Η Ρωσία και η Ουκρανία διευρύνουν τις στρατιωτικές επιχειρήσεις τους στα κέντρα δεδομένων (data center), προκαλώντας διακοπές ψηφιακών υπηρεσιών και οικονομικές απώλειες. Τα πλήγματα αναδεικνύουν την ευπάθεια της ψηφιακής οικονομίας, το κόστος αποκατάστασης και τα σύνθετα ζητήματα διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου.
Η σύγκρουση επεκτείνεται στις ψηφιακές υποδομές που στηρίζουν την τεχνητή νοημοσύνη, τις ηλεκτρονικές πληρωμές και τις διαδικτυακές υπηρεσίες, προκαλώντας διακοπές στην οικονομική δραστηριότητα και εγείροντας ερωτήματα για τη νομιμότητα των επιθέσεων.
Ο πόλεμος μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας αποκτά πλέον ένα νέο πεδίο αντιπαράθεσης: τα data center, τις εγκαταστάσεις που αποτελούν τη βάση για τη λειτουργία των ψηφιακών υπηρεσιών, των επιχειρηματικών εφαρμογών και των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης, εξηγούν αναλυτές στους New York Times.
Οι δύο πλευρές έχουν εντείνει τις επιθέσεις τους σε κρίσιμες ψηφιακές υποδομές, διευρύνοντας το εύρος των στόχων πέρα από τις στρατιωτικές εγκαταστάσεις, τα ενεργειακά δίκτυα και τις τηλεπικοινωνίες. Ο ρωσικός στρατός έπληξε data center στο Κίεβο, ενώ ουκρανικές επιθέσεις με drone προκάλεσαν ζημιές σε τρία μεγάλα data center της Yandex, του τεχνολογικού ομίλου που συχνά χαρακτηρίζεται ως η ρωσική εκδοχή της Google, καθώς και σε εγκατάσταση που χρησιμοποιεί η Sberbank, η μεγαλύτερη τράπεζα της χώρας.
Η εξέλιξη αυτή καταδεικνύει ότι η ψηφιακή υποδομή μετατρέπεται σε παράγοντα στρατηγικής σημασίας για τις σύγχρονες πολεμικές επιχειρήσεις. Ταυτόχρονα, οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στις στρατιωτικές δυνατότητες των αντιπάλων, αλλά επεκτείνονται στην καθημερινότητα των πολιτών, στη λειτουργία των επιχειρήσεων και στην ανθεκτικότητα της οικονομίας.
Ρωσία: Τα πλήγματα στα data center και οι επιπτώσεις στην οικονομία
Οι επιθέσεις στις εγκαταστάσεις της Yandex προκάλεσαν εκτεταμένες διαταραχές σε διαδικτυακές υπηρεσίες που χρησιμοποιούνται καθημερινά από εκατομμύρια ανθρώπους. Η εταιρεία διαθέτει μία από τις κυρίαρχες εφαρμογές μετακινήσεων στη Ρωσία, δημοφιλείς πλατφόρμες ψηφιακής ψυχαγωγίας και εκτεταμένες υπηρεσίες επεξεργασίας πληρωμών. Παράλληλα, παρέχει υπολογιστικές υπηρεσίες νέφους σε περισσότερες από 50.000 επιχειρήσεις, οι οποίες αποτελούν σημαντικό τμήμα της εγχώριας ψηφιακής οικονομίας.
Σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες, ουκρανικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη έπληξαν εγκαταστάσεις της Yandex στις περιοχές Σάσοβο, Καλούγκα και Βλαντίμιρ. Η εταιρεία διαθέτει τουλάχιστον έξι μεγάλα κέντρα δεδομένων στην κεντρική Ρωσία, στα οποία φιλοξενούνται, μεταξύ άλλων, τρεις υπερυπολογιστές τεχνητής νοημοσύνης.
