Πριν από δέκα χρόνια, όταν η τεχνητή νοημοσύνη άρχιζε να μεταμορφώνει την αγορά εργασίας, οι φοιτητές ανθρωπιστικών σπουδών άκουγαν συχνά τη συμβουλή «μάθετε προγραμματισμό». Με τα σημερινά δεδομένα ωστόσο αυτή η σύσταση δεν φαίνεται τόσο σοφή. Πλέον οι προγραμματιστές είναι εκείνοι που ανησυχούν περισσότερο για το αν η AI θα επηρεάσει τις δουλειές τους, ενώ οι «φιλόσοφοι» βλέπουν τη ζήτησή τους να αυξάνεται.
Σύμφωνα με τον Economist που επικαλείται στοιχεία της Federal Reserve Bank of New York, οι απόφοιτοι φιλοσοφικών σχολών στις ΗΠΑ εμφανίζουν χαμηλότερη ανεργία από τους αποφοίτους Πληροφορικής. Το 2024, η ανεργία στους αποφοίτους υπολογιστών έφτανε το 7%, έναντι 5,1% για όσους είχαν σπουδάσει Φιλοσοφία. Η ανατροπή αυτή έχει λόγο και αιτία καθώς οι κολοσσοί της τεχνητής νοημοσύνης και δεν αναζητούν πλέον μόνο μηχανικούς και προγραμματιστές, αλλά και δυναμικό που μπορεί να σκεφτεί πάνω στα όρια, τις αξίες και τις κοινωνικές συνέπειες της τεχνολογικής εξέλιξης.
Ο Luciano Floridi, φιλόσοφος στο Yale University, περιγράφει τη μετακίνηση φοιτητών από τα τμήματα Φιλοσοφίας προς τον χώρο της AI ως «αιμορραγία». Όπως εξηγεί πολλοί σπουδαστές δέχονται προτάσεις εργασίας πριν καν αποφοιτήσουν, καθώς τα μεγάλα εργαστήρια τεχνητής νοημοσύνης αναζητούν ειδικούς στην ηθική, τη λογική και τη φιλοσοφία της τεχνολογίας.
Από τον Σωκράτη στα μοντέλα AI
Η φιλοσοφία και τα εργαλεία κατανόησης του κόσμου που προσφέρει αποκτά νέα δυναμική γιατί δεν παραδίδει απλά ένα θεωρητικό υπόβαθρο. Η Σωκρατική μέθοδος για παράδειγμα βασίζεται στις διαδοχικές ερωτήσεις, στην αποσαφήνιση εννοιών και στον εντοπισμό αντιφάσεων. Σε μια εποχή όπου πολλά μοντέλα AI κατηγορούνται για υπερβολική συγκαταβατικότητα προς τον χρήστη, αυτή η προσέγγιση θεωρείται αναγκαία.
Ο Jörg Noller, ειδικός στη φιλοσοφία και την AI στο Ludwig Maximilian University of Munich, υποστηρίζει ότι μοντέλα εκπαιδευμένα με σωκρατικές αρχές είναι λιγότερο πρόθυμα να «κολακέψουν» τον χρήστη και περισσότερο προσανατολισμένα στην αναζήτηση της αλήθειας. Αντίστοιχα, η έννοια της «σωκρατικής άγνοιας», η επίγνωση δηλαδή των ορίων της γνώσης, μαθαίνει στα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης να αναγνωρίζουν πότε δεν γνωρίζουν κάτι. Αυτό μπορεί να τα κάνει λιγότερο βέβαια στις απαντήσεις τους και να μειώσει τα λάθη που παρουσιάζονται σαν απόλυτες αλήθειες.
Στο Google DeepMind, ο Iason Gabriel θεωρεί τη φιλοσοφική σκέψη εργαλείο βελτίωσης των σύνθετων συλλογισμών των μοντέλων, των γνωστών chains of thought. Παράλληλα, η IBM δίνει σε επιχειρήσεις τη δυνατότητα να ευθυγραμμίζουν μοντέλα AI με δικές τους αξίες, όπως η ατομική αυτονομία ή η κοινωνική αρμονία.
Ηθική, ασφάλεια και δύσκολες αποφάσεις
Η συμβολή των φιλοσόφων είναι καθοριστική στο πλέον κρίσιμο πεδίο, στην ασφάλεια. Ερευνητές έχουν καταγράψει ανησυχητικές συμπεριφορές σε μοντέλα AI, από προσπάθειες αποφυγής ελέγχου έως χειριστικές απαντήσεις. Μία απάντηση είναι ο λεγόμενος AI constitutionalism, η δημιουργία δηλαδή ολοκληρωμένων πρωτοκόλλων για τα μοντέλα, βασισμένων σε φιλοσοφικές, νομικές και ηθικές αρχές.
Η Anthropic, δημιουργός του Claude, έχει ενσωματώσει στοιχεία από τις μεγάλες στιγμές της φιλοσοφικής σκέψης όπως ο Immanuel Kant. Με αυτόν τον τρόπο έχει δημιουργήσει έναν αναλυτικό «οδηγό συμπεριφοράς» για το μοντέλο της, βασισμένο σε φιλοσοφικές, νομικές και ηθικές αρχές. Η πιο πρόσφατη εκδοχή του, υπό την Amanda Askell, φτάνει τις 78 σελίδες και περιγράφει το πλαίσιο μέσα στο οποίο το Claude πρέπει να απαντά, να αποφεύγει επικίνδυνες συμπεριφορές και να ευθυγραμμίζεται με ανθρώπινες αξίες.
Στο επίκεντρο της συζήτησης βρίσκονται δύο βασικές ηθικές προσεγγίσεις. Η πρώτη είναι η δεοντολογία, που δίνει προτεραιότητα σε σταθερούς κανόνες, όπως η αποφυγή του ψεύδους ή της χειραγώγησης. Η δεύτερη είναι ο συνεπειοκρατία, που εξετάζει τις πιθανές συνέπειες μιας απόφασης και σταθμίζει κόστος και όφελος. Αυτά τα διλήμματα δεν είναι πια θεωρητικά καθώς αφορούν ήδη τα αυτόνομα οχήματα, τα στρατιωτικά συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, αλλά και chatbots που παρέχουν συναισθηματική υποστήριξη. Όσο η AI αναλαμβάνει ρόλους που επηρεάζουν την κοινωνία και την ανθρώπινη ζωή, η φιλοσοφία παύει να είναι μια αφηρημένη συζήτηση και γίνεται πρακτικό εργαλείο.
