Η εικόνα ενός σκοτεινού ουρανού πάνω από την Τεχεράνη και οι αναφορές για «μαύρη βροχή» μετά τις αεροπορικές επιθέσεις σε πετρελαϊκές εγκαταστάσεις του Ιράν έχουν προκαλέσει έντονη ανησυχία στην επιστημονική κοινότητα.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) προειδοποιεί ότι τα τοξικά σωματίδια που απελευθερώνονται στην ατμόσφαιρα μπορεί να προκαλέσουν σοβαρά προβλήματα υγείας στον τοπικό πληθυσμό, ενώ ειδικοί εκφράζουν φόβους ότι οι περιβαλλοντικές συνέπειες ενδέχεται να επηρεάσουν και τις διεθνείς αλυσίδες τροφίμων.
Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, οι πρόσφατες επιθέσεις σε πετρελαϊκές υποδομές προκάλεσαν την απελευθέρωση μεγάλων ποσοτήτων τοξικών ενώσεων στην ατμόσφαιρα. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται υδρογονάνθρακες, οξείδια του θείου και του αζώτου, καθώς και μικροσκοπικά σωματίδια αιθάλης που μπορούν να εισχωρήσουν βαθιά στους πνεύμονες.
Οι ιρανικές αρχές έχουν ήδη καλέσει τους πολίτες να παραμένουν σε κλειστούς χώρους, καθώς σε αρκετές περιοχές έχουν καταγραφεί φαινόμενα «μαύρης βροχής» — βροχόπτωσης που περιέχει υπολείμματα πετρελαίου και καύσης καυσίμων.
Η κατάσταση επιδεινώθηκε όταν διυλιστήριο πετρελαίου κοντά στην Τεχεράνη επλήγη από αεροπορικές επιθέσεις, δημιουργώντας πυκνά σύννεφα μαύρου καπνού που κάλυψαν την πρωτεύουσα.
Κίνδυνοι για την υγεία
Ειδικοί του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας προειδοποιούν ότι η εισπνοή τέτοιων τοξικών ουσιών μπορεί να προκαλέσει σοβαρά αναπνευστικά προβλήματα, επιδείνωση του άσθματος, φλεγμονές στους πνεύμονες και καρδιαγγειακές επιπλοκές. Τα παιδιά, οι ηλικιωμένοι και όσοι έχουν προϋπάρχοντα προβλήματα υγείας θεωρούνται οι πιο ευάλωτες ομάδες.
Παράλληλα, οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι η μακροχρόνια έκθεση σε σωματίδια καύσης πετρελαίου συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο καρκίνου του πνεύμονα και άλλων χρόνιων παθήσεων.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις του οργανισμού, η ατμοσφαιρική ρύπανση ευθύνεται ήδη για περίπου επτά εκατομμύρια πρόωρους θανάτους ετησίως παγκοσμίως, γεγονός που καταδεικνύει το μέγεθος της απειλής όταν μεγάλες βιομηχανικές εγκαταστάσεις καταστρέφονται σε πολεμικές συγκρούσεις.
Τα υλικά που καίγονται σε εγκαταστάσεις πετρελαίου – όπως επιβραδυντικά φλόγας και βιομηχανικά υλικά – μπορούν να απελευθερώσουν λεγόμενες «forever chemicals» (PFAS), ουσίες που παραμένουν στο περιβάλλον για δεκαετίες και μπορούν να μεταφερθούν στην τροφική αλυσίδα.
Η ρύπανση μπορεί να φτάσει πολύ μακριά
Πέρα από τις άμεσες επιπτώσεις στην υγεία, οι περιβαλλοντικοί επιστήμονες προειδοποιούν ότι οι τοξικοί ρύποι από τις πετρελαϊκές εγκαταστάσεις μπορούν να μεταφερθούν σε μεγάλες αποστάσεις μέσω της ατμόσφαιρας. Σωματίδια αιθάλης και χημικών ενώσεων μπορεί να ταξιδέψουν εκατοντάδες ή ακόμη και χιλιάδες χιλιόμετρα πριν καταλήξουν στο έδαφος με τη βροχή.
