Σε ένα παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα όπου κράτη, τράπεζες και επιχειρήσεις δανείζονται καθημερινά δισεκατομμύρια από τις αγορές, ήταν αναγκαίο να καθιερωθεί ένα μέτρο αξιοπιστίας των δανειοληπτών.
Αυτό το μέτρο είναι η πιστοληπτική αξιολόγηση (credit rating), η οποία αποτυπώνει την εκτιμώμενη ικανότητα ενός εκδότη χρέους να ανταποκριθεί στις οικονομικές του υποχρεώσεις. Και κάποιος έπρεπε να αναλάβει το έργο της αξιολόγησης. Τον ρόλο αυτό διαδραματίζουν οι γνωστοί σε όλους μας οίκοι αξιολόγησης, με τους Moody’s, Standard & Poor’s και Fitch να κυριαρχούν διεθνώς και τους DBRS και Scope να έχουν επίσης σημαντική παρουσία.
Οι οίκοι εξετάζουν μια σειρά οικονομικών, δημοσιονομικών, πολιτικών και θεσμικών παραμέτρων και κατατάσσουν τους δανειολήπτες σε μια κλίμακα πιστοληπτικής ικανότητας, από την ανώτατη βαθμίδα ΑΑΑ μέχρι την αθέτηση πληρωμών. Οι βαθμολογίες τους επηρεάζουν το κόστος δανεισμού, τις αποφάσεις των θεσμικών επενδυτών, ακόμη και τη δυνατότητα πρόσβασης ορισμένων εκδοτών στις διεθνείς κεφαλαιαγορές.
Πόσο αξιόπιστοι είναι, όμως, οι ίδιοι οι αξιολογητές της αξιοπιστίας;
Ας απαντήσουμε μέσω μίας ακόμη ερώτησης: Τι κοινό έχουν η Ελλάδα του 2009, η Lehman Brothers του 2008 και η Enron του 2001; Απολάμβαναν αξιολογήσεις επενδυτικής βαθμίδας από τους μεγαλύτερους διεθνείς οίκους λίγο πριν βρεθούν στο χείλος της οικονομικής καταστροφής. Στην περίπτωση, μάλιστα, της Lehman Brothers, οι βαθμολογίες παρέπεμπαν σε έναν χρηματοπιστωτικό οργανισμό με ισχυρή πιστοληπτική ικανότητα, λίγες ημέρες προτού η κατάρρευσή του προκαλέσει σεισμό στην παγκόσμια οικονομία.
Κάθε αναβάθμιση της ελληνικής οικονομίας από τους οίκους αξιολόγησης συνοδεύεται από πανηγυρισμούς, καθώς συμβάλλει στη βελτίωση της επενδυτικής εικόνας της χώρας και των συνθηκών χρηματοδότησής της. Ωστόσο, μια αναδρομή στις μεγαλύτερες οικονομικές κρίσεις των τελευταίων δεκαετιών αρκεί για να υπενθυμίσει ότι οι αξιολογήσεις δεν αποτελούν πιστοποιητικά οικονομικής υγείας.
Κάποιες φορές, μάλιστα, οι οίκοι έσπευσαν να υποβαθμίσουν εκείνους που λίγο νωρίτερα βαθμολογούσαν με ιδιαίτερη γενναιοδωρία, όταν η καταστροφή ήταν πλέον ορατή διά γυμνού οφθαλμού.
Η Ελλάδα των τεράστιων ελλειμμάτων και των αξιολογήσεων «Α»
Ας ξεκινήσουμε από τα δικά μας. Τον Οκτώβριο του 2008, όταν η διεθνής χρηματοπιστωτική κρίση είχε ήδη ξεσπάσει, η Ελλάδα εξακολουθούσε να απολαμβάνει βαθμολογία A1 από τη Moody’s και A από τη Standard & Poor’s και τη Fitch.
Τον Ιανουάριο του 2009, η S&P υποβάθμισε την Ελλάδα κατά μία βαθμίδα, στο A-, ενώ τον Μάιο η Fitch περιορίστηκε στην αλλαγή των προοπτικών της αξιολόγησης από σταθερές σε αρνητικές, διατηρώντας τη βαθμολογία A.
