Η Ελλάδα έχει σήμερα περισσότερους ανθρώπους στην εργασία και χαμηλότερη ανεργία σε σύγκριση με τα χρόνια της κρίσης, χωρίς, όμως, αυτό να σημαίνει ότι οι συνθήκες διαβίωσης έχουν βελτιωθεί αντίστοιχα.
Πιο αναλυτικά, η εικόνα της απασχόλησης έχει αλλάξει ριζικά σε σύγκριση με τα χρόνια της οικονομικής κρίσης. Σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, το εποχικά διορθωμένο ποσοστό ανεργίας από 28,2% τον Σεπτέμβριο του 2013 μειώθηκε σε 10,9% τον αντίστοιχο μήνα του 2023 και σε 7,6% τον Σεπτέμβριο του 2026. Οι απασχολούμενοι έφθασαν τους 4,39 εκατομμύρια τον τελευταίο αυτό μήνα, από 4,18 εκατομμύρια τον Σεπτέμβριο του 2023. Η πρόοδος στην αγορά εργασίας είναι πραγματική και σημαντική.
Ενώ, όμως, η ανεργία υποχωρεί, ολοένα μεγαλύτερο τμήμα του πληθυσμού τα τελευταία δύο χρόνια αντιμετωπίζει τον κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού.
Η αντιστροφή της τάσης
Στα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για τις συνθήκες διαβίωσης, το 27,5% του πληθυσμού -περίπου 2,8 εκατομμύρια άνθρωποι- βρισκόταν το 2025 σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού. Το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 26,1% το 2023 και 26,9% το 2024. Πρόκειται για αναστροφή της μακροχρόνιας τάσης αποκλιμάκωσης. Από 32,6% το 2016, ο δείκτης είχε υποχωρήσει στο 29% το 2019 και, παρά τις ενδιάμεσες διακυμάνσεις, έφθασε στο 26,1% το 2023, πριν αυξηθεί για δύο συνεχόμενα χρόνια.
Η σύγκριση με την Ευρώπη κάνει την εικόνα πιο ανησυχητική. Η Eurostat κατατάσσει την Ελλάδα στη δεύτερη δυσμενέστερη θέση της ΕΕ το 2025, πίσω από τη Βουλγαρία, όπου το ποσοστό έφθασε στο 29%. Στην ΕΕ συνολικά ο δείκτης διαμορφώθηκε στο 20,9%. Έτσι, ενώ το ευρωπαϊκό ποσοστό υποχώρησε οριακά από το 21,3% του 2023, στην Ελλάδα αυξήθηκε, διευρύνοντας την απόσταση από τις 4,8 στις 6,6 ποσοστιαίες μονάδες.
Τούτου λεχθέντος, η πρόσφατη ανάλυση του Ινστιτούτου ΕΝΑ εστιάζει ακριβώς σε αυτό το χάσμα: η μείωση της ανεργίας δεν συνοδεύτηκε την τελευταία περίοδο από ανάλογη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης, ενώ οι πιέσεις στα εισοδήματα και στο κόστος ζωής παραμένουν ισχυρές. Το 2025 ο στενός δείκτης εισοδηματικής φτώχειας (διαθέσιμο εισόδημα κάτω από το 60% του εθνικού διάμεσου εισοδήματος) παρέμεινε στο 19,6%, όσο και το 2024. Εκείνο που επιδεινώθηκε ήταν κυρίως η υλική και κοινωνική στέρηση, από 14% σε 14,9%, ενώ η πολύ χαμηλή ένταση εργασίας μειώθηκε από 7,5% σε 6,5%. Με άλλα λόγια, η επιδείνωση δεν εξηγείται απλώς από την απουσία εργασίας.
Όταν η εργασία δεν αρκεί
Αυτή είναι και η ουσία του προβλήματος των «εργαζόμενων φτωχών». Η ύπαρξη εργασίας δεν προστατεύει αυτομάτως ένα νοικοκυριό από τη φτώχεια.
Στην έρευνα εισοδήματος και συνθηκών διαβίωσης της ΕΛΣΤΑΤ, ο κίνδυνος εισοδηματικής φτώχειας των εργαζομένων ηλικίας 18-64 ετών ήταν 9,8% το 2023, αυξήθηκε στο 10,5% το 2024 και υποχώρησε στο 9,7% το 2025. Αν και δεν καταγράφεται συνεχής άνοδος του συγκεκριμένου ποσοστού, καταγράφεται επίμονη παρουσία εργασιακής φτώχειας, παρά τη γενικότερη ανάκαμψη της απασχόλησης.
Την ίδια ώρα, η ανάλυση του Ινστιτούτου ΕΝΑ αναδεικνύει και μια ευρύτερη διάσταση του προβλήματος. Ο συνολικός κίνδυνος φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού μεταξύ των απασχολουμένων είχε αυξηθεί από 14,7% το 2022 σε 16,4% το 2023, για να διαμορφωθεί στο 16% το 2024, με βάση τα έτη αναφοράς εισοδήματος που χρησιμοποιεί η ανάλυση. Πρόκειται για διαφορετικό, ευρύτερο δείκτη από εκείνον της εισοδηματικής φτώχειας, καθώς συνυπολογίζει και άλλες μορφές κοινωνικής στέρησης.
