Σχεδόν ένα στα τέσσερα προϊόντα που διακινούνται στο παγκόσμιο εμπόριο αντιμετωπίζει αυξημένο κίνδυνο διαταραχών στον εφοδιασμό του, με δυνητικά σοβαρές συνέπειες για τις οικονομίες που εξαρτώνται από τις εισαγωγές του. Αυτό προκύπτει από νέα μελέτη του McKinsey Global Institute (MGI), η οποία αναδεικνύει τις αυξανόμενες εξαρτήσεις και τα ευάλωτα σημεία των διεθνών εφοδιαστικών αλυσίδων, σε μια περίοδο κατά την οποία οι γεωπολιτικές εντάσεις και οι εμπορικές αντιπαραθέσεις δοκιμάζουν την ανθεκτικότητα της παγκόσμιας οικονομίας.
Η όξυνση των εντάσεων μεταξύ των μεγαλύτερων οικονομιών του κόσμου την τελευταία δεκαετία, σε συνδυασμό με τις ένοπλες συγκρούσεις που επηρεάζουν κρίσιμους εμπορικούς διαδρόμους, έχει αυξήσει την αβεβαιότητα γύρω από τη δυνατότητα των επιχειρήσεων να εξασφαλίζουν απρόσκοπτα τις προμήθειές τους.
Σύμφωνα με τη Wall Street Journal, η ερευνητική μονάδα της McKinsey εξέτασε την έκθεση σε κινδύνους εφοδιασμού περίπου 6.000 προϊόντων, τα οποία αντιστοιχούν σε εισαγωγές συνολικής αξίας 19 τρισ. δολαρίων παγκοσμίως.
Η ανάλυση βασίστηκε σε τρία βασικά κριτήρια: κατά πόσο ένα προϊόν είναι κρίσιμο για την ευρύτερη οικονομική δραστηριότητα, εάν η παραγωγή του συγκεντρώνεται σε μία ή σε περιορισμένο αριθμό χωρών και εάν προέρχεται από κάποια χώρα που θα μπορούσε να θεωρηθεί γεωπολιτικά εχθρική.
Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι το 23% των προϊόντων που διακινούνται διεθνώς αντιμετωπίζει δύο από τις τρεις αυτές πηγές ευαλωτότητας, έναντι 15% το 2000. Ωστόσο, μόνο το 4% εμφανίζει και τους τρεις παράγοντες κινδύνου. Σε αυτή την κατηγορία περιλαμβάνονται οι αμερικανικές εισαγωγές μαγνητών σπάνιων γαιών και smartphones από την Κίνα.
Smartphones, μικροτσίπ και τεχνητή νοημοσύνη αυξάνουν τους κινδύνους
Η μελέτη του McKinsey Global Institute βασίζεται στα στοιχεία του διεθνούς εμπορίου για το 2024. Έκτοτε, όμως, έχουν σημειωθεί σημαντικές αλλαγές.
Παρά την επιβολή υψηλότερων δασμών από τις Ηνωμένες Πολιτείες, ο όγκος του παγκόσμιου εμπορίου αυξήθηκε σημαντικά το 2025, προκαλώντας έκπληξη σε πολλούς οικονομολόγους, ενώ η ανοδική πορεία συνεχίστηκε και κατά τους πρώτους εννέα μήνες του 2026.
Ωστόσο, η επιτάχυνση των εμπορικών ροών οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην επενδυτική έκρηξη γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη, γεγονός που εκτιμάται ότι έχει ενισχύσει περαιτέρω τις εξαρτήσεις που καταγράφει η έρευνα.
«Καθώς διευρύνεται η υιοθέτηση της τεχνητής νοημοσύνης, η υφιστάμενη συγκέντρωση της προσφοράς μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία, ενώ δημιουργούνται νέες εξαρτήσεις στις υπολογιστικές υποδομές και σε πόρους όπως οι κρίσιμες πρώτες ύλες», επισημαίνει το MGI.