Τις ημέρες που ακολούθησαν τις επιθέσεις, χρήστες αντιμετώπισαν προβλήματα σε διαφορετικές υπηρεσίες του ομίλου. Η παραγγελία φαγητού και η κλήση ταξί μέσω εφαρμογών έγιναν δυσκολότερες, ενώ καταγράφηκαν διακοπές στη λήψη αρχείων από λογαριασμούς υπολογιστικού νέφους. Παράλληλα, εικόνες σε επίπεδο δρόμου στην εφαρμογή χαρτογράφησης εμφανίζονταν θολές.
Προβλήματα παρουσιάστηκαν και στο Yandex Pay, το σύστημα ψηφιακών πληρωμών που επιτρέπει στους χρήστες να διατηρούν χρήματα σε ηλεκτρονικά πορτοφόλια. Η υπηρεσία ανέστειλε τη λειτουργία ορισμένων δυνατοτήτων της, επιτρέποντας στους πελάτες να βλέπουν τα υπόλοιπά τους, χωρίς να μπορούν να μεταφέρουν χρήματα, αναφέρουν οι New York Times.
Σε ενημέρωση προς τους πελάτες της, η Yandex ανέφερε ότι η πλατφόρμα υπολογιστικού νέφους εξακολουθούσε να λειτουργεί με περιορισμούς και ότι οι τεχνικές ομάδες εργάζονταν όλο το εικοσιτετράωρο για την αποκατάσταση των συστημάτων.
Οι επιπτώσεις δεν περιορίστηκαν στον συγκεκριμένο όμιλο. Πελάτες της Sberbank ανέφεραν προβλήματα στη λειτουργία της ιστοσελίδας, της εφαρμογής και του βοηθού τεχνητής νοημοσύνης της τράπεζας, μετά από επίθεση με drone σε κέντρο δεδομένων που χρησιμοποιείται από τον οργανισμό. Ωστόσο, ανώτερο στέλεχος της τράπεζας δήλωσε ότι το πλήγμα δεν είχε επηρεάσει τη λειτουργία της.
Διακοπές καταγράφηκαν επίσης στην Cian, την κορυφαία πλατφόρμα αγγελιών ακινήτων στη Ρωσία, ενώ εκτός λειτουργίας τέθηκε και ο ιστότοπος του αεροδρομίου Πούλκοβο, που εξυπηρετεί την Αγία Πετρούπολη.
Τα περιστατικά αποτυπώνουν το εύρος της εξάρτησης της οικονομικής δραστηριότητας από τις ψηφιακές υποδομές. Η βλάβη σε μια εγκατάσταση μπορεί να επηρεάσει ταυτόχρονα μεταφορές, ηλεκτρονικές συναλλαγές, υπηρεσίες προς επιχειρήσεις και πρόσβαση σε ψηφιακά αρχεία, δημιουργώντας αλυσιδωτές επιπτώσεις.
Sberbank © EPA/YURI KOCHETKOV
Γιατί η Ρωσία ενδέχεται να είναι περισσότερο ευάλωτη
Η έκταση των συνεπειών εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πού αποθηκεύονται τα δεδομένα και από τον τρόπο με τον οποίο έχουν οργανωθεί τα πληροφοριακά συστήματα κάθε χώρας.
Ο Βίλι Λεχτόβιρτα, καθηγητής πολιτικής τεχνολογίας στο Πανεπιστήμιο Άαλτο της Φινλανδίας, επισημαίνει ότι η Ρωσία ενδέχεται να είναι περισσότερο εκτεθειμένη σε επιθέσεις κατά των κέντρων δεδομένων από ό,τι η Ουκρανία.
