Το «doom scrolling» (η ατέρμονη κύλιση στην οθόνη) είναι καταδικασμένη, αν η Ευρωπαϊκή Ένωση καταφέρει να επιβάλει τους όρους της.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αντιμετωπίζει για πρώτη φορά το ζήτημα του εθισμού στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μέσω μιας σκληρής αναμέτρησης με το TikTok, η οποία ενδέχεται να θέσει νέα σχεδιαστικά πρότυπα για τις πιο δημοφιλείς εφαρμογές παγκοσμίως.
Οι Βρυξέλλες κάλεσαν την εταιρεία να τροποποιήσει αρκετά βασικά χαρακτηριστικά της, στα οποία περιλαμβάνονται η απενεργοποίηση του άπειρου σκρολαρίσματος (infinite scrolling), η θέσπιση αυστηρών διαλειμμάτων στον χρόνο οθόνης και η αλλαγή των συστημάτων συστάσεων (recommender systems). Η απαίτηση αυτή ακολουθεί τη διαπίστωση της Επιτροπής ότι ο σχεδιασμός του TikTok είναι εθιστικός για τους χρήστες – και ειδικά για τα παιδιά.
Το γεγονός ότι η Κομισιόν ζήτησε από το TikTok να αλλάξει τον βασικό σχεδιασμό των υπηρεσιών του είναι «επαναστατικό για το επιχειρηματικό μοντέλο που τροφοδοτείται από την επιτήρηση και τη διαφήμιση», δήλωσε η Καταρζίνα Ζιμίελβιτζ, πρόεδρος του Ιδρύματος Panoptykon, μιας πολωνικής οργάνωσης της κοινωνίας των πολιτών.
Αυτή η εξέλιξη δεν προμηνύεται θετική για άλλες πλατφόρμες και ιδιαίτερα για το Facebook και το Instagram της Meta. Οι δύο κολοσσοί των κοινωνικών δικτύων βρίσκονται επίσης υπό έρευνα σχετικά με τον εθιστικό χαρακτήρα του σχεδιασμού τους.
Τα ευρήματα που παρουσιάστηκαν πριν από μία εβδομάδα σηματοδοτούν την πρώτη φορά που η Επιτροπή διατυπώνει τη θέση της για τον σχεδιασμό μιας πλατφόρμας κοινωνικής δικτύωσης υπό το πρίσμα της Πράξης για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA). Πρόκειται για την κρίσιμη νομοθεσία της ΕΕ για το διαδικτυακό περιεχόμενο, η οποία, σύμφωνα με τις Βρυξέλλες, είναι απαραίτητη για την προστασία των χρηστών.
Το TikTok έχει τώρα το δικαίωμα να υπερασπιστεί τις πρακτικές του και να εξετάσει όλα τα αποδεικτικά στοιχεία που έλαβε υπόψη η Επιτροπή – μάλιστα, έχει ήδη δηλώσει ότι θα καταπολεμήσει αυτά τα πορίσματα. Εάν δεν καταφέρει να ικανοποιήσει την Επιτροπή, η εφαρμογή ενδέχεται να βρεθεί αντιμέτωπη με πρόστιμα που φτάνουν έως και το 6% των ετήσιων παγκόσμιων εσόδων της.
Είναι η πρώτη φορά που οποιαδήποτε ρυθμιστική αρχή επιχειρεί να θέσει ένα νομικό πρότυπο για τον εθιστικό σχεδιασμό μιας πλατφόρμας, δήλωσε ανώτερος αξιωματούχος της Επιτροπής σε ενημέρωση δημοσιογράφων.
«Τα πορίσματα αποτελούν σημείο καμπής επειδή η Επιτροπή αντιμετωπίζει τον εθιστικό σχεδιασμό στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως έναν εκτελεστό κίνδυνο» βάσει της Πράξης για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες, ανέφερε η Λένα Μαρία Μπόσβαλντ, ανώτερη ερευνήτρια πολιτικής στο think tank Interface.
Ο Ζαν Πενφράτ, ανώτερος σύμβουλος πολιτικής στην οργάνωση πολιτικών δικαιωμάτων EDRi, επισήμανε ότι θα ήταν «πολύ, πολύ παράξενο αν η Επιτροπή δεν χρησιμοποιούσε στη συνέχεια αυτή την υπόθεση ως πρότυπο για να κυνηγήσει και άλλες εταιρείες».
