Συνάντηση Σι-Τραμπ-Πούτιν: Η μεγάλη φιλοδοξία της Κίνας να αλλάξει την παγκόσμια τάξη

Η Κίνα επιχειρεί να αξιοποιήσει την υποχώρηση της ηγεμονίας των ΗΠΑ, να συσπειρώσει τον Παγκόσμιο Νότο για ένα νέο διεθνές σύστημα

Ο πρόεδρος της Κίνας Σι Τζινπίνγκ ©ΑΠΕ

Η συνάντηση των Σι Τζινπίνγκ, Ντόναλντ Τραμπ και Βλαντίμιρ Πούτιν στην Κίνα αναδεικνύει τις νέες ισορροπίες ισχύος. Το Πεκίνο επιδιώκει να καλύψει το κενό αμερικανικής ηγεσίας, προωθώντας μια διαφορετική διεθνή τάξη με επίκεντρο τα δικά του στρατηγικά συμφέροντα.

Η σύνοδος του φόρουμ Οικονομικής Συνεργασίας Ασίας-Ειρηνικού (APEC) στη Σενζέν αναμένεται να αποτελέσει μια ευκαιρία για τον Σι Τζινπίνγκ να παρουσιάσει τις φιλοδοξίες της Κίνας για την αναδιαμόρφωση της παγκόσμιας τάξης.

Η Κίνα επιδιώκει να αναδειχθεί σε κεντρικό παράγοντα της διεθνούς τάξης, χωρίς να αναλάβει απαραίτητα τις ευθύνες μιας παγκόσμιας ηγεμονικής δύναμης.

Την Πέμπτη, ο Κινέζος πρόεδρος αναμένεται να καθίσει στο ίδιο τραπέζι με τον Ντόναλντ Τραμπ και τον Βλαντίμιρ Πούτιν, σε μια σπάνια τριμερή συνάντηση ηγετών μεγάλων δυνάμεων, η οποία, ανεξάρτητα από τα άμεσα αποτελέσματά της, έχει ιδιαίτερη γεωπολιτική σημασία, εξηγούν αναλυτές στο Bloomberg.

Παρότι τόσο η Ρωσία όσο και οι ΗΠΑ διαθέτουν πολύ μεγαλύτερα πυρηνικά οπλοστάσια από την Κίνα, ο Σι αναμένεται να είναι ο ισχυρότερος πολιτικός παράγοντας της συνάντησης. Ο Τραμπ προέρχεται από τη βαριά ήττα των Ρεπουμπλικανών στις ενδιάμεσες εκλογές, ενώ ο Πούτιν εξακολουθεί να διατηρεί τον έλεγχο στο εσωτερικό της Ρωσίας, αντιμετωπίζοντας ωστόσο αυξανόμενες οικονομικές πιέσεις, καθώς ο πόλεμος στην Ουκρανία εισέρχεται στο πέμπτο έτος του.

Στο διάστημα αυτό, η εξάρτηση της Μόσχας από το Πεκίνο έχει ενισχυθεί θεαματικά. Η Κίνα αντιπροσωπεύει πλέον περίπου το 50% των ρωσικών εισαγωγών, σχεδόν διπλάσιο ποσοστό σε σύγκριση με την περίοδο πριν από τη ρωσική εισβολή πλήρους κλίμακας στην Ουκρανία.

Αντίθετα, ο Σι εμφανίζεται να έχει εξασφαλίσει ουσιαστικά την παραμονή του στην εξουσία για τέταρτη θητεία το επόμενο έτος, παρά τις αυξανόμενες οικονομικές δυσκολίες που αντιμετωπίζει η χώρα του. Με τον Αμερικανό πρόεδρο να εμφανίζεται πολιτικά αποδυναμωμένος και τον Ρώσο ηγέτη να εξαρτάται όλο και περισσότερο από την Κίνα, ο Κινέζος πρόεδρος θα επιχειρήσει να αξιοποιήσει τη συνάντηση για να προωθήσει τους μακροπρόθεσμους στόχους του.

Και οι τρεις ηγέτες έχουν κάτι να κερδίσουν. Για τον Πούτιν, η συμμετοχή στο ίδιο τραπέζι με τους ηγέτες των δύο μεγαλύτερων οικονομιών του κόσμου συνιστά σημαντική διπλωματική επιτυχία, η οποία αναμένεται να προκαλέσει έντονη δυσαρέσκεια στην Ευρώπη και να ενισχύσει τη διαπραγματευτική του θέση. Ο Τραμπ, από την πλευρά του, επιδιώκει να δείξει ότι εξακολουθεί να μπορεί να επηρεάζει τις διεθνείς εξελίξεις και ενδεχομένως να εξασφαλίσει βοήθεια για τον τερματισμό του πολέμου του με το Ιράν.

