Σε μια εποχή έντονων πολιτικών αντιπαραθέσεων, αυξανόμενης τοξικότητας και δημόσιου λόγου, που συχνά ξεφεύγει από τα όρια της νηφαλιότητας, η αναφορά στον Αριστοτέλη και στη θεωρία της μεσότητας αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα.
Με αφορμή την παρουσίαση του νέου βιβλίου του Θάνου Βερέμη για τον μεγάλο Έλληνα φιλόσοφο, ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Κωστής Χατζηδάκης, επιχειρεί μια στοχαστική προσέγγιση της σύγχρονης πολιτικής ζωής μέσα από το πρίσμα πέντε βασικών αρχών: το μέτρο, τη φρόνηση, τον χαρακτήρα, τον αμοιβαίο σεβασμό και το κοινό καλό.
Σε ένα περιβάλλον όπου οι ακρότητες τείνουν να υπερισχύσουν του διαλόγου και η ανωνυμία των κοινωνικών δικτύων ενισχύει την πόλωση, η επιστροφή σε θεμελιώδεις αρετές του δημόσιου βίου προβάλλει όχι ως θεωρητική άσκηση, αλλά ως αναγκαία συνθήκη για τη δημοκρατική ισορροπία και την κοινωνική συνοχή.
Ολόκληρο το άρθρο του Κωστή Χατζηδάκη στο LinkedIn
Έχοντας να παρουσιάσω το νέο βιβλίο του Καθηγητή Θάνου Βερέμη για τον Αριστοτέλη, έκανα αυτόματα μερικές προβολές στο σήμερα, με βάση τη σκέψη του μεγάλου αυτού Έλληνα φιλοσόφου. Κυρίως στην πολιτική μας ζωή και στα πολιτικά μας ήθη.
Ο Αριστοτέλης ήταν υποστηρικτής της μεσότητας, της αποφυγής δηλαδή των υπερβολών και των ακροτήτων. Δεν ξέρω αν εσείς πιστεύετε ότι η πολιτική μας ζωή μένει μακριά από υπερβολές, η δική μου αίσθηση είναι ότι ολοένα και περισσότερο ρέπει προς τις ακρότητες και την εχθροπάθεια. Ότι ειδικά τα κόμματα της αντιπολίτευσης πλειοδοτούν το ένα απέναντι στο άλλο, σε επιθετική ρητορική και χαρακτηρισμούς. Και ότι η ανωνυμία των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ενισχύει αυτά τα αρνητικά φαινόμενα ολοένα και περισσότερο.
Έχοντας αρκετά χρόνια στην πολιτική, νομίζω έχω όχι μόνο το δικαίωμα, αλλά και την υποχρέωση να λέω τη γνώμη μου ξεκάθαρα. Ειδικά σε μια χώρα που έχει ταλαιπωρηθεί κατ’ επανάληψη από διχασμούς και εμφυλίους πολέμους. Στέκομαι, λοιπόν, σε 5 βασικές αρχές που θεωρώ αναγκαίες, για να μπορέσει η Ελλάδα να ανοίξει καινούργιους δρόμους όχι μόνο οικονομικά, αλλά ακόμη περισσότερο πολιτικά και κοινωνικά. Αρχές που συνδέονται με το δημόσιο ήθος:
• Πρώτη αρχή: η πολιτική χρειάζεται μέτρο.
Όχι ατολμία ή χλιαρότητα. Μέτρο. Την ικανότητα να σκεπτόμαστε, να κρίνουμε και να τοποθετούμαστε ώριμα, χωρίς να πέφτουμε ούτε στη ύβρη του φανατισμού ούτε στην απραξία. Διότι η μεσότητα δεν είναι η εύκολη μέση λύση, αλλά η πιο δύσκολη ίσως ισορροπία.
• Δεύτερη αρχή: η πολιτική χρειάζεται φρόνηση.
Η φρόνηση δεν είναι εξυπνάδα, αλλά ικανότητα πρακτικής κρίσης. Το να αντιλαμβανόμαστε τί πρέπει να κάνουμε και για ποιόν σκοπό. Σε μια εποχή που όλα κινούνται ταχύτατα, ιδίως με την αρωγή της τεχνολογίας, αλλά συχνά λείπει ο προσανατολισμός, η φρόνηση είναι ίσως η πιο αναγκαία δημόσια αρετή.
• Τρίτη αρχή: η πολιτική χρειάζεται χαρακτήρα.
Όχι μόνο θεσμούς και κανονισμούς, αλλά και ανθρώπους που να έχουν μάθει να ακούν, να ζυγίζουν, να αυτοπεριορίζονται, να αποφεύγουν τις εύκολες υπερβολές. Ο Αριστοτέλης μάς θυμίζει ότι το ήθος συνδέεται και με το έθος, δηλαδή την πρακτική. Επομένως, η ποιότητα της δημοκρατίας συνδέεται άρρηκτα με την ποιότητα της καθημερινής πολιτικής πρακτικής.
• Τέταρτη αρχή: η πολιτική ζωή απαιτεί αμοιβαίο σεβασμό.
Η δημοκρατία δεν είναι μόνο η νίκη της πλειοψηφίας. Χρειάζεται όρια και αντίβαρα, χρειάζεται ισορροπία και σεβασμό στα δικαιώματα. Δεν είναι – και δεν θα πρέπει κανένας να την παρουσιάζει ως – νίκη του ενός στρατοπέδου επί του άλλου, αλλά τρόπος συλλογικής συνύπαρξης. Και έτσι θα πρέπει να την αντιμετωπίζουμε και να την προστατεύουμε ενεργά.
• Πέμπτη αρχή: η πολιτική πρέπει να στρέφεται στο κοινό καλό.
Αυτό είναι ίσως το πιο βαθύ μάθημα του Αριστοτέλη προς όλους μας. Όπως η Πόλις δεν υπάρχει απλώς για να ζούμε, αλλά για να ζούμε καλά, έτσι και η πολιτική δεν μπορεί να περιορίζεται ούτε σε τεχνική διαχείριση ούτε σε μόνιμη σύγκρουση εντυπώσεων.
Χρειάζεται να ξαναγίνει χώρος κοινού σκοπού, όπου θα συζητούμε, ακόμα και θα διαφωνούμε, όχι για το πώς θα νικήσουμε, αλλά για το πώς θα συμβιώσουμε και πως θα δώσουμε απαντήσεις στις μεγάλες προκλήσεις της εποχής.
Η αντιπαλότητα στην πολιτική μάς κάνει να ξεχνάμε συχνά ότι είμαστε πάνω από όλα Έλληνες. Να λησμονούμε πως άλλο διαφορετικές ιδέες κι άλλο το μίσος εναντίον των πολιτικών αντιπάλων. Όπως έλεγε ο Παύλος Μπακογιάννης: «στη δημοκρατία μπορούμε να διαφωνούμε, διότι μπορούμε να συνυπάρχουμε».
