Το οδοιπορικό του βρετανικού δικτύου στις αποβιομηχανοποιημένες ζώνες της Βραζιλίας αναδεικνύει μια κοινωνική κατάσταση που αναμένεται να επηρεάσει το εκλογικό αποτέλεσμα στις κρίσιμες κάλπες του β’ γύρου των εκλογών που διεξάγονται στη χώρα. Στην πρώην βιομηχανική πόλη Οσάσκο, τα εργοστάσια που έκλεισαν έχουν δώσει τη θέση τους σε εμπορικά κέντρα και εταιρείες τεχνολογίας που δραστηριοποιούνται στις εφαρμογές διανομής — σε μια περιοχή που πλέον αποκαλείται η «Silicon Valley» του Σάο Πάολο.
Η πόλη ψήφισε τον αριστερό πρόεδρο της Βραζιλίας, Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα, το 2022, αλλά στον πρώτο γύρο των προεδρικών εκλογών που διεξήχθησαν αυτόν τον μήνα, στράφηκε προς τον δεξιό Φλάβιο Μπολσονάρου. Ο Μπολσονάρου επικράτησε σε εκείνη την ψηφοφορία και πλέον οι δύο άνδρες αναμετρώνται στον δεύτερο γύρο, την Κυριακή. Από το 1989 και μετά, όποιος κέρδιζε τον πρώτο γύρο, εκλεγόταν τελικά και πρόεδρος.
Όπως πολλοί από τους παραδοσιακούς υποστηρικτές του Λούλα, έτσι και ο Ζιλμπέρτο Αλμαζάν —επικεφαλής ενός συνδικάτου μεταλλεργατών στην περιοχή— εμφανίζεται φανερά ανήσυχος.
Συγκινείται μέχρι δακρύων καθώς διηγείται την ιστορία της ζωής του Λούλα: ένα αγόρι που μεγάλωσε μέσα στην πείνα στα βορειοανατολικά της χώρας, έγινε μεταλλεργάτης, στη συνέχεια συνδικαλιστικός ηγέτης και, αργότερα, τρεις φορές πρόεδρος. Ωστόσο, ο ίδιος μιλά με ειλικρίνεια για τις αλλαγές που έχουν συντελεστεί εδώ, επισημαίνοντας ότι το συνδικαλιστικό κίνημα —το οποίο υπήρξε θεμελιώδες για τη βάση υποστήριξης του Λούλα— έχει μείνει στον «Μεσαίωνα» και δυσκολεύεται να συμβαδίσει με τα νέα δεδομένα.
«Βιώσαμε μια έντονη αποβιομηχάνιση εδώ», λέει ο Αλμαζάν. «Το προφίλ της εργατικής τάξης έχει αλλάξει. Δεν πρόκειται πλέον κατά κύριο λόγο για βιομηχανικούς εργάτες, αλλά για εργαζόμενους στον τομέα των υπηρεσιών».
«Τα εργοστάσια μετάλλου, χημικών και κλωστοϋφαντουργίας έχουν εξαφανιστεί». «Και χτίστηκαν πέντε εμπορικά κέντρα».
Μιλούν για «αλλαγή» και λένε ότι «τίποτα δεν έχει αλλάξει» επί Λούλα
Η λέξη «αλλαγή» ακούγεται επανειλημμένα μεταξύ των υποστηρικτών του Μπολσονάρου εδώ. Πολλοί δυσκολεύονται να κατονομάσουν συγκεκριμένες πολιτικές του Μπολσονάρου που τους αρέσουν, αλλά ξέρουν ότι θέλουν να δοκιμάσουν κάτι διαφορετικό: είναι απογοητευμένοι από την οικονομία, την εγκληματικότητα και τη διαφθορά στην πολιτική – παρόλο που και ο Φλάβιο έχει αντιμετωπίσει κατηγορίες για διαφθορά, τις οποίες ο ίδιος αρνείται.