Για τον Σι, το διακύβευμα είναι ευρύτερο: να ενισχύσει το διεθνές κύρος του ως παγκόσμιου ηγέτη και να προωθήσει τις στρατηγικές επιδιώξεις του Πεκίνου, από την αποφυγή περιορισμών στο πυρηνικό του πρόγραμμα και τη διεκδίκηση της Ταϊβάν έως την αποδυνάμωση των αμερικανικών συμμαχιών στην Ευρώπη και την Ασία, με ιδιαίτερη έμφαση στην Ιαπωνία.

Η σύγκριση με τη Διάσκεψη της Γιάλτας, όπου ο Φράνκλιν Ρούζβελτ, ο Ουίνστον Τσόρτσιλ και ο Ιωσήφ Στάλιν διαμόρφωσαν τις μεταπολεμικές σφαίρες επιρροής, έχει ήδη βρεθεί στο επίκεντρο της συζήτησης. Ωστόσο, η συνάντηση στη Σενζέν δεν αναμένεται να οδηγήσει σε μια αντίστοιχη ιστορική συμφωνία. Η σημασία της βρίσκεται περισσότερο στο μήνυμα που εκπέμπει: ότι η Κίνα διεκδικεί κεντρικό ρόλο στη διαμόρφωση της διεθνούς τάξης για τις επόμενες δεκαετίες.

Πούτιν Τραμπ Σι

Ρωσικές ξύλινες μπάμπουσκες που απεικονίζουν τους Βλαντιμίρ Πούτιν, Ντόναλντ Τραμπ και Σι Τζινπίνγκ ©EPA/YURI KOCHETKOV

Η Κίνα παρουσιάζει το δικό της μοντέλο παγκόσμιας ηγεσίας

Η ίδια η διοργάνωση της συνόδου της APEC προσφέρει μια πρώτη εικόνα του τρόπου με τον οποίο το Πεκίνο αντιλαμβάνεται τον διεθνή του ρόλο. Η συνάντηση στη Σεντζέν, την τεχνολογική μητρόπολη της νότιας Κίνας, αναμένεται να είναι μία από τις πιο αυστηρά ελεγχόμενες στην ιστορία του οργανισμού, ο οποίος αριθμεί 21 μέλη και πραγματοποιεί συνόδους από το 1989.

Σε αντίθεση με όσα συνηθίζονται σε αντίστοιχες διοργανώσεις, δεν προβλέπονται οι άτυπες συναντήσεις και οι ανεπίσημες συζητήσεις μεταξύ των ηγετών, οι οποίες συνήθως προσφέρουν περιθώριο για απευθείας επικοινωνία και ανταλλαγή απόψεων πέρα από το επίσημο διπλωματικό πλαίσιο, εξηγούν αναλυτές στους Financial Times.

Αντί γι’ αυτό, οι ηγέτες θα πρέπει να μετακινηθούν για περίπου 20 λεπτά, προκειμένου να πραγματοποιήσουν διμερείς συναντήσεις με τον οικοδεσπότη τους, τον Σι Τζινπίνγκ, στην πολυτελή κρατική κατοικία Kylin Villa. Το συγκρότημα βρίσκεται σε καταπράσινους λόφους, δίπλα στο πάρκο σαφάρι τίγρεων της Σεντζέν.

Το περιορισμένο πρόγραμμα έχει προκαλέσει αντιδράσεις μεταξύ διπλωματών, οι οποίοι εκτιμούν ότι περιορίζει τον ελεύθερο διάλογο και την ανταλλαγή απόψεων που χαρακτήριζαν προηγούμενες συνόδους. Ακόμη και η καθιερωμένη ενημέρωση των ηγετών από το Επιχειρηματικό Συμβουλευτικό Συμβούλιο της APEC ακυρώθηκε, σύμφωνα με πρόσωπο που γνωρίζει τις λεπτομέρειες της διοργάνωσης.

Η επιλογή αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία το Πεκίνο επιχειρεί να παρουσιάσει τον εαυτό του ως το νέο κέντρο του πολυμερούς διεθνούς συστήματος, καλύπτοντας το κενό ηγεσίας που, κατά την κινεζική αντίληψη, αφήνει πίσω της η Ουάσιγκτον υπό τον Τραμπ. Η σύνοδος της Σεντζέν είναι η πρώτη που πραγματοποιείται στην Κίνα από το 2014 και προσφέρει στο Πεκίνο την ευκαιρία να προβάλει τη δική του εκδοχή της διεθνούς συνεργασίας.

