Η Ευρώπη επιταχύνει τις διεργασίες για τη διαμόρφωση ενός εναλλακτικού σχεδίου άμυνας στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ, εν μέσω αυξανόμενης ανησυχίας για πιθανή μείωση ή ακόμη και αποχώρηση της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας υπό τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ. Σύμφωνα με πληροφορίες της Wall Street Journal, ευρωπαϊκές κυβερνήσεις επεξεργάζονται ένα «σχέδιο Β», το οποίο σε ανεπίσημο επίπεδο αποκαλείται «ευρωπαϊκό ΝΑΤΟ».
Η βασική ιδέα αφορά τη δημιουργία ενός μηχανισμού που θα ενισχύει τη συμβολή των ευρωπαϊκών κρατών στην άμυνα της ηπείρου, αξιοποιώντας τις υπάρχουσες δομές της Συμμαχίας, αλλά με ουσιαστικά αναβαθμισμένο ρόλο για την Ευρώπη στη διοίκηση, στον επιχειρησιακό σχεδιασμό και στην κατανομή ευθυνών. Το σχέδιο δεν αποσκοπεί στην αντικατάσταση του ΝΑΤΟ, αλλά στη λειτουργική του προσαρμογή σε ένα σενάριο μειωμένης αμερικανικής εμπλοκής.
Κεντρικός στόχος των συζητήσεων είναι η διατήρηση της αποτρεπτικής ισχύος έναντι της Ρωσίας, ακόμη και σε περίπτωση που οι Ηνωμένες Πολιτείες περιορίσουν τη συμμετοχή τους ή μεταβάλουν τις προτεραιότητές τους. Σε αυτό το πλαίσιο, εξετάζεται η ενίσχυση της ευρωπαϊκής στρατιωτικής αυτονομίας, χωρίς να διαταραχθεί τυπικά η δομή της διατλαντικής συμμαχίας.
Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, η Γερμανία, που επί δεκαετίες αντιμετώπιζε με επιφύλαξη κάθε ιδέα στρατηγικής αυτονομίας της Ευρώπης, εμφανίζεται πλέον πιο θετική απέναντι σε ένα τέτοιο εφεδρικό σχήμα. Η μετατόπιση αυτή συνδέεται με την αυξανόμενη αβεβαιότητα για τη μελλοντική στάση της Ουάσιγκτον και με τις επανειλημμένες δηλώσεις Τραμπ σχετικά με την αξία και τον ρόλο του ΝΑΤΟ.
Η νέα προσέγγιση προβλέπει την ενίσχυση των ευρωπαϊκών χωρών σε κρίσιμους τομείς διοίκησης και επιχειρησιακού ελέγχου, καθώς και την ανάπτυξη κοινών δυνατοτήτων που σήμερα βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στις Ηνωμένες Πολιτείες. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η αντιαεροπορική και αντιπυραυλική άμυνα, η στρατηγική μεταφορά δυνάμεων, η επιτήρηση, οι πληροφορίες και η εφοδιαστική υποστήριξη.
Η συζήτηση διεξάγεται κυρίως σε ανεπίσημο επίπεδο, μέσω παράλληλων διαβουλεύσεων μεταξύ αξιωματούχων των κρατών-μελών, συναντήσεων εργασίας και επαφών στο περιθώριο των διαδικασιών του ΝΑΤΟ. Αν και δεν έχει κατατεθεί επίσημη πρόταση, η ιδέα έχει πλέον περάσει από το στάδιο της θεωρητικής επεξεργασίας σε πιο πρακτικό σχεδιασμό.
Η εξέλιξη αυτή αντανακλά μια βαθύτερη στρατηγική ανησυχία στην Ευρώπη σχετικά με τη μακροπρόθεσμη αξιοπιστία των Ηνωμένων Πολιτειών ως εγγυητή ασφάλειας. Οι ανησυχίες αυτές εντάθηκαν μετά από δηλώσεις του Τραμπ που αμφισβήτησαν τον βαθμό αμερικανικής δέσμευσης στη συμμαχία, καθώς και μετά από πολιτικές τοποθετήσεις που ερμηνεύθηκαν ως ένδειξη πιθανής αναθεώρησης των παραδοσιακών υποχρεώσεων των ΗΠΑ έναντι της Ευρώπης.
Παράλληλα, η επιδείνωση του διεθνούς περιβάλλοντος ασφάλειας, με τον πόλεμο στην Ουκρανία και τις αυξημένες εντάσεις με τη Ρωσία, ενισχύει την ανάγκη για ευρωπαϊκή προσαρμογή. Η Ευρώπη καλείται να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο της όχι μόνο ως μέρος μιας διατλαντικής συμμαχίας, αλλά και ως αυτόνομος γεωπολιτικός παράγοντας.
Κομβική η αλλαγή στάσης της Γερμανίας για «ευρωπαϊκό ΝΑΤΟ»
Κομβική θεωρείται η στάση της Γερμανίας υπό τον καγκελάριο Φρίντριχ Μερτς, ο οποίος φέρεται να στηρίζει πιο ενεργά τη συζήτηση για την ευρωπαϊκή αμυντική αυτονομία. Για δεκαετίες, το Βερολίνο αντιστεκόταν σε τέτοιες προσεγγίσεις, προτιμώντας την πλήρη εξάρτηση από την αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας. Ωστόσο, η τρέχουσα γεωπολιτική αβεβαιότητα φαίνεται να έχει αλλάξει αυτή τη στάση.