Το πλέον εντυπωσιακό, ωστόσο, είναι τι συνέβη μετά τις εκλογές του Οκτωβρίου του 2009, όταν αποκαλύφθηκε το πραγματικό μέγεθος του δημοσιονομικού εκτροχιασμού της χώρας.
Σύμφωνα με την ιστορική καταγραφή του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, η εκτίμηση για το δημοσιονομικό έλλειμμα του 2008 αναθεωρήθηκε από περίπου 5% στο 7,7% του ΑΕΠ, ενώ η πρόβλεψη για το έλλειμμα του 2009 εκτινάχθηκε από 6% στο 12,7%.
Και όμως, η χώρα μας, εξακολουθούσε να βρίσκεται στην επενδυτική βαθμίδα, με τα στοιχεία να προκαλούν μόνο συγκρατημένες υποβαθμίσεις:
– Στις 22 Οκτωβρίου 2009, η Fitch υποβάθμισε την Ελλάδα από A σε A-.
– Στις 29 Οκτωβρίου, η Moody’s διατήρησε τη βαθμολογία A1, θέτοντάς την υπό επανεξέταση για πιθανή υποβάθμιση.
– Στις 8 Δεκεμβρίου, η Fitch υποβάθμισε τη χώρα σε BBB+.
– Στις 16 Δεκεμβρίου, η Standard & Poor’s ακολούθησε με υποβάθμιση σε BBB+.
– Στις 22 Δεκεμβρίου, η Moody’s υποβάθμισε την Ελλάδα από A1 σε A2.
Με άλλα λόγια, ακόμη και δύο μήνες μετά την αποκάλυψη του δημοσιονομικού εκτροχιασμού, η Moody’s αξιολογούσε την Ελλάδα τέσσερις βαθμίδες πάνω από το κατώτατο όριο της επενδυτικής κατηγορίας.
Στις 22 Απριλίου 2010, η Moody’s υποβάθμισε τη χώρα στο A3. Μόλις μία ημέρα αργότερα, στις 23 Απριλίου, ο τότε πρωθυπουργός Γιώργος Παπανδρέου ανακοίνωνε από το Καστελλόριζο την προσφυγή στον μηχανισμό στήριξης. Ακολούθησε η υποβάθμιση της Ελλάδας στην κατηγορία των «junk» από την S&P στις 27 Απριλίου, ενώ η Moody’s προχώρησε στην αντίστοιχη κίνηση μόλις τον Ιούνιο του 2010, όταν η χώρα είχε ήδη ενταχθεί στο πρώτο πρόγραμμα διάσωσης, ύψους 110 δισ. ευρώ.
Τον Νοέμβριο του 2010, η Eurostat αναθεώρησε εκ νέου τα στοιχεία, τοποθετώντας το έλλειμμα του 2008 στο 9,4% του ΑΕΠ και εκείνο του 2009 στο 15,4%, με το δημόσιο χρέος του 2009 να διαμορφώνεται στο 126,8% του ΑΕΠ.
Τον Μάρτιο του 2012 ακολούθησε το PSI, μία από τις μεγαλύτερες αναδιαρθρώσεις κρατικού χρέους στην παγκόσμια οικονομική ιστορία, με ονομαστικό κούρεμα 53,5% στα ομόλογα που συμμετείχαν στη διαδικασία και μείωση του ελληνικού χρέους κατά περίπου 107 δισ. ευρώ.
Βεβαίως, οι οίκοι είχαν να αντιμετωπίσουν και το πρόβλημα της αναξιοπιστίας των ελληνικών δημοσιονομικών στοιχείων. Αυτό, όμως, δεν εξηγεί πλήρως γιατί οι αξιολογήσεις παρέμειναν τόσο υψηλές ακόμη και μετά τη δημοσιοποίηση των δραματικών αναθεωρήσεων. Άλλωστε, το υψηλό δημόσιο χρέος, η απώλεια ανταγωνιστικότητας και τα τεράστια ελλείμματα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών ήταν γνωστά πολύ νωρίτερα.
Η Ισλανδία του «ΑΑΑ»
Δεν ήταν, φυσικά, μόνο η Ελλάδα μεταξύ των κρατών που βρέθηκαν αντιμέτωπα με μια απότομη ανατροπή των πιστοληπτικών τους αξιολογήσεων. Μέχρι τις 20 Μαΐου 2008, η Ισλανδία απολάμβανε την ανώτατη δυνατή αξιολόγηση Aaa από τη Moody’s. Εκείνη την ημέρα υποβαθμίστηκε στο Aa1, παραμένοντας σε εξαιρετικά υψηλή βαθμίδα.