Πέρυσι, ο Σι παρουσίασε την Πρωτοβουλία Παγκόσμιας Διακυβέρνησης, μια διπλωματική πρόταση που υποστηρίζει τη δημιουργία ενός «δικαιότερου και πιο ισότιμου» διεθνούς συστήματος. Η πρωτοβουλία στρέφεται κατά του μονομερισμού, της ηγεμονίας, της κυριαρχίας λίγων κρατών και της πολιτικής των συνασπισμών, διατυπώσεις που αποτελούν σαφή αιχμή κατά των Ηνωμένων Πολιτειών και της δυτικής επιρροής.

Οι Κινέζοι αναλυτές παρουσιάζουν την προσπάθεια αυτή ως αναγκαία αλλαγή στην παγκόσμια τάξη, ώστε οι αναπτυσσόμενες χώρες, οι οποίες συγκροτούν τον λεγόμενο Παγκόσμιο Νότο, να αποκτήσουν μεγαλύτερη επιρροή. Ωστόσο, δυτικοί διπλωμάτες και αναλυτές αμφισβητούν κατά πόσο η κινεζική αντίληψη για την πολυμέρεια ανταποκρίνεται στην καθιερωμένη έννοια της διεθνούς συνεργασίας.

Η βασική αντίφαση είναι ότι, ενώ η Κίνα προβάλλει την εικόνα μιας πιο ισότιμης και πολυπολικής διεθνούς τάξης, περιορίζει στην πράξη τον χώρο για ουσιαστική συζήτηση και συλλογική λήψη αποφάσεων. Η σύνοδος της APEC στη Σεντζέν αναμένεται να αποτυπώσει ακριβώς αυτή την αντίθεση: την προβολή της παγκόσμιας αρμονίας, με παράλληλη συγκέντρωση της διπλωματικής πρωτοβουλίας στα χέρια του οικοδεσπότη, αναφέρουν αναλυτές στους Financial Times.

Το ουσιαστικό αντικείμενο της συνόδου, άλλωστε, εκτιμάται ότι θα είναι η πιθανή τριμερής συνάντηση Σι, Πούτιν και Τραμπ, καθώς και η διμερής συνάντηση των ηγετών των ΗΠΑ και της Κίνας, η τρίτη από τον Μάιο. Η πολυμερής διοργάνωση λειτουργεί έτσι και ως πλατφόρμα για την προβολή των σχέσεων μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων.

Κίνα: Από την οικονομική ισχύ στη γεωπολιτική επιρροή

Το Πεκίνο δεν επιδιώκει απλώς να διατηρήσει τους υφιστάμενους διεθνείς θεσμούς. Θέλει να επηρεάσει τον τρόπο λειτουργίας τους και να τους προσαρμόσει στη δική του πολιτική και ιδεολογική αντίληψη. Η Κίνα επιθυμεί να διατηρήσει οργανισμούς όπως ο ΟΗΕ και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου, αλλά δυτικοί αναλυτές υποστηρίζουν ότι επιδιώκει να τους διαμορφώσει σύμφωνα με ένα λενινιστικό μοντέλο, στο οποίο οι κανόνες καθορίζονται από πάνω προς τα κάτω, υπό την καθοδήγηση της ηγεσίας του Κομμουνιστικού Κόμματος.

«Η Κίνα είναι αποφασισμένη να γίνει η κορυφαία δύναμη στην Ασία και μία από τις ηγετικές δυνάμεις στην παγκόσμια σκηνή», σημειώνει στους FT ο Ράιαν Χας, διευθυντής του Κέντρου Μελέτης της Κίνας Τζον Λ. Θόρντον στο Ινστιτούτο Μπρούκινγκς. Όπως επισημαίνει, το Πεκίνο επιδιώκει να απολαμβάνει τον σεβασμό και τη συμμόρφωση των άλλων χωρών στα ζητήματα που θεωρεί ζωτικής σημασίας για τα συμφέροντά του, ενώ παράλληλα θέλει να αποδυναμώσει τον φιλελεύθερο πυρήνα της διεθνούς τάξης.

Η κινεζική στρατηγική στηρίζεται σε σημαντικό βαθμό στην οικονομική και εμπορική ισχύ της χώρας, αλλά και στην προσπάθεια προσέλκυσης των αναπτυσσόμενων κρατών. Παρά την πρόοδο αυτή, δεν είναι δεδομένο ότι η οικονομική υπεροχή μπορεί από μόνη της να μετατραπεί σε παγκόσμια ηγεμονία.

