Η ΑΠΟΔΟΣΗ των δεκαετών αμερικανικών κρατικών ομολόγων έχει ξεπεράσει ορμητικά το φράγμα του 5%. Η διαφορά απόδοσης μεταξύ των γαλλικών κρατικών ομολόγων και των γερμανικών Bund βρίσκεται σε επίπεδα που δεν έχουν παρατηρηθεί από την κρίση της ευρωζώνης το 2012. Ο σχετικά νέος πρωθυπουργός της Βρετανίας παρουσίασε αυτή την εβδομάδα ένα σχέδιο δαπανών, ενισχυμένο από μια υπόσχεση που σπάει ένα ταμπού, να περιορίσει τις αυξήσεις των κρατικών συντάξεων — και παρ’ όλα αυτά εξακολουθεί να βρίσκεται σε δημοσιονομικό αδιέξοδο. Σε ολόκληρο τον πλούσιο κόσμο, οι χώρες δυσκολεύονται να αποσπάσουν περισσότερη ανάπτυξη από τις οικονομίες τους. Και αυτό δεν είναι το χειρότερο. Όπως εξηγούμε αυτή την εβδομάδα, η φορολογική βάση σε όλες τις χώρες, η οποία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη φορολόγηση της εργασίας, ενδέχεται να ανατραπεί από την τεχνητή νοημοσύνη.
Αν προσθέσετε όλα αυτά τα προβλήματα μαζί, είναι σαν ένας πανίσχυρος τυφώνας να πρόκειται να πλήξει τα φορολογικά συστήματα του πλούσιου κόσμου — τα οποία είναι απελπιστικά απροετοίμαστα. Ο τρόπος με τον οποίο το κράτος συγκεντρώνει χρήματα είναι σπάταλος, άδικος και παράλογος. Θα περίμενε κανείς ότι οι κυβερνήσεις θα έσπευδαν να ενισχύσουν το σύστημα προτού ο τυφώνας φτάσει στη στεριά, αλλά, όπως πάντα, αντί γι’ αυτό απομακρύνονται τρέχοντας από τη φορολογική μεταρρύθμιση.
Τα συσσωρευμένα ελαττώματα των σύγχρονων φορολογικών συστημάτων είναι τόσο πανταχού παρόντα, ώστε έχουν γίνει μέρος του οικονομικού φόντου. Οι φόροι είναι γεμάτοι περιττή πολυπλοκότητα. Στη Γερμανία, για παράδειγμα, ο συντελεστής του φόρου προστιθέμενης αξίας (ΦΠΑ) στο γάλα βρώμης είναι υπερδιπλάσιος από εκείνον στο αγελαδινό γάλα. Τέτοιου είδους εκτεταμένη ειδική μεταχείριση έχει καταστροφικές δημοσιονομικές συνέπειες. Σε ολόκληρο τον ΟΟΣΑ, μια λέσχη κυρίως πλούσιων χωρών, οι φόροι κατανάλωσης αποφέρουν μόλις το 58% όσων θα μπορούσαν να αποφέρουν εάν δεν υπήρχαν εξαιρέσεις και φοροδιαφυγή.
Τα φορολογικά συστήματα δημιουργούν επίσης στρεβλά κίνητρα. Όταν ένας γονέας στη Βρετανία αυξάνει το καθαρό του εισόδημα από 99.999 λίρες (131.500 δολάρια) σε 100.000 λίρες, χάνει αυτομάτως δωρεάν παιδική φροντίδα αξίας χιλιάδων λιρών. Αυτό μπορεί να ωθήσει ορισμένους από τους πιο παραγωγικούς εργαζομένους της Βρετανίας να μειώσουν τις ώρες εργασίας τους ή να παραγεμίσουν τα συνταξιοδοτικά τους προγράμματα με εισφορές.
Και οι φόροι θεωρούνται ευρέως άδικοι. Στη Βρετανία, ο εργαζόμενος με το διάμεσο εισόδημα πληρώνει 55% περισσότερο φόρο από τον αντίστοιχο αυτοαπασχολούμενο. Πολλοί άνθρωποι αισθάνονται ότι οι πλούσιοι δεν κάνουν αυτό που τους αναλογεί. Στην Καλιφόρνια, οι ψηφοφόροι θα αποφασίσουν τον Νοέμβριο εάν θα επιβληθεί εφάπαξ εισφορά 5% στους κατοίκους με περιουσία άνω του 1 δισ. δολαρίων.
Κανείς δεν γνωρίζει πότε θα αλλάξει η δημοσιονομική συγκυρία. Όμως οι ταχείες εξελίξεις στην τεχνητή νοημοσύνη θα μπορούσαν να επιταχύνουν τα πράγματα. Οι φόροι στην εργασία είναι το βασικό στήριγμα των περισσότερων φορολογικών συστημάτων παγκοσμίως, αποφέροντας περίπου το ήμισυ του συνόλου των εσόδων στον ΟΟΣΑ. Τα επόμενα χρόνια, η τεχνητή νοημοσύνη θα μπορούσε κάλλιστα να εκτοπίσει εργαζομένους ή να μειώσει τους μισθούς τους, ακόμη και καθώς τα εταιρικά κέρδη αυξάνονται, συρρικνώνοντας το μερίδιο της εργασίας στο ΑΕΠ. Αυτό, με τη σειρά του, θα μπορούσε να μειώσει τα έσοδα και να αυξήσει τις πληρωμές επιδομάτων, καθιστώντας τα ελλείμματα ακόμη δυσκολότερο να χρηματοδοτηθούν.
