία αποτελεί ένα από τα βασικά εμπόδια στην προώθηση της πρότασης.
Το Brexit, οι επιλογές για τη μελλοντική σχέση και η πολιτική αντιπαράθεση
Πέρα από τις άμεσες συμφωνίες, ο Μπέρναμ επιδιώκει να ανοίξει τη συζήτηση για το μακροπρόθεσμο καθεστώς των σχέσεων της Βρετανίας με την ΕΕ. Έχει περιγράψει τρεις βασικές εναλλακτικές: την παραμονή στο σημερινό πλαίσιο, την επιστροφή στην ενιαία αγορά ή την τελωνειακή ένωση, καθώς και την πλήρη επανένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Σε συνέντευξή του στο BBC, ο πρωθυπουργός ανέφερε ότι η κυβέρνηση θα μπορούσε να εξετάσει τις προτάσεις που έχουν διατυπωθεί για μια τελωνειακή ένωση, αλλά και τις θέσεις των Φιλελεύθερων Δημοκρατών υπέρ της ενιαίας αγοράς. Δεν απέκλεισε, μάλιστα, το ενδεχόμενο η χώρα να προχωρήσει μέχρι την πλήρη επανένταξη.
Οι δηλώσεις αυτές σηματοδοτούν μια σημαντική μετατόπιση στον πολιτικό διάλογο, καθώς για πρώτη φορά μετά το δημοψήφισμα του 2016 ένας Βρετανός πρωθυπουργός αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο να υποστηρίξει την επιστροφή της χώρας στην ΕΕ. Ο Μπέρναμ έχει διευκρινίσει, ωστόσο, ότι κατά τη διάρκεια της τρέχουσας κοινοβουλευτικής περιόδου θα τηρήσει τις προεκλογικές δεσμεύσεις των Εργατικών, οι οποίες αποκλείουν την επιστροφή στην ενιαία αγορά και την τελωνειακή ένωση.
Σύμφωνα με τον σχεδιασμό του, η σύνοδος θα μπορούσε να αποτελέσει αφετηρία για τον καθορισμό μιας νέας στρατηγικής, την οποία θα παρουσιάσει στους ψηφοφόρους ενόψει των επόμενων γενικών εκλογών, που έχουν τοποθετηθεί χρονικά στο 2029.
Η ηγέτιδα των Συντηρητικών, Κέμι Μπέιντενοκ, κατηγόρησε τον πρωθυπουργό ότι επαναφέρει μια συζήτηση την οποία είχε δεσμευθεί να μην ανοίξει. Υποστήριξε ότι η ΕΕ διαπραγματεύεται σκληρά και ότι το Ηνωμένο Βασίλειο δεν πρέπει να θεωρεί πως η επανένταξη θα επιλύσει αυτομάτως τα προβλήματά του. Όπως σημείωσε, ούτε η αποχώρηση από την ΕΕ ούτε η επιστροφή σε αυτήν αποτελούν από μόνες τους ολοκληρωμένες απαντήσεις στις οικονομικές και κοινωνικές προκλήσεις της χώρας.
Ο Μπέρναμ, από την πλευρά του, αρνείται ότι επιχειρεί να ανατρέψει το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος. Υποστηρίζει ότι επιδιώκει μια πραγματιστική προσέγγιση, η οποία θα ενισχύσει την ανάπτυξη και θα βελτιώσει τη συνεργασία σε ζητήματα όπως η μετανάστευση και η ασφάλεια.
Το μεταναστευτικό παραμένει ιδιαίτερα ευαίσθητο πολιτικά. Η Βρετανία έχει αποχωρήσει από τον κανονισμό του Δουβλίνου και δεν συμμετέχει στο Eurodac, την ευρωπαϊκή βάση δεδομένων που περιλαμβάνει βιομετρικά στοιχεία και δεδομένα ταυτοποίησης αιτούντων άσυλο και παράτυπων μεταναστών. Ο πρωθυπουργός έχει δηλώσει ότι η επιστροφή στην ελεύθερη κυκλοφορία δεν αποτελεί αντικείμενο των σημερινών διαπραγματεύσεων, χωρίς να αποκλείει ότι οι μακροπρόθεσμες επιλογές θα μπορούσαν να συζητηθούν σε διαφορετικό πολιτικό πλαίσιο.
Διαμαρτυρία για το Brexit έξω από το βρετανικό κοινοβούλιο © EPA/ANDY RAIN
Ασφάλεια, συνεργασία και το επόμενο βήμα
Η ευρωπαϊκή πλευρά υπογραμμίζει ότι η ενίσχυση των διμερών σχέσεων δεν αφορά μόνο το εμπόριο. Ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, έχει χαρακτηρίσει τη βελτίωση της συνεργασίας απαραίτητη, σημειώνοντας ότι η ΕΕ και το Ηνωμένο Βασίλειο συνδέονται με κοινές αξίες και αλληλένδετα συμφέροντα ασφάλειας και ευημερίας.
Στο πλαίσιο αυτό, οι τρεις εμπορικές και οικονομικές συμφωνίες θα μπορούσαν να συμπληρωθούν από πρόσθετες ρυθμίσεις για την άμυνα, την ασφάλεια, τη μετανάστευση και την επιβολή του νόμου. Η ενίσχυση της συνεργασίας θεωρείται σημαντική για την αντιμετώπιση κοινών απειλών και την προώθηση της σταθερότητας στην Ευρώπη και πέρα από αυτήν.
Στη συζήτηση προστέθηκε και το ζήτημα της ρωσικής παρέμβασης στο δημοψήφισμα του 2016. Μετά από δηλώσεις του, ο Μπέρναμ διευκρίνισε ότι δεν θεωρεί πως η ρωσική δραστηριότητα επηρέασε το τελικό αποτέλεσμα. Επικαλέστηκε καταγεγραμμένες προσπάθειες παρέμβασης σε μεταγενέστερες εκλογικές διαδικασίες, χωρίς να παρουσιάσει στοιχεία που να τεκμηριώνουν ότι οι ενέργειες αυτές καθόρισαν την έκβαση του δημοψηφίσματος. Η Ντάουνινγκ Στριτ επανέλαβε ότι η κυβέρνηση αποδέχεται τη νομιμότητα του αποτελέσματος.
Η σύνοδος της 20ής Νοεμβρίου αποτελεί ένα πρώτο τεστ για τις προθέσεις των δύο πλευρών. Η ολοκλήρωση των επιμέρους συμφωνιών θα μπορούσε να αποκαταστήσει μέρος της εμπιστοσύνης και να δημιουργήσει περιθώρια για ευρύτερες διαπραγματεύσεις. Ωστόσο, οι αποκλίσεις στην εμπορική πολιτική, η κινητικότητα των νέων, το μεταναστευτικό και οι πολιτικοί περιορισμοί στο Λονδίνο εξακολουθούν να θέτουν σαφή όρια.
Δέκα χρόνια μετά το Brexit, παραμένει ζητούμενο όχι μόνο πόσο στενότερη μπορεί να γίνει η συνεργασία Βρετανίας και ΕΕ, αλλά και ποιο κόστος και ποιες δεσμεύσεις είναι διατεθειμένες να αναλάβουν οι δύο πλευρές. Η επαναπροσέγγιση έχει πλέον ανοίξει ως πολιτική συζήτηση· η μετατροπή της, όμως, σε συγκεκριμένες συμφωνίες παραμένει μια δύσκολη διαπραγματευτική άσκηση.