Η καύση τεράστιων ποσοτήτων πετρελαίου απελευθέρωσε ήδη όχι μόνο αιθάλη και αέρια, αλλά και βαρέα μέταλλα και τοξικές οργανικές ενώσεις που μπορούν να καταλήξουν στο έδαφος και στο νερό μέσω της βροχής και άλλων κινούμενων υδάτων. Αυτό μπορεί να δημιουργήσει μακροχρόνια ρύπανση γεωργικών περιοχών όχι μόνο γύρω από το Ιράν, αλλά και πολύ μακρύτερα.
Οι τοξικοί ρύποι μπορούν να μεταφερθούν με τα ατμοσφαιρικά ρεύματα πολύ πιο πέρα από τις περιοχές του πολέμου. Ανάλογα με τους ανέμους, τα σωματίδια μπορούν να ταξιδέψουν σε άλλες χώρες της Μέσης Ανατολής -ή ακόμη και προς την Ευρώπη- πριν καταλήξουν στο έδαφος μέσω βροχής ή σκόνης.
Το φαινόμενο αυτό έχει παρατηρηθεί και στο παρελθόν σε μεγάλες πετρελαϊκές πυρκαγιές ή βιομηχανικά ατυχήματα. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η ατμοσφαιρική μεταφορά ρύπων μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο γειτονικές χώρες αλλά και περιοχές πολύ πιο μακριά από την πηγή της ρύπανσης.
Πιθανές συνέπειες για τα τρόφιμα
Η ανησυχία δεν περιορίζεται στην ποιότητα του αέρα. Η «μαύρη βροχή» μπορεί να μολύνει καλλιέργειες, υδάτινους πόρους και γεωργικά εδάφη. Οι υδρογονάνθρακες και τα βαρέα μέταλλα που περιέχονται στα κατάλοιπα καύσης πετρελαίου μπορούν να καταλήξουν σε τρόφιμα μέσω του εδάφους ή του νερού άρδευσης.
Ειδικοί σε θέματα ασφάλειας τροφίμων επισημαίνουν ότι περιοχές της Μέσης Ανατολής και της Κεντρικής Ασίας αποτελούν σημαντικές πηγές για προϊόντα όπως δημητριακά, φρούτα, ξηρούς καρπούς και μπαχαρικά που εξάγονται σε ευρωπαϊκές και δυτικές αγορές. Εάν οι καλλιέργειες εκτεθούν σε υψηλές συγκεντρώσεις τοξικών ουσιών, υπάρχει κίνδυνος αυτές να εισέλθουν στην παγκόσμια αλυσίδα τροφίμων.
Σε παρόμοιες περιπτώσεις στο παρελθόν, διεθνείς οργανισμοί έχουν επισημάνει ότι ρύποι από καύση καυσίμων μπορούν να κατακαθίσουν σε φυτά και να συσσωρευτούν στο έδαφος, δημιουργώντας μακροχρόνια προβλήματα για τη γεωργική παραγωγή και την ασφάλεια των τροφίμων.
Μια νέα περιβαλλοντική κρίση
Η κατάσταση στο Ιράν αναδεικνύει έναν λιγότερο ορατό αλλά εξαιρετικά σοβαρό κίνδυνο των σύγχρονων πολέμων: την περιβαλλοντική καταστροφή και τις επιπτώσεις της στη δημόσια υγεία.
Ειδικοί προειδοποιούν ότι εάν συνεχιστούν οι επιθέσεις σε ενεργειακές εγκαταστάσεις, η ατμοσφαιρική ρύπανση θα μπορούσε να παραμείνει για εβδομάδες ή ακόμη και μήνες. Αυτό θα αυξήσει τον κίνδυνο για τον πληθυσμό της περιοχής, ενώ παράλληλα θα εντείνει τις ανησυχίες για τη μόλυνση καλλιεργειών και τροφίμων που καταλήγουν στις διεθνείς αγορές.
Οι συνέπειες ενός πολέμου δεν περιορίζονται στα πεδία των μαχών. Σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο, οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις μπορούν να ξεπεράσουν τα σύνορα και να επηρεάσουν ανθρώπους χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά.
