Η απομάκρυνση του Αγκίλα Σάλεχ, επί 12 χρόνια προέδρου της λιβυκής Βουλής, η προσέγγιση της Άγκυρας με την οικογένεια Χαφτάρ και οι καταγγελίες για πιέσεις συνθέτουν το παρασκήνιο της ανατροπής που προκαλεί νέα δεδομένα για την Ελλάδα και την ισορροπία στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η ομόφωνη έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Ανατολικής Λιβύης, στις 20 Οκτωβρίου, δεν αποτελεί απλώς αλλαγή στάσης απέναντι σε μια συμφωνία του 2019.
Είναι το αποτέλεσμα μιας ευρύτερης προσέγγισης ανάμεσα στην Τουρκία και το στρατόπεδο του Χαλίφα Χαφτάρ, το οποίο στο παρελθόν είχε βρεθεί απέναντι στην Άγκυρα.
Η αντίδραση της Αθήνας ήταν άμεση: «Η γεωγραφία και το Διεθνές Δίκαιο δεν αλλάζουν με μονομερείς, νομικά αβάσιμες αποφάσεις», τονίζει η ανακοίνωση του ΥΠΕΞ.
Η αλλαγή προσώπων και οι καταγγελίες για πιέσεις
Κομβικό γεγονός ήταν η απομάκρυνση του Αγκίλα Σάλεχ από την προεδρία του λιβυκού κοινοβουλίου στις 6 Οκτωβρίου, έπειτα από σχεδόν 12 χρόνια στη θέση.
Τον διαδέχθηκε ο φιλότουρκος Αλ Σαλεχίν Αμπντούλ Ναμπί, ο οποίος είχε προηγουμένως ηγηθεί της κοινοβουλευτικής επιτροπής φιλίας Λιβύης–Τουρκίας. Η αλλαγή ηγεσίας προηγήθηκε κατά δύο εβδομάδες της έγκρισης του μνημονίου.
Ο Σάλεχ δεχόταν πιέσεις να φέρει τη συμφωνία προς κύρωση, αλλά αντιστεκόταν. Η πλευρά του Σαντάμ Χαφτάρ, γιου του στρατάρχη και ισχυρού παράγοντα στην ανατολική Λιβύη, συνέβαλε στην απομάκρυνσή του.
Δημοσιεύματα στις 15 Οκτωβρίου, επικαλούμενα πηγές ασφαλείας στη Βεγγάζη, ανέφεραν ότι Τούρκοι αξιωματούχοι ασκούσαν πιέσεις στον Σαντάμ Χαφτάρ για να προωθηθεί η επικύρωση.
Το τουρκικό άνοιγμα προς την ανατολική Λιβύη
Η Άγκυρα επιδίωξε τα τελευταία χρόνια να διευρύνει τις σχέσεις της πέρα από την κυβέρνηση της Τρίπολης, την οποία είχε υποστηρίξει στρατιωτικά κατά την επίθεση του Χαφτάρ το 2019-2020.
Οι επαφές με την ανατολική Λιβύη απέκτησαν ιδιαίτερη σημασία, καθώς η έγκριση του μνημονίου από το κοινοβούλιο που εδρεύει στο Τομπρούκ θα ενίσχυε την πολιτική αποδοχή του Χαφτάρ στο εσωτερικό της χώρας.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται οι επαφές του επικεφαλής των τουρκικών υπηρεσιών πληροφοριών, Ιμπραήμ Καλίν, με την πλευρά Χαφτάρ, καθώς και η επίσκεψή του στη Λιβύη την ημέρα της ψηφοφορίας.
Το Reuters μετέδωσε ότι Λίβυοι βουλευτές αιτιολόγησαν την απόφαση με τα προσδοκώμενα στρατηγικά, οικονομικά και πολιτικά οφέλη, ενώ η ψηφοφορία ανακάλεσε και τις αποφάσεις του 2020 για απόρριψη των συμφωνιών με την Τουρκία και διακοπή των πολιτικών σχέσεων με την Άγκυρα.
Γιατί η εξέλιξη αφορά άμεσα την Αθήνα
Η κύρωση προσφέρει στην Τουρκία ένα επιπλέον επιχείρημα ότι το μνημόνιο διαθέτει ευρύτερη λιβυκή πολιτική στήριξη. Δεν επιλύει, όμως, τη διαφωνία για τη νομιμότητά του ούτε δεσμεύει αυτομάτως τρίτα κράτη.
Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών απέρριψε την απόφαση, χαρακτηρίζοντας το μνημόνιο παράνομο, άκυρο και ανυπόστατο. Η Αθήνα υποστηρίζει ότι η συμφωνία παραβλέπει τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών και ότι Τουρκία και Λιβύη δεν διαθέτουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές που να θεμελιώνουν τη συγκεκριμένη οριοθέτηση.
«Η υπερψήφιση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή της Βεγγάζης δεν αναιρεί τον παράνομο, άκυρο και ανυπόστατο χαρακτήρα του, καθώς πρόκειται για κείμενο που αντίκειται στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και θίγει τα κυριαρχικά δικαιώματα των κρατών της περιοχής», αναφέρει ρητά το Υπουργείο Εξωτερικών στη σημερινή του ανακοίνωση.
Το κρίσιμο ερώτημα πλέον είναι αν η προσέγγιση Άγκυρας–Χαφτάρ θα περιοριστεί στην πολιτική στήριξη του μνημονίου, ή θα μετατραπεί σε ευρύτερη συνεργασία με επιπτώσεις στις ενεργειακές έρευνες και στις διαπραγματεύσεις για τις θαλάσσιες ζώνες της περιοχής.