Η διαφορά ανάμεσα στην πλήρη και τη μερική απασχόληση είναι τεράστια. Το 2025 ο κίνδυνος φτώχειας ήταν 9,1% για όσους εργάζονταν με πλήρες ωράριο και 21,4% για όσους εργάζονταν με μερικό. Το πρόβλημα, επομένως, αφορά και την ποιότητα, τη διάρκεια και την αμοιβή της εργασίας, αλλά και τις ανάγκες του νοικοκυριού στο οποίο ζει κάθε εργαζόμενος.
«Μισό κιλό κιμάς έχει την ίδια τιμή για έναν πλούσιο και για έναν φτωχό», αναφέρει η κ. Μαριανέλλα Κλώκα, πρόεδρος του Ελληνικού Δικτύου για την Καταπολέμηση της Φτώχειας, η οποία μιλά στο Powergame.gr για την απόσταση ανάμεσα στην οικονομική μεγέθυνση και στην καθημερινότητα των πιο ευάλωτων πολιτών. Όπως επισημαίνει, «η όποια ανάπτυξη τροφοδοτείται από τον τουρισμό και τις υπηρεσίες, κλάδοι που χαρακτηρίζονται από χαμηλές αμοιβές και εποχικότητα».
Η ίδια συνδέει την άνιση κατανομή των ωφελειών της ανάπτυξης με την ακρίβεια και το βάρος των έμμεσων φόρων, που απορροφούν μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματος των οικονομικά ασθενέστερων νοικοκυριών. «Η αύξηση του ΑΕΠ αντανακλά τη συνολική οικονομική δραστηριότητα, όχι το πώς μοιράζεται αυτό το προϊόν. Τα οφέλη της ανάπτυξης τείνουν να συγκεντρώνονται σε συγκεκριμένους επιχειρηματικούς κλάδους και υψηλότερα εισοδηματικά στρώματα, διευρύνοντας τις κοινωνικές ανισότητες. Η όποια ανάπτυξη τροφοδοτείται από τον τουρισμό και τις υπηρεσίες, κλάδοι που χαρακτηρίζονται από χαμηλές αμοιβές και εποχικότητα. Η Πολιτική Ηγεσία δείχνει αδύναμη να συγκρατήσει τον πληθωρισμό και την ακρίβεια και συνεχίζει να στηρίζεται σε ένα από τα πιο άνισα φορολογικά συστήματα της Ευρώπης, με κύρια πηγή εσόδων τους έμμεσους φόρους όπως ο ΦΠΑ. Αυτό επιβαρύνει δυσανάλογα τα μεσαία και χαμηλά εισοδήματα. Μισό κιλό κιμάς έχει την ίδια τιμή για έναν πλούσιο και για έναν φτωχό», υπογραμμίζει.
Η εικόνα που μεταφέρουν οι οργανώσεις του Δικτύου είναι ενδεικτική. «Δυστυχώς αυξάνονται οι άνθρωποι που ζητούν τροφή στα συσσίτια, που δεν έχουν πρόσβαση σε διατροφικά είδη πρώτης ανάγκης, σε ρούχα, φάρμακα και υπηρεσίες υγείας, που έχουν σημαντικά στεγαστικά προβλήματα, που θέλουν να μάθουν αν δικαιούνται κάποιο επίδομα και έχουν ανάγκες για λογιστικές υπηρεσίες».
Το βάρος της στέγης
Στον οικογενειακό προϋπολογισμό, το ενοίκιο, οι δόσεις και η ενέργεια αποτελούν συχνά τις πιο ανελαστικές δαπάνες. Σύμφωνα με την έκδοση της Eurostat, το 26,4% του πληθυσμού στην Ελλάδα διέμενε το 2025 σε νοικοκυριά όπου το συνολικό κόστος στέγασης αντιστοιχούσε στο 40% ή περισσότερο του διαθέσιμου εισοδήματος, έναντι 7,7% στην ΕΕ. Η Ελλάδα κατέγραφε το υψηλότερο ποσοστό μεταξύ των κρατών-μελών.
Η κ. Κλώκα επισημαίνει ότι, πέρα από τις τρέχουσες δαπάνες, αρκετές οικογένειες εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν συσσωρευμένα χρέη από προηγούμενες κρίσεις, όπως η οικονομική κρίση, οι επιπτώσεις της πανδημίας σε επαγγελματικούς κλάδους και οι κλιματικές καταστροφές σε αγροτικές περιοχές.
Περιγράφει δε ποιοι πιέζονται περισσότερο: «Νοικοκυριά με χαμηλά εισοδήματα, που νοικιάζουν σπίτι, κυρίως γυναίκες με παιδιά, αναζητούν λύσεις για τα προς το ζην ενώ την ίδια στιγμή δυσκολεύονται ιδιαίτερα να ενταχθούν σε πλήρες εργασιακό ωράριο». Και προσθέτει: «Πριν μερικούς μήνες μιλούσαμε με οικογένειες στην Αττική και μας εξηγούσαν το άγχος που έχουν για το πόσο θα έρθει ο λογαριασμός του ρεύματος, κυνηγούν τις προσφορές στα σούπερ μάρκετ και έχουν κόψει τελείως τις εξόδους τους για να προσφέρουν το καλύτερο δυνατόν στα παιδιά τους».