Όπως εξηγεί, τα κυβερνητικά και ιδιωτικά συστήματα της Ρωσίας φιλοξενούνται κυρίως σε εγχώριες εγκαταστάσεις. Η ρωσική νομοθεσία υποχρεώνει τις επιχειρήσεις, συμπεριλαμβανομένων των τεχνολογικών εταιρειών, να αποθηκεύουν προσωπικά δεδομένα σε διακομιστές εντός της χώρας. Η απαίτηση αυτή έχει οδηγήσει πολλές εταιρείες σε επενδύσεις εκατομμυρίων δολαρίων για την ανάπτυξη τοπικών κέντρων δεδομένων.
Επιπλέον, οι διεθνείς κυρώσεις και οι περιορισμοί στις διασυνοριακές τεχνολογικές υπηρεσίες δυσχεραίνουν την εξάρτηση της Ρωσίας από υποδομές που βρίσκονται στο εξωτερικό.
Αντίθετα, η Ουκρανία είχε μεταφέρει σημαντικό μέρος των κυβερνητικών και τραπεζικών δεδομένων σε εγκαταστάσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη από την αρχή της ρωσικής εισβολής. Η επιλογή αυτή ενισχύει τη γεωγραφική διασπορά των δεδομένων και περιορίζει την εξάρτηση από εγκαταστάσεις που βρίσκονται εντός της εμπόλεμης χώρας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ουκρανία δεν κινδυνεύει από αντίστοιχες επιθέσεις. Τα εγχώρια κέντρα δεδομένων εξακολουθούν να έχουν κρίσιμο ρόλο, ιδιαίτερα σε μια χώρα όπου οι τακτικοί βομβαρδισμοί δυσχεραίνουν την επιχειρηματική λειτουργία και καθιστούν αναγκαία την εξ αποστάσεως εργασία.
Η διαφορά βρίσκεται κυρίως στον βαθμό συγκέντρωσης των ψηφιακών συστημάτων και στις εναλλακτικές δυνατότητες πρόσβασης στα δεδομένα όταν μια εγκατάσταση τίθεται εκτός λειτουργίας.
Aεροφωτογραφία του ρωσικού data center που χτυπήθηκε © GoogleMaps/Militarnyi/Exilenova
Το κόστος αποκατάστασης και η νέα στρατηγική αξία των ψηφιακών υποδομών
Η επαναφορά των κέντρων δεδομένων σε πλήρη λειτουργία μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα δύσκολη για τη Ρωσία. Οι εγκαταστάσεις αυτές απαιτούν εξειδικευμένο εξοπλισμό, ισχυρά υπολογιστικά συστήματα, υποδομές ψύξης και δικτυακό υλικό, μεγάλο μέρος των οποίων προέρχεται από το εξωτερικό.
Ο Όλεγκ Σακίροφ, ερευνητής πολιτικής κυβερνοασφάλειας και διεθνούς ασφάλειας, εκτιμά ότι η αντικατάσταση του κατεστραμμένου εξοπλισμού δεν θα είναι εύκολη υπόθεση. Η υψηλή διεθνής ζήτηση για τεχνολογικό υλικό, σε συνδυασμό με τις κυρώσεις κατά της Ρωσίας, περιπλέκει την προμήθεια των αναγκαίων εξαρτημάτων.
Το ακριβές μέγεθος της ζημιάς παραμένει ασαφές. Σύμφωνα με τον Σακίροφ, η παραμονή δύο κέντρων δεδομένων εκτός λειτουργίας αποτελεί ένδειξη ότι οι συνέπειες ενδέχεται να είναι σημαντικές. Οι ειδικοί εκτιμούν ότι η πλήρης αποκατάσταση των υποδομών της Yandex μπορεί να απαιτήσει μήνες.
Η σημασία των κέντρων δεδομένων αυξάνεται παράλληλα με την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης. Η εκπαίδευση και η λειτουργία προηγμένων μοντέλων απαιτούν ολοένα μεγαλύτερη υπολογιστική ισχύ, καθιστώντας τις σχετικές εγκαταστάσεις κρίσιμα περιουσιακά στοιχεία για τις επιχειρήσεις και τις εθνικές οικονομίες.