Μια γυναίκα στέκεται μπροστά σε έναν υπαίθριο πάγκο με χοτ ντογκ. Η Ταϊρίν λέει ότι οι υψηλές τιμές αποτελούν το μεγαλύτερο πρόβλημα για την ίδια.
«Φέρνει την ελπίδα της αλλαγής, ότι μπορούμε να έχουμε μια διαφορετική Βραζιλία», λέει η δικηγόρος Ζιζέλ Μπονφίμ από το Οσάσκο, η οποία αποφάσισε να ψηφίσει τον Μπολσονάρου, έχοντας στηρίξει τον Λούλα το 2022.
Η εκστρατεία επανεκλογής του Λούλα είχε δυσκολίες από το γεγονός ότι πολλοί ψηφοφόροι τού γύρισαν την πλάτη. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η απογοήτευσή τους οδήγησε σε αποχή –η οποία φέτος ήταν υψηλότερη από τον μέσο όρο–, ενώ άλλοι, όπως η Ζιζέλ, επιζητούσαν κάτι καινούργιο.
Ένας βασικός λόγος για αυτό είναι ότι η εργατική τάξη στη Βραζιλία έχει υποστεί ριζικές αλλαγές, όπως φαίνεται σε περιοχές σαν το Οσάσκο.
Κοντά σε ένα μεγάλο εμπορικό κέντρο υπάρχει μια υπαίθρια αγορά, όπου αυτή η μεταβολή είναι εμφανής. Όλοι διαφημίζουν τα προϊόντα τους, έχοντας ανά χείρας φορητά τερματικά πληρωμών με κάρτα.
Η Ταϊρίν, η οποία πουλάει χοτ ντογκ, παλαιότερα απείχε από τις εκλογές – παρόλο που στη Βραζιλία η ψήφος είναι υποχρεωτική και η αποχή συνεπάγεται πρόστιμο. Φέτος, σκοπεύει να ψηφίσει τον Μπολσονάρου. Επισημαίνει τους υψηλούς φόρους που επιβάλλονται σε «ό,τι» αγοράζει, τονίζοντας ότι αυτά καθιστούν την κατάσταση «τόσο δύσκολη για έναν φτωχό άνθρωπο» που έρχεται αντιμέτωπος με τον πληθωρισμό, ενώ υποστηρίζει πως «τίποτα δεν έχει αλλάξει» από τότε που ο Λούλα ανέλαβε ξανά την προεδρία.
Ο Φλάβιο Μπολσονάρου έχει προτείνει περικοπές στις κρατικές δαπάνες, μείωση των υπουργείων και ελάφρυνση ορισμένων φόρων – αν και έχει δηλώσει ότι θα διατηρήσει ορισμένα από τα εμβληματικά προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας του Λούλα.
Μια νέα εργατική τάξη
Για τους υποστηρικτές του, ο Λούλα είναι ένας ήρωας της εργατικής τάξης, στον οποίο πιστώνεται η προάσπιση των δικαιωμάτων των εργαζομένων μέσω της οργάνωσης απεργιών, καθώς και η βελτίωση της ζωής εκατομμυρίων ανθρώπων που βγήκαν από τη φτώχεια χάρη στα γενναιόδωρα προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας κατά τη διάρκεια της προεδρίας του.
Ωστόσο, σε όλη τη Βραζιλία, εκατομμύρια άνθρωποι εργάζονται πλέον στην «οικονομία της περιστασιακής απασχόλησης» (gig economy) — ένα φαινόμενο που ο Αλμαζάν αποκαλεί «Uber-ποίηση»: οδηγοί για την Uber, διανομείς φαγητού, υπηρεσίες περιποίησης ομορφιάς κατ’ οίκον.
«Υπάρχουν πολλοί εργαζόμενοι που χρειάζονται περισσότερη ελευθερία, ευελιξία στις ημέρες και τις ώρες εργασίας», λέει, αντί για την κοινωνική πρόνοια και τη συλλογική δράση που προσέφερε ο Λούλα.