Η Κίνα διαθέτει έναν από τους μεγαλύτερους στρατούς στον κόσμο, ωστόσο εμφανίζεται απρόθυμη να προβάλει στρατιωτική ισχύ πέρα από την άμεση περιφέρειά της ή να αναλάβει αποφασιστικό ρόλο στην επίλυση γεωπολιτικών συγκρούσεων εκτός των συνόρων της. Επιθυμεί να αξιοποιήσει διεθνείς οργανισμούς, όπως ο ΟΗΕ, για να αλλάξει τους κανόνες προς όφελός της, χωρίς όμως να δείχνει αντίστοιχη διάθεση να επενδύσει σε διεθνή δημόσια αγαθά, όπως η ασφάλεια, στον βαθμό που το έκαναν οι ΗΠΑ ή προηγούμενες ηγεμονικές δυνάμεις.

Ο Χας εκτιμά ότι οι φιλοδοξίες του Πεκίνου γίνονται όλο και πιο σαφείς, αλλά παραμένει ανοιχτό το ερώτημα κατά πόσο η Κίνα θα καταφέρει τελικά να τις υλοποιήσει.

Σε επίπεδο ρητορικής, πάντως, η κινεζική ηγεσία εμφανίζεται ιδιαίτερα βέβαιη για τη διεθνή θέση της χώρας. Μετά την πέμπτη ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος, τον προηγούμενο μήνα, πραγματοποιήθηκε στο υπουργείο Εξωτερικών ειδική συνάντηση για τα διδάγματα που θα μπορούσε να αντλήσει ο υπόλοιπος κόσμος από την κινεζική εμπειρία.

Σε σχετική ανακοίνωση υπογραμμίστηκε η ανάγκη να προβληθεί διεθνώς η «ένδοξη εικόνα» και το κύρος του Σι Τζινπίνγκ ως παγκόσμιου ηγέτη μιας μεγάλης χώρας και ενός μεγάλου κόμματος. Η επιδίωξη, σύμφωνα με το ίδιο κείμενο, είναι η διεθνής κοινότητα να «στραφεί προς την Ανατολή» και να «μάθει από την Κίνα» και το Κομμουνιστικό Κόμμα.

Από τότε που ανέλαβε την ηγεσία του κόμματος, το 2012, ο Σι έχει εγκαταλείψει τη στρατηγική των προκατόχων του, η οποία περιγραφόταν με τη φράση «κρύψτε τη δύναμή σας και περιμένετε την κατάλληλη στιγμή». Αντί να υποβαθμίζει τις δυνατότητες και τις φιλοδοξίες της Κίνας, ώστε να μην προκαλεί ανησυχία στη Δύση, έχει υιοθετήσει μια σαφώς πιο διεκδικητική εξωτερική πολιτική.

Οι στρατιωτικές ασκήσεις γύρω από την Ταϊβάν, η κατασκευή τεχνητών νησιών στη Νότια Σινική Θάλασσα και η κλιμάκωση της οικονομικής αντιπαράθεσης με τις ΗΠΑ αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της μετατόπισης. Κομβικό σημείο ήταν η αξιοποίηση από το Πεκίνο των περιορισμών στις εξαγωγές σπάνιων γαιών, οι οποίες είναι απαραίτητες για τη βιομηχανική παραγωγή. Η κίνηση αυτή συνέβαλε στο να αναγκαστεί ο Τραμπ να ανακόψει τον εμπορικό πόλεμο με την Κίνα πέρυσι, ενισχύοντας την πεποίθηση πολλών Κινέζων ότι η χώρα τους έχει αποκτήσει οικονομική ισχύ αντίστοιχη με εκείνη των ΗΠΑ.

Παρά τη σκληρή δημόσια ρητορική, ωστόσο, η συζήτηση στο εσωτερικό της Κίνας για το είδος της διεθνούς δύναμης που πρέπει να γίνει η χώρα είναι πιο σύνθετη. Σε μελέτη 100 κινεζικών ακαδημαϊκών άρθρων, η Τζινγκ Μεν, από το Πανεπιστήμιο Ανατολικής Κίνας, διαπιστώνει ότι οι Κινέζοι αναλυτές δεν επιδιώκουν κατ’ ανάγκη μια άμεση αντιπαράθεση με τις ΗΠΑ ούτε την πλήρη ανατροπή του υφιστάμενου διεθνούς συστήματος, από το οποίο η Κίνα έχει αποκομίσει σημαντικά οφέλη.