Η ευαλωτότητα των οικογενειών με παιδιά αποτυπώνεται και στα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ. Το 2025, ο κίνδυνος φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού στα νοικοκυριά με έναν ενήλικα και τουλάχιστον ένα εξαρτώμενο παιδί έφθανε στο 36,1%, έναντι 27,5% στο σύνολο του πληθυσμού.
Οι αντοχές του κοινωνικού κράτους
Η εικόνα είναι ιδιαίτερα δύσκολη και για όσους βρίσκονται εκτός απασχόλησης. Σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, ο κίνδυνος εισοδηματικής φτώχειας για τους μη εργαζομένους αυξήθηκε από 25,6% το 2023 σε 27,2% το 2025. Στους συνταξιούχους, το ποσοστό ανέβηκε από 12,5% σε 15,2%. Τα στοιχεία ενισχύουν τη συζήτηση για το κατά πόσο οι κοινωνικές μεταβιβάσεις και οι διαθέσιμες υπηρεσίες επαρκούν απέναντι στο κόστος ζωής.
Η πρόεδρος του Ελληνικού Δικτύου για την Καταπολέμηση της Φτώχειας ασκεί κριτική στο πλαίσιο στήριξης: «Το ύψος και τα κριτήρια για την παροχή του Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος διαμορφώνουν ένα προβληματικό πλαίσιο». Η ίδια ζητεί λιγότερα εμπόδια στην πρόσβαση σε παροχές και υπηρεσίες, επισημαίνοντας ως προτεραιότητα «την αυτόματη διασύνδεση των ανθρώπων με τις επιδοματικές πολιτικές με σκοπό να μην τους μπλέκουμε σε γραφειοκρατικές διαδικασίες και τελικά να τους αποτρέπουμε από το να αιτούνται όσα δικαιούνται».
Παράλληλα, καταγγέλλει σοβαρά προβλήματα στην παροχή επισιτιστικής βοήθειας. Όπως υποστηρίζει, παρότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει διαθέσει σχετικούς πόρους, η βοήθεια μέσω του προγράμματος πρώην ΤΕΒΑ, νυν ΕΒΥΣ, δεν παρέχεται εδώ και περισσότερα από τρία χρόνια, ενώ τα κριτήρια πρόσβασης γίνονται ολοένα πιο περιοριστικά.
Στις προτάσεις του Δικτύου περιλαμβάνονται αλλαγές στη φορολογία των βασικών αγαθών και της ενέργειας, κατάργηση του ΕΝΦΙΑ, περισσότερες φορολογικές βαθμίδες, μεγαλύτερη φορολόγηση μερισμάτων και μέτρα προσιτής στέγασης. Για το τελευταίο, η πρόεδρος του Ελληνικού Δικτύου για την Καταπολέμηση της Φτώχειας προτάσσει «την προστασία της πρώτης κατοικίας από πλειστηριασμούς σε συνδυασμό με την κατασκευή δημόσιων κοινωνικών κατοικιών με εξασφαλισμένο και προσαρμοσμένο ανά νοικοκυριό προσιτό ενοίκιο για μεγάλο χρονικό διάστημα και σε αντιστοιχία με τα έσοδά του». «Σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να χαθεί ο δημόσιος χαρακτήρας αυτών των κατοικιών για να μπορεί το κράτος να ασκεί κοινωνική πολιτική όταν οι πιέσεις της ελεύθερης αγοράς οξύνονται». «Θα αποφεύγαμε επίσης τα οριζόντια μέτρα τύπου φόρος επιτηδεύματος στους ελεύθερους επαγγελματίες καθώς εκτός του ότι δεν είναι δίκαιος, δηλώνει την τεράστια αδυναμία της ΑΑΔΕ να πιάσει αυτούς που πραγματικά φοροδιαφεύγουν εις βάρος των υπόλοιπων», προσθέτει, ενώ καταλήγει: «Αυτές τις προτάσεις τις έχουμε επικοινωνήσει τόσο με την κεντρική διακυβέρνηση όσο και με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και θα εξακολουθούμε να το κάνουμε μέχρι να εισακουστούμε».
Το κρίσιμο συμπέρασμα από τα στοιχεία της τελευταίας 15ετίας και τα όσα μας είπε η κ. Κλώκα, δεν είναι ότι η μείωση της ανεργίας στερείται σημασίας. Είναι ότι αποτελεί αναγκαία, όχι όμως επαρκή συνθήκη για την υποχώρηση της φτώχειας.
Το επόμενο στοίχημα δεν είναι μόνο πόσοι άνθρωποι βρίσκουν δουλειά, αλλά πόσοι μπορούν πραγματικά να ζουν από αυτήν.