Ο Ρόμπσον υποστήριζε κάποτε τον Λούλα, αλλά στη συνέχεια άλλαξε στάση και πλέον υποστηρίζει τον Μπολσονάρου.
Ο Ρίτσαρντ Λάπερ, ο οποίος έχει γράφει βιογραφίες τόσο του Λούλα όσο και του Ζαΐρ Μπολσονάρου —πατέρα του Φλάβιο και προέδρου της Βραζιλίας την περίοδο 2019-2022—, επισημαίνει ότι η άνοδος της εξατομικευμένης εργασίας και η παρακμή της μεταποίησης, που προκλήθηκε από την παγκοσμιοποίηση, δεν αποτελούν φαινόμενα μοναδικά για τη Βραζιλία.
Ωστόσο, υποστηρίζει ότι, επειδή η εκβιομηχάνιση της Βραζιλίας ξεκίνησε αργά και η αποβιομηχάνιση ήρθε νωρίς, οι επιπτώσεις στη χώρα είναι πιο έντονες. Χαρακτηρίζει τον Λούλα «θύμα της ίδιας του της επιτυχίας».
Ο Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα © EPA/Sebastiao Moreira
Κατά τη διάρκεια της θητείας του Λούλα, η ανεργία υποχώρησε σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, ενώ η Βραζιλία διαγράφηκε από τον «Χάρτη της Πείνας» του ΟΗΕ. Ο Λάπερ, ωστόσο, περιγράφει μια κρίση «προσδοκιών»: οι πολίτες βρίσκονται σε καλύτερη οικονομική κατάσταση, αλλά δεν το αντιλαμβάνονται, καθώς οι τιμές έχουν αυξηθεί, ενώ τα νοικοκυριά είναι επιβαρυμένα με χρέη και τα επιτόκια παραμένουν υψηλά.
Ο 53χρονος Ρόμπσον είναι δημοτικός υπάλληλος στο Οσάσκο. Κατάγεται από την πολιτεία Περναμπούκο —την ιδιαίτερη πατρίδα του Λούλα στα βορειοανατολικά— και μεγάλωσε υποστηρίζοντάς τον.
Περιγράφει, ωστόσο, μια χώρα που παρουσιάζει πλέον ελλείμματα, ενώ αναφέρει ότι οι πολίτες βιώνουν τη «χειρότερη φάση» όσον αφορά τη φορολογική επιβάρυνση. Την κατάσταση αυτή την αποδίδει στην «κακοδιαχείριση» της οικονομίας από την κυβέρνηση Λούλα και στις υψηλές δημόσιες δαπάνες.
«Τώρα είσαι αναγκασμένος να κάνεις επιλογές: να πληρώσεις τη δόση για το αυτοκίνητό σου ή να βάλεις φαγητό στο τραπέζι;» λέει χαρακτηριστικά.
Η στρατηγική επιστροφής του Λούλα
Σε ορισμένες περιοχές, ο Λούλα έχασε ψήφους σε σύγκριση με το 2022, παρόλο που ο Μπολσονάρου δεν συγκέντρωσε περισσότερες ψήφους από όσες είχε λάβει τότε ο πατέρας του: 33 εκατ. δεν ψήφισαν στον πρώτο γύρο – το υψηλότερο ποσοστό αποχής από το 1998.
Ως απάντηση, το επιτελείο του Λούλα επικεντρώθηκε στην κινητοποίηση εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων –ιδιαίτερα φοιτητών– στους δρόμους, με στόχο την ενίσχυση της συμμετοχής στον δεύτερο γύρο. Σύμφωνα με τους ίδιους, μια συγκέντρωση στο Σάο Πάολο προσέλκυσε περίπου ένα εκατομμύριο άτομα.
«Πολλοί άνθρωποι δεν ψήφισαν, πιστεύοντας ότι δεν θα άλλαζε τίποτα», λέει μια υποστηρίκτριά του, η Λέιλα. «Ο αγώνας μας είναι να κάνουμε αυτούς τους ανθρώπους να πιστέψουν ότι η ψήφος τους μπορεί να φέρει αλλαγές».