Η τάση αυτή διευρύνει το πεδίο των πιθανών στρατιωτικών στόχων. Ένα κέντρο δεδομένων μπορεί να υποστηρίζει εμπορικές συναλλαγές και εφαρμογές πολιτών, αλλά ταυτόχρονα να φιλοξενεί συστήματα που χρησιμοποιούνται για στρατιωτικό σχεδιασμό, ανάλυση πληροφοριών ή τεχνητή νοημοσύνη.
Παρόμοιοι κίνδυνοι έχουν ήδη καταγραφεί και σε άλλες συγκρούσεις. Κατά τη διάρκεια της αμερικανοϊσραηλινής σύγκρουσης με το Ιράν, μη επανδρωμένα αεροσκάφη έπληξαν τρεις εγκαταστάσεις της Amazon Web Services στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και στο Μπαχρέιν. Οι επιθέσεις προκάλεσαν διαταραχές σε υπηρεσίες υπολογιστικού νέφους στην ευρύτερη περιοχή.
Περίπου έξι μήνες μετά τα πλήγματα, η Amazon ανέφερε ότι ορισμένοι πελάτες δεν θα μπορούσαν να ανακτήσουν την πρόσβαση σε μέρος των δεδομένων που φιλοξενούνταν στις εγκαταστάσεις της χώρας. Το περιστατικό υπογραμμίζει ότι οι συνέπειες μιας επίθεσης μπορεί να επιμένουν πολύ μετά την αποκατάσταση της βασικής λειτουργίας ενός συστήματος.
Διεθνές δίκαιο, παραπληροφόρηση και οι κίνδυνοι για το διαδίκτυο
Πέρα από τις οικονομικές συνέπειες, οι επιθέσεις εγείρουν σύνθετα ερωτήματα για το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο. Το βασικό ζήτημα είναι κατά πόσο μια εγκατάσταση που εξυπηρετεί ταυτόχρονα στρατιωτικές και πολιτικές ανάγκες μπορεί να θεωρηθεί νόμιμος στρατιωτικός στόχος.
Ο Τζόζεφ Γιάρνεκι, ανώτερος ερευνητής στο Βασιλικό Ινστιτούτο Ενωμένων Υπηρεσιών (RUSI), προειδοποιεί ότι η κανονικοποίηση τέτοιων επιθέσεων ενδέχεται να δημιουργήσει επικίνδυνο προηγούμενο, καθώς όλο και μεγαλύτερο μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού εξαρτάται από ψηφιακές υπηρεσίες. Κατά την εκτίμησή του, τα συγκεκριμένα πλήγματα ενδέχεται να παραβιάζουν το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο.
Η νομική αξιολόγηση, ωστόσο, απαιτεί εξέταση των περιστάσεων κάθε επίθεσης. Ο Κούμπο Μάτσακ, ειδικός στο διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο, εξηγεί ότι, βάσει των Συμβάσεων της Γενεύης, ένα κέντρο δεδομένων πρέπει να πληροί δύο προϋποθέσεις για να χαρακτηριστεί στρατιωτικός στόχος: να συμβάλλει ουσιαστικά στις στρατιωτικές επιχειρήσεις και η καταστροφή του να προσφέρει συγκεκριμένο στρατιωτικό πλεονέκτημα.
Εάν, για παράδειγμα, μια εγκατάσταση αποθηκεύει στρατιωτικές πληροφορίες ή παρέχει υπολογιστική ισχύ για στρατιωτικά συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, θα μπορούσε, υπό τις κατάλληλες συνθήκες, να εξεταστεί ως πιθανός στρατιωτικός στόχος. Η χρήση της, όμως, για τη φιλοξενία αυτοματοποιημένων λογαριασμών που διαδίδουν προπαγάνδα ή παρεμβαίνουν σε εκλογές άλλων χωρών δεν αρκεί από μόνη της για να δικαιολογήσει τη στοχοποίησή της.