Λιγότερο από πέντε μήνες αργότερα, το υπερδιογκωμένο τραπεζικό σύστημα της χώρας κατέρρεε, με τις τρεις μεγαλύτερες τράπεζες να περνούν υπό κρατικό έλεγχο, το εθνικό νόμισμα να δέχεται συντριπτικές πιέσεις και την Ισλανδία να προσφεύγει στο ΔΝΤ.
Στις 4 Δεκεμβρίου 2008, η Moody’s υποβάθμισε την Ισλανδία από A1 σε Baa1, επικαλούμενη τις εκτεταμένες επιπτώσεις της τραπεζικής και νομισματικής κρίσης στη δημοσιονομική κατάσταση της χώρας.
Από την ανώτατη αξιολόγηση σε μια πρωτοφανή τραπεζική και οικονομική κρίση μέσα σε λίγους μήνες, παρότι το ίδιο το ισλανδικό κράτος δεν κήρυξε στάση πληρωμών στο δημόσιο χρέος του.
Όταν τα τοξικά ομόλογα είχαν αξιολόγηση «ΑΑΑ»
Η μεγαλύτερη, ίσως, αποτυχία των οίκων αξιολόγησης δεν αφορά μεμονωμένη χώρα ή επιχείρηση, αλλά ολόκληρη την αγορά τιτλοποιημένων στεγαστικών δανείων στις ΗΠΑ πριν από την κρίση του 2008. Όσοι έχουν δει την ταινία «Big Short», γνωρίζουν.
Οι ανώτερες διαβαθμίσεις χρηματοπιστωτικών προϊόντων που στηρίζονταν σε στεγαστικά δάνεια αμφίβολης ποιότητας λάμβαναν την ανώτατη δυνατή πιστοληπτική αξιολόγηση, ΑΑΑ. Απολάμβαναν, δηλαδή, βαθμολογίες αντίστοιχες με εκείνες των πλέον αξιόχρεων κρατών στον κόσμο. Τράπεζες, ασφαλιστικές εταιρείες και συνταξιοδοτικά ταμεία αγόραζαν τέτοιους τίτλους, θεωρώντας ότι είχαν περιορισμένο πιστωτικό κίνδυνο.
Όταν όμως άρχισαν να αυξάνονται οι αθετήσεις πληρωμών στα υποκείμενα στεγαστικά δάνεια, το οικοδόμημα κατέρρευσε. Σύμφωνα με την τελική έκθεση της αμερικανικής Financial Crisis Inquiry Commission, η Moody’s υποβάθμισε στη συνέχεια το 83% των τίτλων που συνδέονταν με στεγαστικά δάνεια, είχαν εκδοθεί το 2006 και είχαν λάβει την ανώτατη βαθμολογία Aaa.
Η συμβολή των οίκων αξιολόγησης στη συγκεκριμένη κρίση δεν περιορίστηκε στην αποτυχία πρόβλεψης. Οι υψηλές βαθμολογίες τους συνέβαλαν ενεργά στην εμπορική επιτυχία αυτών των προϊόντων και στη διοχέτευσή τους στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Lehman Brothers: Επενδυτική βαθμίδα μέχρι τη χρεοκοπία
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Lehman Brothers, της αμερικανικής επενδυτικής τράπεζας που υπέβαλε αίτηση πτώχευσης στις 15 Σεπτεμβρίου 2008, σηματοδοτώντας την κορύφωση της μεγαλύτερης χρηματοπιστωτικής κρίσης μετά το κραχ του 1929.
Σύμφωνα με στοιχεία της αμερικανικής Επιτροπής Διερεύνησης της Χρηματοπιστωτικής Κρίσης (Financial Crisis Inquiry Commission), λίγο πριν από την κατάρρευσή της η Lehman Brothers είχε αξιολογήσεις A2 από τη Moody’s, Α από τη Standard & Poor’s και Α+ από τη Fitch.