Ο στόχος, σύμφωνα με τη μελέτη της, είναι να αποκτήσει το Πεκίνο μεγαλύτερη επιρροή στη διεθνή λήψη αποφάσεων. Την ίδια στιγμή, η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία έχει ενισχύσει την ιδεολογική αντιπαράθεση μεταξύ δημοκρατικών και αυταρχικών κρατών, δημιουργώντας πρόσθετες προκλήσεις για την Κίνα από τις ΗΠΑ και την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Σύνοδος ηγετών BRICS ©EPA/INDIA'S MINISTRY OF EXTERNAL AFFAIRS / HANDOUT HANDOUT EDITORIAL USE ONLY/NO SALES

Σύνοδος ηγετών BRICS ©EPA/INDIA’S MINISTRY OF EXTERNAL AFFAIRS / HANDOUT HANDOUT EDITORIAL USE ONLY/NO SALES

Κίνα: Η Πρωτοβουλία Παγκόσμιας Διακυβέρνησης και ο Παγκόσμιος Νότος

Η κινεζική διπλωματική σκέψη χαρακτηρίζεται επί δεκαετίες από δύο βασικές τάσεις: τον αμερικανοκεντρισμό, δηλαδή την εστίαση στον ανταγωνισμό με τις ΗΠΑ, και τον σινοκεντρισμό, την αντίληψη περί της ιδιαιτερότητας και της υπεροχής της Κίνας.

Ήδη από το 2008, μια μελέτη για την κινεζική εξωτερική πολιτική προειδοποιούσε για τη νοοτροπία που συνοψίζεται στο ερώτημα «αν παρακμάσει η Αμερική, ποιος άλλος μπορεί να ηγηθεί πέρα από εμάς;». Οι συγγραφείς της, Τανγκ Σιπίνγκ από το Πανεπιστήμιο Φουντάν και Τσι Νταπένγκ από την Εθνική Αμυντική Πανεπιστημιακή Σχολή του Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού, προειδοποιούσαν επίσης για τη λογική μιας ομάδας G2, στην οποία η Κίνα και οι ΗΠΑ θα επιχειρούσαν να διοικήσουν από κοινού τον κόσμο.

Η ιδέα αυτή επανήλθε στη συζήτηση μετά την ύφεση στις σχέσεις Τραμπ και Σι πέρυσι. Σε πρόσφατη μελέτη τους, ο Τζενγκ Γιονγκνιάν από το Κινεζικό Πανεπιστήμιο του Χονγκ Κονγκ στη Σεντζέν και ο Σουν Γιξίν από την Ακαδημία Κοινωνικών Επιστημών της Σαγκάης υποστηρίζουν ότι ο τραμπισμός μετατοπίζει ακόμη περισσότερο το κέντρο βάρους του ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων προς μια de facto δομή G2.

Η απάντηση του Σι στην υποχώρηση των ΗΠΑ από το διεθνές σύστημα που οι ίδιες διαμόρφωσαν μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο είναι μια σειρά πρωτοβουλιών για την παγκόσμια διακυβέρνηση, την ανάπτυξη, την ασφάλεια και τον πολιτισμό. Η βασική ιδέα είναι η προώθηση μιας πιο πολυπολικής τάξης, στην οποία ο ΟΗΕ θα εξακολουθεί να αποτελεί τον κεντρικό θεσμό διεθνούς διακυβέρνησης, αλλά οι αναπτυσσόμενες χώρες θα αποκτήσουν μεγαλύτερη επιρροή στον καθορισμό των κανόνων και των προτεραιοτήτων.

Η Γιου Τζιε, ανώτερη ερευνήτρια για την Κίνα στο Chatham House, σημειώνει στους FT ότι το Πεκίνο δεν επιδιώκει απαραίτητα να γίνει ένας νέος παγκόσμιος ηγεμόνας κατά το πρότυπο των ΗΠΑ. Η αμερικανική ηγεσία, όπως εξηγεί, στηρίχθηκε σε στρατιωτικές συμμαχίες και εκτεταμένες οικονομικές συναλλαγές μεταξύ των εταίρων της. Η Κίνα, αντίθετα, επιδιώκει να έχει ισχυρότερη φωνή στον καθορισμό των κανόνων του παιχνιδιού και στη διαμόρφωση των διεθνών θεσμών.