Οι αισιόδοξοι μπορεί να ελπίζουν ότι η υπερταχεία ανάπτυξη θα κάνει τους υπολογισμούς ευκολότερους. Ωστόσο, ο Economist εξέτασε τι θα συνέβαινε στις πλούσιες χώρες εάν το μερίδιο της εργασίας στο εθνικό εισόδημα μειωνόταν κατά δέκα ποσοστιαίες μονάδες. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς μας, το δημοσιονομικό έλλειμμα της Ιταλίας θα διπλασιαζόταν ως ποσοστό του ΑΕΠ και η Γερμανία και η Γαλλία δεν θα τα πήγαιναν πολύ καλύτερα. Επιπλέον, η δυνατότητα φοροαποφυγής δεν θα περιοριζόταν πλέον από την ανθρώπινη εφευρετικότητα. Βάλτε αμέτρητους πράκτορες τεχνητής νοημοσύνης να ασχοληθούν με τον φορολογικό κώδικα των 23.000 σελίδων της Βρετανίας και είναι πιθανό να προκύψουν εκατοντάδες νέες στρατηγικές φοροαποφυγής — και μην ποντάρετε ότι το βρετανικό Υπουργείο Οικονομικών θα μπορέσει να συμβαδίσει.
Τι πρέπει να γίνει; Δεδομένου ότι η τεχνητή νοημοσύνη είναι πιθανό να δημιουργήσει τεράστιες περιουσίες για λίγους εκλεκτούς, οι χώρες μπορεί να μπουν στον πειρασμό να ακολουθήσουν την πρόταση της Καλιφόρνιας και να θεσπίσουν φόρους περιουσίας. Ωστόσο, τέτοιοι φόροι πιθανότατα θα έχουν τα αντίθετα από τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα, είτε επειδή είναι υπερβολικά δύσκολο να εφαρμοστούν είτε επειδή κάνουν τους πλούσιους να φεύγουν. Προηγούμενες προσπάθειες έχουν αποδειχθεί ανεφάρμοστες. Το 1990, 12 πλούσιες χώρες φορολογούσαν τις περιουσίες· σήμερα το κάνουν μόλις τέσσερις.
Χρειάζεται μια πιο θεμελιώδης αναμόρφωση. Ο πλούτος θα πρέπει να φορολογείται περισσότερο μέσω φόρων κεφαλαιακών κερδών, οι οποίοι σήμερα επιβαρύνουν υπερβολικά τις κανονικές αποδόσεις και φορολογούν ανεπαρκώς τις υπερκανονικές αποδόσεις. Μια αρχή θα ήταν να θεσπιστεί υψηλότερος ονομαστικός φορολογικός συντελεστής και απαλλαγές που θα εξαιρούν τις κανονικές αποδόσεις.
Ταυτόχρονα, το βάρος στην εργασία θα πρέπει να ελαφρυνθεί. Αυτό θα αποτελούσε αντιστάθμισμα έναντι της αναστάτωσης που μπορεί να προκαλέσει η τεχνητή νοημοσύνη και θα αφαιρούσε ένα εμπόδιο στην απασχόληση σε χώρες όπου οι φόροι στην εργασία είναι συντριπτικοί. Στο Βέλγιο αποτελούν το 52% του κόστους απασχόλησης ενός εργαζομένου.
Η κατανάλωση θα πρέπει να φορολογείται βαρύτερα, με έμφαση στον τερματισμό της ατελείωτης σειράς εξαιρέσεων. Αυτό θα είχε την χρήσιμη παρενέργεια να φορολογούνται οι δαπάνες των πολύ πλουσίων. Μπορεί να μην περιόριζε την επιρροή που μπορεί να αγοράσει ο Έλον Μασκ, αλλά θα εξασφάλιζε ότι το κράτος θα παίρνει μεγαλύτερο μερίδιο όταν ο κ. Μασκ αγοράζει ακόμη ένα αεροπλάνο. Τέλος, οι φορολογικοί κώδικες θα πρέπει να απλοποιηθούν ριζικά.
Τίποτε από αυτά δεν θα είναι εύκολο. Οι χαμένοι θα αποδοκιμάσουν πολύ πιο δυνατά απ’ όσο θα επευφημήσουν οι κερδισμένοι. Όμως η αλλαγή έρχεται, είτε μας αρέσει είτε όχι. Η χώρα που θα προλάβει τον τυφώνα μια μέρα θα ευχαριστεί τους πολιτικούς που είχαν την προνοητικότητα να δράσουν.
© 2026 The Economist Newspaper Limited. All rights reserved. Άρθρο από τον Economist, το οποίο μεταφράστηκε και δημοσιεύθηκε με επίσημη άδεια από το www.powergame.gr. Το πρωτότυπο άρθρο, στα αγγλικά, βρίσκεται στο www.economist.com