Στο μεταξύ, ο πρόεδρος της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, υποστήριξε ότι οι επιθέσεις στις εγκαταστάσεις της Yandex επηρέασαν δίκτυα αυτοματοποιημένων λογαριασμών που, κατά την ουκρανική πλευρά, χρησιμοποιούνται από τη Ρωσία για τη διάδοση παραπληροφόρησης και την πρόκληση πολιτικών διχασμών.
Ο ίδιος ανέφερε ότι μετά τα πλήγματα παρατηρήθηκε λιγότερη τοξικότητα και μικρότερη ένταση σε ορισμένες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Στη συνέχεια, πολιτικοί, σύμβουλοι πολιτικής επικοινωνίας και σχολιαστές συνέδεσαν αναφορές για μειωμένη δραστηριότητα λογαριασμών που σχετίζονται με τον Έλον Μασκ και το γερμανικό κόμμα Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) με τις ζημιές στα ρωσικά κέντρα δεδομένων.
Ωστόσο, τα στοιχεία που επικαλέστηκαν δεν αποδεικνύουν ότι οι επιθέσεις εξουδετέρωσαν δίκτυα πολιτικής χειραγώγησης. Η Cloudflare διευκρίνισε ότι ο όρος «bot traffic» στα δικά της δεδομένα αφορά, μεταξύ άλλων, αυτοματοποιημένα προγράμματα που συλλέγουν πληροφορίες από ιστοσελίδες και όχι κατ’ ανάγκη λογαριασμούς κοινωνικών δικτύων που συμμετέχουν σε επιχειρήσεις επιρροής.
Ο Έλον Μασκ © EPA/SHAWN THEW
Σε σχετική ανακοίνωση, η εταιρεία ανέφερε ότι δεν υπήρχαν ενδείξεις πως τα πλήγματα διέκοψαν τη χειραγώγηση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ή άλλες κακόβουλες δραστηριότητες στο διαδίκτυο.
Η διάκριση είναι κρίσιμη, καθώς η τεχνική διακοπή μιας υπηρεσίας δεν συνεπάγεται αυτομάτως την εξουδετέρωση ενός δικτύου παραπληροφόρησης. Η αξιολόγηση τέτοιων ισχυρισμών απαιτεί ανεξάρτητα δεδομένα και σαφή διάκριση μεταξύ της λειτουργίας των υποδομών και της δραστηριότητας των χρηστών τους.
Καθώς τα κέντρα δεδομένων αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη σημασία για την εθνική ασφάλεια και την οικονομία, αυξάνεται και η πιθανότητα να ενταχθούν στον σχεδιασμό μελλοντικών στρατιωτικών επιχειρήσεων. Αξιωματούχος του ΝΑΤΟ, ο οποίος μίλησε στους New York Times, ανέφερε ότι η Συμμαχία λαμβάνει ήδη υπόψη την ευπάθεια αυτών των υποδομών στον σχεδιασμό της.
Το ερώτημα δεν αφορά μόνο το εάν οι ψηφιακές εγκαταστάσεις θα αποτελούν στόχους σε μελλοντικές συγκρούσεις, αλλά και το πώς θα περιορίζονται οι επιπτώσεις στους αμάχους και στην παγκόσμια οικονομία.
Η εξέλιξη του πολέμου Ρωσίας – Ουκρανίας δείχνει ότι οι ψηφιακές υποδομές δεν είναι πλέον απλώς τεχνικές εγκαταστάσεις στο παρασκήνιο της οικονομικής δραστηριότητας. Αποτελούν κρίσιμους κόμβους της σύγχρονης κοινωνίας, των χρηματοπιστωτικών συναλλαγών και της τεχνολογικής ανάπτυξης, γεγονός που καθιστά την προστασία τους ζήτημα διεθνούς ασφάλειας με συνέπειες πολύ πέρα από τα σύνορα των εμπόλεμων χωρών.