Στο Φόρουμ για την Πρωτοβουλία Παγκόσμιας Διακυβέρνησης, που πραγματοποιήθηκε τον προηγούμενο μήνα στην Σιονγκάν, τη νέα πόλη που κατασκευάζεται κοντά στο Πεκίνο, ο υπουργός Εξωτερικών Γουάνγκ Γι συνέδεσε άμεσα τη σύνοδο της APEC με τη μεταρρύθμιση του ΟΗΕ. Παράλληλα, παρουσίασε ένα ευρύ πεδίο θεμάτων στα οποία η Κίνα επιθυμεί να ενισχυθεί η διεθνής «διακυβέρνηση», από τη ναυτιλία και τον βυθό της θάλασσας έως το διάστημα και τις πολικές περιοχές.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η κινεζική πρόταση για την αλλαγή της «παγκόσμιας διακυβέρνησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων», με την ανάπτυξη να τίθεται σε υψηλή προτεραιότητα. Η Κίνα αμφισβητεί εδώ και χρόνια τη δυτική έμφαση στα ατομικά, πολιτικά δικαιώματα και στα οικουμενικά πρότυπα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ο Γουάνγκ Γι ανακοίνωσε μάλιστα ότι το Πεκίνο θα διοργανώσει εργαστήριο για να βοηθήσει άλλες αναπτυσσόμενες χώρες να ενισχύσουν τις δυνατότητές τους με βάση την κινεζική προσέγγιση.

Η προσπάθεια διεύρυνσης της επιρροής δεν περιορίζεται στον ΟΗΕ και την APEC. Η Κίνα αξιοποιεί επίσης την ομάδα G77 των αναπτυσσόμενων χωρών, καθώς και μη δυτικούς πολυμερείς οργανισμούς, όπως οι BRICS, για να συγκροτήσει ευρύτερα δίκτυα υποστήριξης.

Η διαφορετικότητα των χωρών που συμμετέχουν σε αυτές τις ομάδες, μεταξύ των οποίων βρίσκονται και ανταγωνιστές της Κίνας, όπως η Ινδία, δυσκολεύει τη διαμόρφωση κοινών και συγκεκριμένων πολιτικών. Ωστόσο, οι οργανισμοί αυτοί προσφέρουν στο Πεκίνο τη δυνατότητα να συσσωρεύει διπλωματική επιρροή και να ενσωματώνει τις δικές του προτεραιότητες στη διεθνή ατζέντα.

Ο Τζον Τσιν, πρώην διευθυντής για την Κίνα στο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας των ΗΠΑ και σήμερα στέλεχος του Ινστιτούτου Μπρούκινγκς, εκτιμά στους FTότι η κινεζική επιδίωξη είναι να αποκτήσει τέτοια ισχύ ώστε οι άλλες χώρες να μην χρειάζεται καν να ενημερώνονται ρητά για τα συμφέροντα του Πεκίνου. Αντίθετα, θα πρέπει να τα έχουν ήδη ενσωματώσει στη δική τους πολιτική και να αυτοπεριορίζονται, αποφεύγοντας κινήσεις που θα μπορούσαν να προκαλέσουν την αντίδραση της Κίνας, όπως η αμφισβήτηση των διεκδικήσεών της στην Ταϊβάν.

Παράλληλα, έχει σημασία και η ίδια η εικόνα της ενότητας. Η Γιουν Σουν, διευθύντρια του προγράμματος για την Κίνα στο Ινστιτούτο Στίμσον στην Ουάσιγκτον, επισημαίνει στους FT ότι το Πεκίνο επιχειρεί να εμφανιστεί ως εκπρόσωπος του Παγκόσμιου Νότου, σε μια περίοδο κατά την οποία οι μεγάλες δυνάμεις συχνά αντιμετωπίζουν τις αναπτυσσόμενες χώρες ως περιφερειακούς παίκτες χωρίς ουσιαστική επιρροή.

Η Πρωτοβουλία «Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος» αποτελεί το σημαντικότερο απτό παράδειγμα της κινεζικής προσπάθειας να προσφέρει διεθνή δημόσια αγαθά. Μέσω του προγράμματος, το Πεκίνο έχει επενδύσει περισσότερα από 1 τρισ. δολάρια σε υποδομές μεταφορών, ενέργειας και άλλους τομείς σε αναπτυσσόμενες χώρες. Η Κίνα έχει κατηγορηθεί ότι εγκλωβίζει ορισμένους αποδέκτες σε παγίδες χρέους, ενώ υποστηρικτές της πρωτοβουλίας αντιτείνουν ότι πολλές από αυτές τις χώρες δεν θα είχαν διαφορετικά πρόσβαση σε τόσο μεγάλες επενδύσεις.

