Η επέκταση της εναλλακτικής διαχείρισης σε περισσότερες κατηγορίες αποβλήτων, τα οικονομικά κίνητρα για επιχειρήσεις και δήμους και η σταδιακή εφαρμογή του «Πληρώνω όσο Πετάω» είναι τα τρία μέτωπα που ανοίγουν το επόμενο διάστημα στη διαχείριση αποβλήτων. Ο σχεδιασμός αποκτά πλέον συγκεκριμένα ορόσημα, από ΚΥΑ που βρίσκονται στην τελική ευθεία και αλλαγές στα συστήματα ανακύκλωσης έως τον οδηγό της ΡΑΑΕΥ για τους δήμους. Το κρίσιμο, ωστόσο, είναι πόσο γρήγορα αυτά θα περάσουν από το θεσμικό επίπεδο στην πράξη, σε μια χώρα που εξακολουθεί να υπολείπεται αισθητά των ευρωπαϊκών στόχων και με την Αττική να παραμένει η μεγαλύτερη εκκρεμότητα.
Η Αττική συγκεντρώνει το μεγαλύτερο βάρος της πίεσης. Η παραγωγή αποβλήτων παραμένει υψηλή, οι υφιστάμενες υποδομές λειτουργούν υπό έντονη πίεση και η αργή ωρίμανση νέων έργων αφήνει ανοιχτό το ζήτημα της επάρκειας του συστήματος. Την ίδια στιγμή, η αγορά βρίσκεται σε φάση αναδιάταξης, με επιχειρηματικές κινήσεις, εξαγορές και αλλαγές χαρτοφυλακίων να επανακαθορίζουν τις ισορροπίες σε έναν κλάδο όπου το επενδυτικό ενδιαφέρον παραμένει ισχυρό.
Ο Νοέμβριος αναμένεται να φέρει ορισμένες κινήσεις και στο μέτωπο των υποδομών της Αττικής, χωρίς πάντως να ανατρέπεται άμεσα η σημερινή εικόνα. Στον σχεδιασμό περιλαμβάνονται η έγκριση της τροποποίησης για τη μονάδα επεξεργασίας απορριμμάτων στο Σχιστό, όπου ο διαγωνισμός παραμένει «παγωμένος» εδώ και χρόνια, καθώς και η δρομολόγηση νέου διαγωνισμού για τη μετατροπή του ΕΜΑΚ στα Λιόσια σε μονάδα επεξεργασίας. Πρόκειται για δύο κινήσεις που επιχειρούν να ξεμπλοκάρουν κρίσιμες υποδομές, χωρίς ακόμη να λύνουν το συνολικό πρόβλημα.
Το μέγεθος της εκκρεμότητας ανέδειξε και ο αντιπρόεδρος του ΔΣ του ΣΕΠΑΝ, Ανδρέας Λουκάτος, στρέφοντας το ενδιαφέρον κυρίως στα οργανικά. «Όσο δεν λυθεί η Αττική, που είναι η μισή Ελλάδα, η πρόοδος θα είναι πάντα ανεπαρκής», ανέφερε, επισημαίνοντας ότι η πολύ χαμηλή ανακύκλωση του οργανικού κλάσματος κρατά πίσω συνολικά τις επιδόσεις της χώρας. Κατά τον ίδιο, η αξιοποίηση των οργανικών δεν μπορεί να προχωρήσει χωρίς συμμετοχή και του ιδιωτικού τομέα, είτε μέσω παραγωγής ποιοτικού κομπόστ είτε μέσω ενεργειακής αξιοποίησης.
1. Περισσότερες κατηγορίες αποβλήτων σε οργανωμένη διαχείριση
Το πρώτο μέτωπο αφορά τη δημιουργία ή ολοκλήρωση ειδικών κανόνων για κατηγορίες αποβλήτων που μέχρι σήμερα είτε δεν καλύπτονταν από ολοκληρωμένο σύστημα είτε παρέμεναν για μεγάλο διάστημα σε θεσμική εκκρεμότητα. Η λογική είναι να μεταφερθεί μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης από τον δήμο και το γενικό ρεύμα των απορριμμάτων σε οργανωμένα συστήματα, όπου παραγωγοί και διαχειριστές έχουν σαφείς υποχρεώσεις για συλλογή, χρηματοδότηση και τελική διαχείριση.