Ιδιαίτερα ευάλωτος εμφανίζεται ο τομέας των ηλεκτρονικών ειδών, που ήδη αντιπροσωπεύει σημαντικό μέρος των προϊόντων τα οποία η McKinsey χαρακτηρίζει ως «αχίλλειο πτέρνα» του διεθνούς εμπορίου.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της, τα ηλεκτρονικά, τα βασικά μεταποιημένα προϊόντα, καθώς και τα μέταλλα και ορυκτά αντιστοιχούν σε περισσότερο από το 60% των προϊόντων αυτής της κατηγορίας.
Ενδεικτικό της συγκέντρωσης των κινδύνων είναι ότι μόλις πέντε προϊόντα, μεταξύ των οποίων τα smartphones, τα τσιπ μνήμης και οι φορητοί υπολογιστές, αντιπροσωπεύουν το 20% των ευάλωτων προϊόντων.
Πάντως, το ερευνητικό ινστιτούτο διευκρινίζει ότι οι συγκεκριμένες εξαρτήσεις δεν σημαίνουν απαραίτητα πως οι προμηθεύτριες χώρες θα επιχειρήσουν να τις εκμεταλλευτούν για να ασκήσουν οικονομική πίεση.
Μια τέτοια επιλογή θα μπορούσε να προκαλέσει κόστος και στις ίδιες, καθώς η διακοπή προμηθειών πλήττει και τις δύο πλευρές μιας εμπορικής σχέσης.
Η Κίνα κυριαρχεί στις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες
Το μεγαλύτερο μέρος της ανησυχίας για την ασφάλεια του εφοδιασμού επικεντρώνεται στην Κίνα, η οποία έχει εξελιχθεί στον σημαντικότερο παραγωγό ολοένα περισσότερων προϊόντων παγκοσμίως.
Σύμφωνα με μελέτη του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ), η εξάρτηση των άλλων οικονομιών από την κινεζική παραγωγή έχει αυξηθεί θεαματικά τις τελευταίες δύο δεκαετίες.
Εξετάζοντας 4.606 εμπορικές σχέσεις μεταξύ 94 οικονομιών σε 49 βιομηχανικούς κλάδους, ο ΟΟΣΑ διαπίστωσε ότι η Κίνα ήταν ο μεγαλύτερος ξένος προμηθευτής στο 40% αυτών των σχέσεων το 2024, έναντι μόλις 4% το 2000.
Μάλιστα, στον μεταποιητικό τομέα, και οι 79 οικονομίες που εξετάστηκαν ως εμπορικοί εταίροι της Κίνας εξαρτώνταν περισσότερο από την κινεζική προστιθέμενη αξία από ό,τι η Κίνα από τη δική τους, με τη διαφορά να διαμορφώνεται κατά μέσο όρο στις 21 ποσοστιαίες μονάδες.
Αντίστοιχα, σύμφωνα με τη McKinsey, η Κίνα προμηθεύει το 31% των προϊόντων που αποτελούν την «αχίλλειο πτέρνα» της αμερικανικής οικονομίας, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες καλύπτουν μόλις το 8% των αντίστοιχων ευάλωτων προϊόντων της κινεζικής οικονομίας.
Η ασυμμετρία αυτή εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί η Ουάσιγκτον επιδιώκει να περιορίσει την εξάρτησή της από την κινεζική παραγωγή, ιδιαίτερα σε κλάδους που σχετίζονται με την τεχνολογία και την εθνική ασφάλεια.
Αρκετές από τις αυξήσεις δασμών που ανακοίνωσε ο Ντόναλντ Τραμπ μετά την επιστροφή του στον Λευκό Οίκο έχουν άλλωστε δικαιολογηθεί από την αμερικανική κυβέρνηση ως αναγκαίες για την εθνική ασφάλεια, με στόχο τη μείωση της εξάρτησης από ξένους προμηθευτές.
Το πρόβλημα με τις σπάνιες γαίες και η συμφωνία ΗΠΑ – Κίνας
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η πρόσβαση στις σπάνιες γαίες, οι οποίες αποτελούν κρίσιμες πρώτες ύλες για ένα ευρύ φάσμα τεχνολογικών και βιομηχανικών εφαρμογών.
Στα τέλη του 2025, οι Ηνωμένες Πολιτείες διαπραγματεύτηκαν συμφωνία με την Κίνα προκειμένου να εξασφαλίσουν τη συνεχή πρόσβαση στις συγκεκριμένες πρώτες ύλες.