Εναέρια πλάνα από αυτές τις μαζικές διαδηλώσεις έχουν κατακλύσει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Μια εικόνα ενός άνδρα με γυμνό, γραμμωμένο κορμό, που κρατά μια σημαία του Λούλα, έχει κοινοποιηθεί δεκάδες εκατομμύρια φορές.
Η στρατηγική τους είναι ότι, παρόλο που η «επανάστασή» τους δεν θα μεταδοθεί από την τηλεόραση, θα πρέπει ιδανικά να γίνει viral.
Ο 80χρονος Λούλα χρησιμοποιεί επίσης τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να απαντήσει σε όσους υποστηρίζουν ότι έχει περάσει η εποχή του: αποκαλεί τον εαυτό του «βασιλιά των selfies» και δημοσιεύει βίντεο στα οποία εμφανίζεται να τρέχει από το ένα σημείο στο άλλο κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας.
Ορισμένοι άνθρωποι που ζουν σε φαβέλες φοβούνται πιθανές εφόδους των δυνάμεων ασφαλείας, σε περίπτωση εκλογής του Μπολσονάρου.
Στη Μαρέ, μία από τις μεγαλύτερες φαβέλες του Ρίο –η οποία ελέγχεται από αντίπαλες συμμορίες–, το ποσοστό αποχής ήταν υψηλότερο από τον μέσο όρο.
Βραζιλία, Ρίο @pixabay
Αυτό περιόρισε τη στήριξη προς τον Λούλα, αν και ο ίδιος κέρδισε τελικά στην περιοχή: μεταξύ των φτωχότερων στρωμάτων της Βραζιλίας, οι κοινωνικές πρωτοβουλίες του Λούλα εξακολουθούν να έχουν απήχηση. Η Βιτόρια, μια 18χρονη μητέρα από τη Μαρέ, η οποία κερδίζει λιγότερα από 300 λίρες τον μήνα, επαινεί την κυβέρνηση του Λούλα για την αύξηση του κατώτατου μισθού, την καθιέρωση δύο ημερών ανάπαυσης την εβδομάδα για τους εργαζόμενους και τη δωρεάν παροχή βασικών φαρμάκων.
Η ίδια εκφράζει επιφυλάξεις για τα σχέδια του Μπολσονάρου να χαρακτηρίσει ως «τρομοκρατική οργάνωση» τη συμμορία που ελέγχει αυτό το τμήμα της φαβέλας, τη «Comando Vermelho» (Κόκκινη Διοίκηση) – μια κίνηση για την οποία ο Μπολσονάρου είχε ασκήσει πιέσεις στις ΗΠΑ νωρίτερα φέτος. Πιστεύει ότι αυτό θα οδηγήσει τις αρχές να εισβάλουν στη φαβέλα για να «σκοτώσουν, να καταστρέψουν, να διαλύσουν οικογένειες, αφήνοντας αίμα και πτώματα στο έδαφος», επικαλούμενη μια αστυνομική επιχείρηση στο Ρίο πέρυσι, κατά την οποία έχασαν τη ζωή τους περισσότεροι από 130 άνθρωποι.
Μια άλλη κάτοικος, η Αντρέζα Ντιονίσιο, αποδίδει τα υψηλά ποσοστά αποχής στην περιοχή τόσο στις αλλαγές της τελευταίας στιγμής όσον αφορά τις τοποθεσίες των εκλογικών τμημάτων, όσο και σε «ένα αίσθημα απελπισίας για το μέλλον».
Ο ρόλος της Εκκλησίας
Πολλοί Βραζιλιάνοι εκκλησιάζονται πλέον σε ευαγγελικές εκκλησίες, όπως η Assembleia de Deus Vitória em Cristo.