Ο γενικός γραμματέας Συντονισμού Διαχείρισης Αποβλήτων, Μανώλης Γραφάκος, ανέφερε ότι η ΚΥΑ για τα στρώματα έχει ολοκληρωθεί και βρίσκεται ήδη στον κύκλο των υπογραφών, ενώ μέσα στο έτος αναμένεται να προχωρήσει και η ΚΥΑ για τα έπιπλα. Στόχος του υπουργείου είναι να κλείσει μέσα στο ίδιο διάστημα και το πλαίσιο για τα κλωστοϋφαντουργικά απόβλητα.
Η διευθύνουσα σύμβουλος του ΕΟΑΝ, Αλεξάνδρα Τόγια, πρόσθεσε ότι έχουν ολοκληρωθεί και βρίσκονται σε φάση υπογραφών οι ρυθμίσεις για καπνικά προϊόντα και αγροτικά πλαστικά, ενώ αξιολογείται σύστημα εναλλακτικής διαχείρισης για τις συσκευασίες φυτοπροστατευτικών προϊόντων.
Εδώ ακριβώς εντοπίζεται και μία από τις βασικές ενστάσεις της αγοράς: σε αρκετές περιπτώσεις η τεχνική και κανονιστική προετοιμασία έχει ουσιαστικά ολοκληρωθεί, όμως η μετάβαση στην εφαρμογή παραμένει αργή. Με άλλα λόγια, το πρόβλημα δεν είναι πάντοτε ότι λείπει ο σχεδιασμός, αλλά ότι ρυθμίσεις που έχουν φθάσει μία ανάσα από την ολοκλήρωση χρειάζονται ακόμη χρόνο για να περάσουν στην αγορά. Η ίδια η κα Τόγια περιέγραψε διατάξεις που έχουν ολοκληρωθεί αλλά δεν έχουν ακόμη τεθεί σε εφαρμογή, ενώ από την πλευρά του ΣΕΠΑΝ η κριτική εστιάζει ακριβώς σε αυτή την απόσταση ανάμεσα στον χρόνο της διοίκησης και στον χρόνο των επιχειρήσεων.
Στο ίδιο μέτωπο εντάσσεται η μεταρρύθμιση για τα απόβλητα εκσκαφών, κατασκευών και κατεδαφίσεων. Το ζητούμενο δεν είναι απλώς η ύπαρξη συστήματος, αλλά ο προσδιορισμός του πραγματικού κόστους ορθής διαχείρισης. Τα 12 συστήματα που δραστηριοποιούνται στον κλάδο συμφώνησαν να χρηματοδοτήσουν από κοινού σχετική μελέτη, ώστε να υπάρχει κοινή βάση για την κοστολόγηση και, κατ’ επέκταση, για τις εισφορές που απαιτούνται.
Ιδιαίτερα προβληματική είναι η εικόνα στα φωτοβολταϊκά, όπου, σύμφωνα με την Αλεξάνδρα Τόγια, η εισφοροδιαφυγή φτάνει περίπου στο 90%. Πρόκειται για κρίσιμο ζήτημα, καθώς τα φωτοβολταϊκά που εγκαθίστανται σήμερα θα δημιουργήσουν τα επόμενα χρόνια ένα ολοένα μεγαλύτερο ρεύμα αποβλήτων. ΕΟΑΝ και ΣΕΠΑΝ έχουν ήδη κινηθεί για τη δημιουργία μηχανισμού εντοπισμού των επιχειρήσεων που δεν εκπληρώνουν τις υποχρεώσεις τους, με τα πρώτα αποτελέσματα να αναμένονται σε τρεις έως τέσσερις μήνες. Παράλληλα εξετάζεται η σύνδεση του Μητρώου Παραγωγών με την ηλεκτροδότηση φωτοβολταϊκών πάρκων, ώστε να ελέγχεται η συμμόρφωση πριν από την ενεργοποίησή τους, με αντίστοιχη λογική και για τις μπαταρίες.