Ωστόσο, σύμφωνα με το Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Σπουδών (CSIS), οι ποσότητες που διατίθενται παραμένουν σημαντικά χαμηλότερες από τα επίπεδα που καταγράφονταν πριν από την κλιμάκωση των εμπορικών εντάσεων.
Το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τις αμερικανικές επιχειρήσεις, αλλά εταιρείες σε ολόκληρο τον κόσμο.
Όπως επισήμανε ο αναπληρωτής γενικός γραμματέας του Διεθνούς Εμπορικού Επιμελητηρίου (ICC), Άντριου Γουίλσον, υπάρχουν σοβαρές ανησυχίες τόσο για τον όγκο των πληροφοριών που απαιτούν οι κινεζικές αρχές από τις επιχειρήσεις όσο και για τον χρόνο που χρειάζεται προκειμένου να χορηγηθούν οι απαραίτητες άδειες.
Από την άλλη πλευρά, ούτε η ίδια η Κίνα είναι προστατευμένη από αντίστοιχους κινδύνους.
Η McKinsey αναφέρει χαρακτηριστικά την περίπτωση του αυστραλιανού σιδηρομεταλλεύματος, το οποίο αντιπροσωπεύει περισσότερο από το ήμισυ των κινεζικών εισαγωγών της συγκεκριμένης κρίσιμης πρώτης ύλης.
Η αλληλεξάρτηση των οικονομιών καθιστά επομένως τις διαταραχές στην εφοδιαστική αλυσίδα δυνητικό κίνδυνο ακόμη και για τις χώρες που κυριαρχούν στο διεθνές εμπόριο.
Πώς αντιδρούν επιχειρήσεις και κυβερνήσεις
Μπροστά στους αυξανόμενους κινδύνους, κυβερνήσεις σε ολόκληρο τον κόσμο εξετάζουν ή προωθούν μέτρα για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των εφοδιαστικών αλυσίδων.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση επεξεργάζεται μια νέα δέσμη παρεμβάσεων, στην οποία περιλαμβάνεται και ένας μηχανισμός διαφοροποίησης των πηγών εφοδιασμού, με στόχο την παρουσίασή της πριν από το τέλος του έτους.
Ανάλογες προσαρμογές πραγματοποιούνται και στον επιχειρηματικό κόσμο.
Πρόσφατη έρευνα του Διεθνούς Εμπορικού Επιμελητηρίου έδειξε ότι το 70% των μελών του θεωρεί την αβεβαιότητα τη σημαντικότερη πρόκληση για το διεθνές εμπόριο. Ωστόσο, η απάντηση των επιχειρήσεων φαίνεται να διαφοροποιείται σε σχέση με το παρελθόν.
Αντί να επενδύουν πρωτίστως στη δημιουργία δικών τους παραγωγικών εγκαταστάσεων είτε στη χώρα τους είτε σε κάποιο φιλικό γειτονικό κράτος, οι εταιρείες δίνουν πλέον μεγαλύτερη έμφαση στη διαφοροποίηση των προμηθευτών τους.
Με άλλα λόγια, επιχειρούν να περιορίσουν την εξάρτησή τους από συγκεκριμένες χώρες ή περιοχές, εξασφαλίζοντας εναλλακτικές πηγές προμήθειας.
«Οι επιχειρήσεις θεωρούν ολοένα περισσότερο ότι η διαφοροποίηση των εφοδιαστικών αλυσίδων αποτελεί πιο βιώσιμη απάντηση από τη μετεγκατάσταση της παραγωγής», επισημαίνει το ICC.
Το συμπέρασμα της μελέτης είναι ότι, παρά την ανθεκτικότητα που έχει επιδείξει το διεθνές εμπόριο απέναντι στους δασμούς και τις γεωπολιτικές εντάσεις, η παγκόσμια οικονομία εξακολουθεί να στηρίζεται σε ένα δίκτυο κρίσιμων εξαρτήσεων. Και όσο η παραγωγή βασικών αγαθών συγκεντρώνεται σε περιορισμένο αριθμό χωρών, τόσο μεγαλύτερες μπορούν να γίνουν οι επιπτώσεις μιας ενδεχόμενης διακοπής του εφοδιασμού.