Και οι τρεις βαθμολογίες βρίσκονταν με άνεση εντός της επενδυτικής βαθμίδας. Την ίδια ώρα, η αγορά των ασφαλίστρων έναντι πιστωτικού κινδύνου (CDS) είχε ήδη εκπέμψει ισχυρά προειδοποιητικά σήματα για την οικονομική κατάσταση της επενδυτικής τράπεζας. Λίγες ημέρες πριν από την κατάρρευση, οι οίκοι εξακολουθούσαν να βλέπουν μια εταιρεία με ισχυρή πιστοληπτική ικανότητα. Η αγορά, αντιθέτως, είχε αντιληφθεί πολύ νωρίτερα ότι κάτι δεν πήγαινε καθόλου καλά.
Ανάλογη ήταν η εικόνα στην περίπτωση του ασφαλιστικού κολοσσού AIG, ο οποίος εξακολουθούσε να διαθέτει αξιολογήσεις επενδυτικής βαθμίδας όταν χρειάστηκε δάνειο διάσωσης 85 δισ. δολαρίων από τη Federal Reserve τον Σεπτέμβριο του 2008.
Η περίπτωση της Enron αποτελεί ένα ακόμη εμβληματικό παράδειγμα αποτυχίας του συστήματος πιστοληπτικής αξιολόγησης. Ο αμερικανικός ενεργειακός κολοσσός κατέρρευσε στις 2 Δεκεμβρίου 2001, ύστερα από την αποκάλυψη ενός τεράστιου λογιστικού σκανδάλου, με την απόκρυψη χρεών και τη συστηματική παραποίηση της οικονομικής του εικόνας. Μέχρι τις 28 Νοεμβρίου 2001, μόλις τέσσερις ημέρες πριν από την πτώχευση, η Enron εξακολουθούσε να διαθέτει αξιολογήσεις επενδυτικής βαθμίδας από τους μεγάλους οίκους, με BBB- από την S&P και Baa3 από τη Moody’s, πριν από τις τελικές υποβαθμίσεις.
Ακολούθησε μία από τις μεγαλύτερες εταιρικές χρεοκοπίες στην ιστορία των ΗΠΑ, με χιλιάδες εργαζομένους να χάνουν τις θέσεις εργασίας τους και επενδυτές να βλέπουν τις περιουσίες τους να εξανεμίζονται. Η υπόθεση οδήγησε σε έρευνα του αμερικανικού Κογκρέσου για τον ρόλο και τις ευθύνες των οίκων αξιολόγησης. Οι τελευταίοι υποστήριξαν ότι είχαν παραπλανηθεί από τη διοίκηση της εταιρείας, επιχείρημα που έχει βάση, αλλά δεν αναιρεί το γεγονός ότι οι αξιολογήσεις τους άργησαν χαρακτηριστικά να αντανακλάσουν τους κινδύνους.
Το πρόσφατο παράδειγμα της Silicon Valley Bank
Θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι όλα αυτά ανήκουν στο μακρινό παρελθόν και ότι μετά την κρίση του 2008 οι οίκοι αξιολόγησης βελτίωσαν αισθητά τα μοντέλα τους. Η κατάρρευση της Silicon Valley Bank τον Μάρτιο του 2023 υπενθύμισε ότι το πρόβλημα δεν έχει εξαφανιστεί.
Στις 10 Μαρτίου 2023, οι αμερικανικές εποπτικές αρχές προχώρησαν στο κλείσιμο της τράπεζας, έπειτα από μια καταιγιστική εκροή καταθέσεων. Λίγο πριν από την κατάρρευση, η τράπεζα εξακολουθούσε να διαθέτει αξιολογήσεις επενδυτικής βαθμίδας.
Η έκθεση της Federal Reserve για την κατάρρευση της SVB κατέγραψε σοβαρές αδυναμίες στη διαχείριση του επιτοκιακού κινδύνου και της ρευστότητας, καθώς και υπερβολική εξάρτηση από ανασφάλιστες καταθέσεις επιχειρήσεων του τεχνολογικού κλάδου. Για ακόμη μία φορά, μια αξιολόγηση επενδυτικής βαθμίδας συνυπήρχε με σοβαρές χρηματοοικονομικές ευπάθειες.