Όλο και περισσότερο, αυτό το κενό ελπίδας καλύπτεται από την ανάπτυξη της ευαγγελικής εκκλησίας: περίπου το ένα τέταρτο των Βραζιλιάνων είναι πλέον ευαγγελικοί. Οι «μέγα-εκκλησίες» (mega-churches) της προσφέρουν όχι μόνο μια πνευματική στέγη, αλλά και υποστήριξη σε ζητήματα όπως η φροντίδα των παιδιών, η επαγγελματική συμβουλευτική, ακόμη και η παροχή τροφίμων.
Οι συντηρητικοί ποιμένες της συγκαταλέγονται στους πιο ισχυρούς πολιτικούς παράγοντες της Βραζιλίας.
Ο Σίλας Μαλαφάια, ο οποίος έχει εκατομμύρια ακολούθους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ηγείται της Assembleia de Deus Vitória em Cristo, με έδρα τη συνοικία Πένια στο Ρίο ντε Τζανέιρο — μια περιοχή που κατοικείται κυρίως από τη χαμηλότερη μεσαία τάξη. Ερευνάται για φερόμενη παρεμπόδιση της δικαστικής έρευνας σχετικά με την απόπειρα πραξικοπήματος του Ζαΐρ Μπολσονάρου — κατηγορία την οποία ο ίδιος αρνείται, χαρακτηρίζοντάς την πολιτικά υποκινούμενη.
Σε ένα κήρυγμα διάρκειας δύο ωρών, απευθύνει μηνύματα αυτοβελτίωσης σε ένα συγκινημένο πλήθος εκατοντάδων ατόμων, ενώ η ροή διακόπτεται κατά διαστήματα από ζωντανή μουσική και παύσεις για τη συγκέντρωση χρημάτων μέσω τερματικών πληρωμών με κάρτα. Ολόκληρη η εκδήλωση μεταδίδεται ζωντανά στο YouTube.
Αργότερα, στο γραφείο του —το οποίο κοσμείται από μια φωτογραφία του ίδιου με τον πρώην πρόεδρο Ζαΐρ Μπολσονάρου, στον γάμο του οποίου τέλεσε το μυστήριο— δήλωσε στο BBC ότι, χωρίς την ευαγγελική εκκλησία στις λαϊκές γειτονιές, η χώρα θα βρισκόταν «σε μια κατάσταση χειρότερη από ό,τι μπορείτε να φανταστείτε».
«Δίνει νόημα σε αυτούς τους ανθρώπους. Τους βοηθά να βελτιώσουν τη ζωή τους».
Ο Σίλας Μαλαφάια που στέκεται μπροστά σε μια φωτογραφία του Ζαΐρ Μπολσονάρου, είναι ο κληρικός που τέλεσε τον γάμο του Ζαΐρ Μπολσονάρου. Υποστηρίζει ότι ο Φλάβιο Μπολσονάρου ασπάζεται τις αξίες της εκκλησίας: υπέρ της οικογένειας και κατά της «ιδεολογίας» του φύλου και των αμβλώσεων. Η εκκλησία ωθεί ορισμένους να ψηφίσουν ενεργά τον Φλάβιο Μπολσονάρου, αλλά για ένα μεγάλο μέρος της νέας εργατικής τάξης της Βραζιλίας, ο πρώτος γύρος μοιάζει περισσότερο με απόρριψη του Προέδρου Λούλα παρά με επιδοκιμασία του αντιπάλου του.
«Δεν θα υπάρξει ποτέ άλλος Λούλα», φοβάται ο Ζιλμπέρτο Αλμαζάν. Το εννοεί ως κομπλιμέντο, αλλά, δεδομένων των αλλαγών στον κόσμο της εργασίας στη Βραζιλία, είναι πιθανότατα και αλήθεια.
Αν και η ιστορία του Λούλα από το παρελθόν εξακολουθεί να προκαλεί έντονα συναισθήματα σε ανθρώπους όπως ο Αλμαζάν, η πολιτική του μοίρα ίσως εξαρτάται από το αν οι ψηφοφόροι πιστεύουν ότι μπορεί τώρα να προσφέρει στη Βραζιλία μια νέα ιστορία.