Παρότι οι δαπάνες στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας έχουν μειωθεί σε σχέση με το παρελθόν, η Κίνα έχει ξεκινήσει φέτος ένα νέο πρόγραμμα για την τεχνητή νοημοσύνη, με στόχο να εκπαιδεύσει χιλιάδες ανθρώπους από τον Παγκόσμιο Νότο στη χρήση κινεζικών μοντέλων. Η πρωτοβουλία προβλέπει τη δημιουργία διεθνών κέντρων συνεργασίας για την εφαρμογή των συγκεκριμένων τεχνολογιών.

Για τον Χας, εάν η Κίνα καταφέρει να παρουσιαστεί ως ηγέτιδα δύναμη της «παγκόσμιας πλειοψηφίας», θα έχει επιτύχει να μετατοπίσει τις διεθνείς ισορροπίες μακριά από τη μεταπολεμική τάξη, η οποία ευνοεί τις φιλελεύθερες δημοκρατίες, προς ένα σύστημα περισσότερο συμβατό με τις δικές της αντιλήψεις.

Τα όρια της κινεζικής ηγεμονίας και η απουσία διεθνών δεσμεύσεων

Παρά την οικονομική και εμπορική ισχύ της, η Κίνα εξακολουθεί να απέχει από την πλήρη υλοποίηση της φιλοδοξίας της να οικοδομήσει μια νέα παγκόσμια τάξη με επίκεντρο το Πεκίνο. Ένα από τα βασικά εμπόδια είναι η περιορισμένη διάθεση για ανάληψη του οικονομικού κόστους που παραδοσιακά συνοδεύει την παγκόσμια ηγεσία.

Σε αντίθεση με τις ΗΠΑ, οι οποίες στήριξαν τη μεταπολεμική διεθνή τάξη με το Σχέδιο Μάρσαλ, το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα που βασίζεται στο δολάριο, τις στρατιωτικές συμμαχίες και εκτεταμένη αναπτυξιακή βοήθεια, οι κινεζικές πρωτοβουλίες παγκόσμιας πολιτικής συνοδεύονται, πέρα από την «Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος», από περιορισμένες συγκεκριμένες επενδύσεις.

Η Γιου Τζιε επισημαίνει ότι, ενώ η Κίνα παρουσιάζεται όλο και περισσότερο ως υπερασπιστής της πολυμέρειας και της μεταρρύθμισης της παγκόσμιας διακυβέρνησης, εξακολουθεί να διστάζει να δεσμεύσει τους οικονομικούς πόρους που ιστορικά συνδέονται με την ανάληψη ηγετικού διεθνούς ρόλου.

Αμφιβολίες υπάρχουν επίσης για το κατά πόσο το Πεκίνο είναι πρόθυμο ή ικανό να χρησιμοποιήσει την ισχύ του για να προσφέρει μεγαλύτερη γεωπολιτική σταθερότητα. Ο Τσιν περιγράφει το μοντέλο που θα μπορούσε να ακολουθήσει η Κίνα σε περίπτωση που αναδεικνυόταν σε ηγεμονική δύναμη ως «ισχύς χωρίς ευθύνη».

Κατά την εκτίμησή του, οι διεθνείς πρωτοβουλίες που έχει παρουσιάσει ο Σι τα τελευταία χρόνια έχουν σε μεγάλο βαθμό διακοσμητικό χαρακτήρα, καθώς όταν προκύπτουν πραγματικές συγκρούσεις υπερισχύει η λογική της πολιτικής ισχύος και των στενών εθνικών συμφερόντων.

Το παράδειγμα της Ουκρανίας είναι χαρακτηριστικό. Η Κίνα δεν έχει καταδικάσει τη ρωσική εισβολή πλήρους κλίμακας, παρότι διακηρύσσει την ανάγκη όλα τα κράτη να τηρούν τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, ο οποίος κατοχυρώνει την εθνική κυριαρχία. Αντίστοιχα, στο ζήτημα του Ιράν, το Πεκίνο δεν έχει ασκήσει εμφανή και αποφασιστική επιρροή στις διαπραγματεύσεις για την επίτευξη ειρήνης.

«Είναι πολύ προσηλωμένοι στα δικά τους, στενά συμφέροντα», σημειώνει ο Τσιν. Από την πλευρά τους, Κινέζοι ακαδημαϊκοί υποστηρίζουν ότι η χώρα δεν διαθέτει ακόμη την ισχύ για να τερματίσει τέτοιου είδους συγκρούσεις. Επικαλούνται, μάλιστα, τις αποτυχημένες προσπάθειες του Τραμπ να σταματήσει τον πόλεμο στην Ουκρανία, καθώς και την εμπλοκή των ΗΠΑ στη σύγκρουση με το Ιράν.