2. Κίνητρα, HORECA και ποιος πληρώνει το πραγματικό κόστος
Το δεύτερο μέτωπο αφορά τον τρόπο χρηματοδότησης του συστήματος και τα κίνητρα που θα δοθούν για περισσότερη χωριστή συλλογή. Στον πυρήνα βρίσκεται η αρχή της διευρυμένης ευθύνης του παραγωγού: ο παραγωγός ενός προϊόντος δεν επιβαρύνεται μόνο μέχρι τη στιγμή που το διαθέτει στην αγορά, αλλά συμμετέχει οικονομικά και στη διαχείρισή του όταν αυτό μετατραπεί σε απόβλητο.
Η Αλεξάνδρα Τόγια ήταν σαφής ότι η πλήρης εφαρμογή αυτής της αρχής στις συσκευασίες θα απαιτήσει χρηματικές εισφορές «πολύ πιο υψηλές» από τις σημερινές. Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι μόνο να αντιμετωπιστεί η εισφοροδιαφυγή, αλλά και να προσδιοριστεί ποιο είναι το πραγματικό κόστος συλλογής και διαχείρισης και ποιο μέρος του πρέπει να αναλάβουν οι υπόχρεοι παραγωγοί.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον HORECA, δηλαδή ξενοδοχεία, εστίαση και άλλους μεγάλους παραγωγούς. Ο Μανώλης Γραφάκος τον χαρακτήρισε «μεγάλο στοίχημα» και προανήγγειλε σχετική νομοθετική πρωτοβουλία εντός του έτους. Ο σχεδιασμός προβλέπει σχήματα χωριστής συλλογής που θα συνδυάζουν πόρους των υπόχρεων παραγωγών με δημόσια χρηματοδότηση.
Το βασικό κίνητρο που συζητείται είναι η μείωση των δημοτικών τελών για τις επιχειρήσεις που οργανώνουν πραγματική χωριστή συλλογή. Δεν πρόκειται για μία οριζόντια έκπτωση. Η λογική είναι ανταποδοτική: μια επιχείρηση που απομακρύνει οργανικά και ανακυκλώσιμα από το σύμμεικτο ρεύμα μειώνει το κόστος που προκαλεί στο δημοτικό σύστημα και θα πρέπει να έχει αντίστοιχο οικονομικό όφελος. Ο κ. Γραφάκος προανήγγειλε συζητήσεις με την αυτοδιοίκηση για τον μηχανισμό εφαρμογής.
Ο HORECA θεωρείται και το πιο πρόσφορο πεδίο για να ξεκινήσει ένα τέτοιο μοντέλο, καθώς οι ποσότητες είναι μεγάλες, οι ροές μπορούν να μετρηθούν και η χωριστή συλλογή –ιδίως των οργανικών– μπορεί να οργανωθεί μέσα στην ίδια την εγκατάσταση. Το θεσμικό πλαίσιο, άλλωστε, ήδη προβλέπει υποχρεώσεις για μεγάλες ξενοδοχειακές μονάδες και άλλους παραγωγούς. Το έλλειμμα βρίσκεται κυρίως στην εφαρμογή τους.
Το ΥΠΕΝ παρουσίασε την εικόνα ενός συστήματος που αλλάζει, με νέα επιχειρησιακά σχέδια και μεγαλύτερη ανάληψη κόστους από τους παραγωγούς. Η πρόεδρος του ΣΕΠΑΝ, Λένα Μπέλση αντέτεινε ότι στην καθημερινή λειτουργία της αγοράς εξακολουθούν να υπάρχουν εκκρεμείς συμβάσεις, μεγάλες καθυστερήσεις και χρόνια εισφοροδιαφυγή. Για την ίδια η αγορά δεν κρίνει μια μεταρρύθμιση από το αν έχει αποφασιστεί, αλλά από το αν λειτουργεί.