Σημαντικό ρόλο στις διεργασίες διαδραματίζουν επίσης χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία, η Πολωνία και οι σκανδιναβικές χώρες, οι οποίες συμμετέχουν σε ανεπίσημες συντονιστικές ομάδες. Το εγχείρημα περιγράφεται από ορισμένους αξιωματούχους ως μια «συμμαχία των προθύμων» εντός του ΝΑΤΟ, με στόχο την κάλυψη πιθανών επιχειρησιακών κενών.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην ανάγκη ενίσχυσης της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας, η οποία εξακολουθεί να υπολείπεται σε κρίσιμους τομείς σε σχέση με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η παραγωγή προηγμένων οπλικών συστημάτων, η ανάπτυξη δορυφορικών και αναγνωριστικών δυνατοτήτων, καθώς και η στρατηγική αεροπορική κινητικότητα αποτελούν βασικές προτεραιότητες.
«Η μετατόπιση του βάρους από τις ΗΠΑ προς την Ευρώπη βρίσκεται σε εξέλιξη και θα συνεχιστεί… ως μέρος της αμυντικής και εθνικής στρατηγικής ασφάλειας των ΗΠΑ», δήλωσε ο πρόεδρος της Φινλανδίας, Αλεξάντερ Στουμπ, ένας από τους ηγέτες που εμπλέκονται στα σχέδια.
Οι Ευρωπαίοι προσπαθούν πλέον να αναλάβουν μεγαλύτερο μέρος αυτών των ευθυνών, κάτι που ο Τραμπ απαιτούσε εδώ και καιρό. Η συμμαχία θα είναι «πιο ευρωκεντρική», δήλωσε πρόσφατα ο Γενικός Γραμματέας της, Μαρκ Ρούτε.
«Το πιο σημαντικό είναι να κατανοήσουμε ότι αυτό συμβαίνει και επίσης να το κάνουμε με έναν πολύ οργανωμένο και ελεγχόμενο τρόπο, αντί οι ΗΠΑ να αποσυρθούν απλά γρήγορα», πρόσθεσε ο Στουμπ.
«Το βασικό μήνυμα προς τους Αμερικανούς φίλους μας είναι ότι, μετά από όλες αυτές τις δεκαετίες, ήρθε η ώρα η Ευρώπη να αναλάβει μεγαλύτερη ευθύνη για την ασφάλεια και την άμυνά της», δήλωσε ο Στουμπ.
Ο Γερμανός υπουργός Άμυνας Μπόρις Πιστόριους δήλωσε ότι οι τρέχουσες συζητήσεις στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ δεν είναι πάντα εύκολες, αλλά αν καταλήξουν σε αποφάσεις, αυτό θα δημιουργήσει μια ευκαιρία για την Ευρώπη. Χαρακτήρισε το ΝΑΤΟ «αναντικατάστατο τόσο για την Ευρώπη όσο και για τις ΗΠΑ».
«Είναι όμως επίσης σαφές ότι εμείς οι Ευρωπαίοι πρέπει να αναλάβουμε μεγαλύτερη ευθύνη για την άμυνά μας, και αυτό ακριβώς κάνουμε», είπε ο Πιστόριους. «Το ΝΑΤΟ πρέπει να γίνει πιο ευρωπαϊκό για να παραμείνει διατλαντικό».
Τα εμπόδια
Παρά την πρόοδο στον σχεδιασμό, οι προκλήσεις παραμένουν σημαντικές. Η δομή του ΝΑΤΟ είναι ιστορικά βασισμένη στην αμερικανική ηγεσία, τόσο σε στρατιωτικό όσο και σε τεχνολογικό επίπεδο. Ο Ανώτατος Συμμαχικός Διοικητής Ευρώπης είναι παραδοσιακά Αμερικανός αξιωματούχος, ενώ οι ΗΠΑ εξακολουθούν να παρέχουν κρίσιμες δυνατότητες σε τομείς όπως οι δορυφορικές επικοινωνίες και τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης.
Αυτό σημαίνει ότι οποιαδήποτε προσπάθεια «ευρωπαϊκοποίησης» του ΝΑΤΟ απαιτεί όχι μόνο πολιτική βούληση αλλά και τεράστιες επενδύσεις σε υποδομές και τεχνολογία, καθώς και χρόνο για την ανάπτυξη νέων δυνατοτήτων. Οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι αναγνωρίζουν ότι το χάσμα δεν μπορεί να καλυφθεί άμεσα, ειδικά σε τομείς όπως η πυρηνική αποτροπή και η στρατηγική επιτήρηση.
Παρά τις δυσκολίες, η τάση είναι σαφής: η Ευρώπη επιχειρεί να αναλάβει μεγαλύτερη ευθύνη για την ίδια της την ασφάλεια. Η μετατόπιση αυτή δεν αποτελεί πλέον θεωρητική συζήτηση, αλλά σταδιακά διαμορφώνει τον επιχειρησιακό και πολιτικό σχεδιασμό της ηπείρου, σηματοδοτώντας μια πιθανή ιστορική καμπή στις διατλαντικές σχέσεις και στη δομή της ευρωπαϊκής ασφάλειας.