Οι κίνδυνοι
Η Πράξη για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες απαιτεί από πλατφόρμες όπως το TikTok να αξιολογούν και να μετριάζουν τους κινδύνους για τους χρήστες τους. Ωστόσο, αυτοί οι κίνδυνοι ορίζονται αόριστα στον νόμο, οπότε μέχρι τώρα δεν ήταν σαφές πού ακριβώς θα έθετε τη γραμμή η ρυθμιστική αρχή.
Δύο χρόνια μετά την έναρξη της έρευνας για το TikTok, η Επιτροπή επέλεξε να χτυπήσει στην καρδιά του σχεδιασμού της πλατφόρμας, ισχυριζόμενη ότι αποτελεί κίνδυνο για την ψυχική υγεία των χρηστών, ιδιαίτερα των παιδιών. Άλλες ανησυχίες της Επιτροπής σχετικά με το TikTok διευθετήθηκαν φιλικά μεταξύ των δύο πλευρών.
Σε ενημέρωση δημοσιογράφων, η επικεφαλής τεχνολογίας της ΕΕ, Χένα Βιρκούνεν, δήλωσε ότι τα ευρήματα δείχνουν πως το έργο της Επιτροπής εισέρχεται σε ένα νέο στάδιο ωριμότητας όσον αφορά τους συστημικούς κινδύνους.
Το Facebook και το Instagram βρίσκονται υπό έρευνα για τον εθιστικό χαρακτήρα των πλατφορμών τους από τον Μάιο του 2024, συμπεριλαμβανομένου του ερωτήματος αν θέτουν σε κίνδυνο τα παιδιά. Ακριβώς όπως και στην περίπτωση του TikTok, ο σχεδιασμός και οι αλγόριθμοι των πλατφορμών βρίσκονται στο μικροσκόπιο.
Η Meta έχει προβάλει σθεναρή άμυνα σε μια συνεχιζόμενη υπόθεση στην Καλιφόρνια, όπου κατηγορείται ότι σχεδίασε εν γνώσει της εθιστικά μέσα κοινωνικής δικτύωσης που βλάπτουν τους χρήστες. Το TikTok και το Snap συμβιβάστηκαν στην ίδια υπόθεση πριν αυτή φτάσει σε δίκη.
Ο εκπρόσωπος του TikTok, Πάολο Γκανινό, δήλωσε ότι τα ευρήματα της Επιτροπής «παρουσιάζουν μια κατηγορηματικά ψευδή και εντελώς αβάσιμη απεικόνιση της πλατφόρμας μας και θα λάβουμε όλα τα απαραίτητα μέτρα για να αμφισβητήσουμε αυτά τα πορίσματα με κάθε διαθέσιμο μέσο».
Η λύση
Η Επιτροπή θα μπορούσε τελικά να συμφωνήσει με τις πλατφόρμες σε ένα ευρύ φάσμα αλλαγών που αντιμετωπίζουν τον εθιστικό σχεδιασμό. Το τι θα αποφασιστεί θα εξαρτηθεί από τα διαφορετικά προφίλ κινδύνου και τα πρότυπα χρήσης κάθε πλατφόρμας – καθώς και από τον τρόπο με τον οποίο κάθε εταιρεία θα υπερασπιστεί τον εαυτό της.
Αυτό πιθανότατα σημαίνει ότι θα χρειαστεί χρόνος μέχρι το TikTok να προβεί σε οποιαδήποτε αλλαγή στα συστήματά του, καθώς η πλατφόρμα εξετάζει τα στοιχεία και προσπαθεί να διαπραγματευτεί μια λύση με τη ρυθμιστική αρχή.
Σε μια άλλη, απλούστερη υπόθεση επιβολής του DSA, χρειάστηκε περισσότερο από ένας χρόνος μετά την έκδοση των προκαταρκτικών πορισμάτων για να δηλώσει η Επιτροπή ότι το X του Έλον Μασκ δεν συμμορφωνόταν με τις υποχρεώσεις του όσον αφορά τη διαφάνεια.
Το TikTok ενδέχεται να επιδιώξει μια σειρά αλλαγών και να πιέσει την Επιτροπή να υιοθετήσει μια ηπιότερη ρυθμιστική προσέγγιση.