Ποιος πληρώνει τους οίκους αξιολόγησης;
Ένα από τα πλέον αμφιλεγόμενα χαρακτηριστικά του κλάδου είναι το επιχειρηματικό μοντέλο που ακολουθούν οι μεγαλύτεροι οίκοι αξιολόγησης. Σε πολλές περιπτώσεις, εκείνος που πληρώνει για την αξιολόγηση είναι ο ίδιος ο εκδότης του χρέους. Δηλαδή, ο οργανισμός που καλείται να αποφανθεί για την πιστοληπτική ικανότητα μιας επιχείρησης αμείβεται από την επιχείρηση την οποία αξιολογεί.
Οι εκδότες έχουν κίνητρο να επιδιώκουν υψηλότερες αξιολογήσεις, ενώ οι οίκοι έχουν εμπορικό συμφέρον να διατηρούν την πελατεία τους. Αυτό δεν συνεπάγεται αυτομάτως μεροληψία, δημιουργεί όμως μια εγγενή σύγκρουση συμφερόντων, η οποία έχει απασχολήσει επανειλημμένα τις εποπτικές αρχές.
Επιπλέον, οι οίκοι συχνά κατηγορούνται για προκυκλική συμπεριφορά. Κατά τη διάρκεια της οικονομικής άνθησης, οι αξιολογήσεις τείνουν να παραμένουν υψηλές, ενώ όταν ξεσπά μια κρίση, οι διαδοχικές υποβαθμίσεις μπορεί να επιδεινώσουν την κατάσταση, αυξάνοντας το κόστος χρηματοδότησης και προκαλώντας αναγκαστικές πωλήσεις τίτλων από θεσμικούς επενδυτές.
Αξιολογούν, λοιπόν, απλώς τον πιστωτικό κίνδυνο ή, υπό ορισμένες συνθήκες, συμβάλλουν και στη διαμόρφωσή του;
Η αδιάφορη επενδυτική βαθμίδα
Οι οίκοι αξιολόγησης δεν βαθμολογούν την ευημερία των πολιτών μιας χώρας, την αγοραστική τους δύναμη, την ποιότητα των δημόσιων υπηρεσιών ή τη δυνατότητα ενός νέου ανθρώπου να αποκτήσει κατοικία και να δημιουργήσει οικογένεια. Αξιολογούν πρωτίστως την ικανότητα και την προθυμία ενός δανειολήπτη να εξυπηρετεί τις υποχρεώσεις του.
Μια χώρα μπορεί να καταγράφει υψηλά δημοσιονομικά πλεονάσματα, να μειώνει το δημόσιο χρέος της και να αναβαθμίζεται πιστοληπτικά, την ίδια ώρα που σημαντικό μέρος του πληθυσμού της δυσκολεύεται να καλύψει τις καθημερινές του ανάγκες.
Η Ελλάδα έχει ήδη υποβληθεί σε μια πρωτοφανή δημοσιονομική προσαρμογή, με δραματικές επιπτώσεις στα εισοδήματα και στο βιοτικό επίπεδο των πολιτών. Η επίτευξη δημοσιονομικών στόχων και η σταδιακή αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των πιστωτών δεν ταυτίζονταν απαραίτητα με την αποκατάσταση της ευημερίας των πολιτών.
Οι εκθέσεις των Moody’s, Standard & Poor’s, Fitch, DBRS και Scope αποτελούν αναμφίβολα χρήσιμες πηγές οικονομικής πληροφόρησης. Οι αναλύσεις τους περιέχουν ενδιαφέροντα στοιχεία για τις προοπτικές κρατών και επιχειρήσεων, ενώ οι αξιολογήσεις τους αποτελούν σημαντικό εργαλείο για την αποτίμηση του πιστωτικού κινδύνου.
Η επιρροή τους, ωστόσο, ξεπερνά κατά πολύ εκείνη ενός συνηθισμένου οικονομικού αναλυτή, καθώς οι αποφάσεις τους επηρεάζουν επενδυτικές τοποθετήσεις, εποπτικές απαιτήσεις και το κόστος δανεισμού ολόκληρων οικονομιών.
Ας διαβάζουμε, λοιπόν, τις εκθέσεις των οίκων αξιολόγησης με τη σοβαρότητα που τους αναλογεί, αλλά χωρίς να τις αντιμετωπίζουμε ως οικονομικές προφητείες και χωρίς να συγχέουμε την πιστοληπτική ικανότητα ενός κράτους με την οικονομική ευημερία των πολιτών του.