3. «Πληρώνω όσο Πετάω» με οδηγό εφαρμογής
Το τρίτο μέτωπο είναι το «Πληρώνω όσο Πετάω», δηλαδή η σταδιακή σύνδεση της οικονομικής επιβάρυνσης με την ποσότητα αποβλήτων που πραγματικά παράγει και παραδίδει ένας παραγωγός, αντί ενός συστήματος δημοτικών τελών που λειτουργεί ανεξάρτητα από την ποσότητα των σκουπιδιών.
Η αρχή έχει ήδη θεσπιστεί. Το ζητούμενο πλέον είναι να γίνει εφαρμόσιμη. Ο Μανώλης Γραφάκος χαρακτήρισε το «Πληρώνω όσο Πετάω» μία από τις βασικές προκλήσεις των επόμενων ετών, θέτοντας όμως και ένα όριο: η εφαρμογή δεν μπορεί να είναι τόσο ακριβή ώστε να ακυρώνει το ίδιο το οικονομικό κίνητρο. Όπως είπε χαρακτηριστικά, εάν ένα τέτοιο σύστημα οδηγούσε σε αύξηση των δημοτικών τελών κατά 40%, τότε «δεν έχει νόημα».
Το πρακτικό εργαλείο βρίσκεται στην τελική ευθεία. Ο αντιπρόεδρος της ΡΑΑΕΥ και πρόεδρος του Θεματικού Κλάδου Αποβλήτων, Κωνσταντίνος Αραβώσης, ανέφερε ότι ολοκληρώνεται η μελέτη από την οποία θα προκύψει συγκεκριμένος οδηγός εφαρμογής για τους δήμους, με μεθοδολογίες και τεχνικές επιλογές ώστε κάθε ΟΤΑ να γνωρίζει πώς μπορεί να οργανώσει το σύστημα.
Το ορόσημο είναι το τέλος Νοεμβρίου. Ο οδηγός δεν θα επιβάλλει μία ενιαία λύση για όλη τη χώρα. Στο τραπέζι βρίσκονται προπληρωμένες σακούλες, αποκλειστικοί κάδοι, «έξυπνοι» κάδοι και υβριδικά συστήματα, καθώς οι ανάγκες ενός μεγάλου αστικού δήμου διαφέρουν σημαντικά από εκείνες ενός τουριστικού ή νησιωτικού δήμου.
Η μεγάλη πρόκληση είναι ότι το «Πληρώνω όσο Πετάω» δεν ξεκινά από μηδενική θεσμική βάση αλλά από έλλειμμα εφαρμογής. Το «Πληρώνω όσο Πετάω» έχει θεσμοθετηθεί, αλλά μέχρι το 2024 εφαρμοζόταν περιορισμένα και στην πράξη τα τέλη εξακολουθούσαν να υπολογίζονται με βάση τα τετραγωνικά μέτρα των ακινήτων και όχι την πραγματική ποσότητα αποβλήτων. Ξεχωρίζουν ο Δήμος Βάρης-Βούλας-Βουλιαγμένης και το πιλοτικό πρόγραμμα στον Δήμο Χαλανδρίου, παραδείγματα που όμως δεν αρκούν για να αλλάξουν τη συνολική εικόνα. Είναι άλλωστε χαρακτηριστικό ότι το μέτρο δεν έχει εφαρμοστεί ουσιαστικά ούτε από τους μεγάλους παραγωγούς αποβλήτων, παρά το γεγονός ότι ο τουρισμός και η εστίαση εκτιμάται ότι παράγουν περίπου το 60% των οργανικών αποβλήτων.
Ως εκ τούτου, η πρώτη ουσιαστική εφαρμογή αναμένεται να αναζητηθεί στους μεγάλους παραγωγούς και HORECA, όπου οι ποσότητες μπορούν να μετρηθούν ευκολότερα. Στα νοικοκυριά, αντίθετα, η εφαρμογή είναι περισσότερο σύνθετη και η ΡΑΑΕΥ δίνει έμφαση στη θετική ανταμοιβή, ο πολίτης που ανακυκλώνει περισσότερο και περιορίζει τα σύμμεικτα θα πρέπει να βλέπει και κάποιο χειροπιαστό όφελος.
Διαβάστε περισσότερα στο energygame.gr