Η πιο παθητική στάση του Πεκίνου στις διεθνείς κρίσεις ενδέχεται, πάντως, να εξυπηρετεί τη στρατηγική του. Ως δεύτερη υπερδύναμη, η Κίνα δεν χρειάζεται να αναλάβει πρόσθετες ευθύνες για τη διαχείριση των παγκόσμιων προβλημάτων. Μπορεί να αφήνει τις ΗΠΑ να κάνουν λάθη και ταυτόχρονα να ενισχύει σταδιακά τη δική της επιρροή, χωρίς να προκαλεί μια άμεση και έντονη αντίδραση της Ουάσιγκτον.

Ο Τσιν χρησιμοποιεί μια μεταφορά από το μπέιζμπολ για να περιγράψει αυτή την τακτική: η Κίνα προτιμά να πετυχαίνει μικρές, σταδιακές νίκες, αντί να επιδιώκει θεαματικές ανατροπές. Με τον τρόπο αυτό, μπορεί με την πάροδο του χρόνου να περιορίζει τα αμερικανικά πλεονεκτήματα, χωρίς να προκαλεί μια ισχυρή αντίδραση που θα ανέκοπτε την πορεία της.

Σε πιο μακροπρόθεσμο ορίζοντα, ορισμένοι αναλυτές συνδέουν την κινεζική αντίληψη για την παγκόσμια τάξη με την ιστορική ιδέα του «Τιανσιά», που σημαίνει «όλα κάτω από τον ουρανό». Πρόκειται για μια αντίληψη σύμφωνα με την οποία, όταν η κινεζική αυτοκρατορία ήταν πλούσια, ισχυρή και τεχνολογικά προηγμένη, οι υπόλοιπες χώρες αναγνώριζαν φυσικά την υπεροχή της και στρέφονταν προς αυτήν για καθοδήγηση.

Οι Στίβεν Τσανγκ και Ολίβια Τσουνγκ, στο βιβλίο τους China’s Global Strategy Under Xi Jinping, υποστηρίζουν ότι η ιστορική αυτή αντίληψη εξακολουθεί να προσφέρει ένα πλαίσιο για την κατανόηση των μακροπρόθεσμων φιλοδοξιών του Πεκίνου υπό τον Σι Τζινπίνγκ.

Υπό αυτό το πρίσμα, η σύνοδος της APEC στη Σεντζέν αποτελεί κάτι περισσότερο από μια ακόμη διεθνή διπλωματική διοργάνωση. Προσφέρει στην Κίνα ένα πεδίο για να εφαρμόσει στην πράξη τη δική της αντίληψη περί ηγεμονίας: να διακηρύσσει την ανάγκη για πολυπολικότητα, ενώ ταυτόχρονα επιχειρεί να ενισχύσει τη θέση της στον ανταγωνισμό των μεγάλων δυνάμεων.

Η διοργάνωση με τα περιορισμένα περιθώρια ελεύθερης συζήτησης, οι διμερείς συναντήσεις στην κρατική κατοικία και η έμφαση στον ρόλο του οικοδεσπότη έχουν ήδη προκαλέσει σχόλια μεταξύ των διπλωματών. Ένας ανώτερος διπλωμάτης χώρας που συμμετέχει στη σύνοδο περιέγραψε το μοντέλο ως «APEC με κινεζικά χαρακτηριστικά», επισημαίνοντας ότι η συντόμευση του προγράμματος και η μεταφορά των διμερών συναντήσεων στους λόφους της Σεντζέν εξυπηρετούν πρωτίστως την προβολή της διοργανώτριας χώρας.

Το ζητούμενο για τον Σι δεν είναι απαραίτητα να εξασφαλίσει μια μεγάλη συμφωνία με τον Τραμπ και τον Πούτιν. Είναι να αξιοποιήσει τη συγκυρία για να προβάλει μια εικόνα διεθνούς ισχύος και να εδραιώσει την αντίληψη ότι η Κίνα αποτελεί πλέον αναπόσπαστο κέντρο της παγκόσμιας διακυβέρνησης. Το κατά πόσο θα μπορέσει να μετατρέψει αυτή την επιρροή σε πραγματική ηγεμονία παραμένει ανοιχτό. Προς το παρόν, όμως, η Σεντζέν προσφέρει μια πρώτη εικόνα του κόσμου που το Πεκίνο επιδιώκει να διαμορφώσει.