Μια μέρα πριν από τις εκλογές, ο Πρόεδρος Τραμπ, όταν ρωτήθηκε αν θα μπορούσε να συνεργαστεί με το Κογκρέσο, υπό τον έλεγχο των Δημοκρατικών, απάντησε: «Αν συμβεί αυτό, υποθέτω ότι θα γίνω ο κύριος Veto». Τα ξημερώματα της Τετάρτης, όταν η ήττα των Ρεπουμπλικάνων ήταν καθολική, έστελνε μήνυμα στο Fox News, εξηγούσε τη λογική του: θα απορρίπτει τις νομοθετικές πρωτοβουλίες τους και μετά από έναν ή δύο μήνες συνεχών βέτο, οι Δημοκρατικοί θα αναγκαστούν να προσέλθουν για συμφωνία. Δεν είναι αυτό δήλωση παντοδυναμίας. Οι νέοι πολιτικοί συσχετισμοί μπορεί να τον ωθούν στη λογική των βέτο και της άσκησης προεδρικών εξουσιών πέρα και έξω από τον έλεγχο των δύο θεσμικών σωμάτων, αλλά ταυτόχρονα προδιαγράφουν την ανάγκη διαπραγμάτευσης, στο τέλος των όποιων ελιγμών του.
Ο Αμερικανός Πρόεδρος διαθέτει ισχυρά εργαλεία για να αντιμετωπίσει ένα εχθρικό Κογκρέσο. Δεν μπορεί, ωστόσο, να καταργήσει τις αρμοδιότητές του ούτε να κυβερνά απεριόριστα παρακάμπτοντάς το. Η πραγματική του δύναμη βρίσκεται στον συνδυασμό θεσμικών εξουσιών, ελέγχου της διοίκησης και δυνατότητας να επιβάλλει τον ρυθμό της πολιτικής σύγκρουσης.
Το βέτο είναι ασφαλώς το πιο ισχυρό του όπλο. Πώς επιδρά όμως στη λήψη αποφάσεων; Ο Πρόεδρος μπορεί να εμποδίσει την ισχύ ενός νομοσχεδίου, αναγκάζοντας τους αντιπάλους του είτε να διαπραγματευθούν είτε να συγκεντρώσουν πλειοψηφία δύο τρίτων σε καθένα από τα δύο σώματα για να το ανατρέψουν. Πρόκειται, όμως, για εξουσία παρεμπόδισης: δεν επιτρέπει στον Πρόεδρο να θεσπίζει μόνος του τους νόμους που επιθυμεί. Σημαντικό εργαλείο είναι τα εκτελεστικά διατάγματα και οι διοικητικές αποφάσεις, που πάντως δεν είναι υπεράνω των νόμων και μπορούν να προσβληθούν στα δικαστήρια.
Η επίκληση κατάστασης έκτακτης ανάγκης ενεργοποιεί ειδικές εξουσίες που έχει παραχωρήσει το ίδιο το Κογκρέσο. Έτσι διευρύνονται τα περιθώρια προεδρικής δράσης, χωρίς να αναστέλλεται το Σύνταγμα. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η συγκεκριμένη ενέργεια καλύπτεται πράγματι από τη σχετική εξουσιοδότηση-κι εδώ θα υπάρξει σκληρή αντιπαράθεση.
Ο Πρόεδρος ελέγχει μεγάλο μέρος του εκτελεστικού μηχανισμού ενώ ένα ακόμη μέσο είναι η επίκληση απορρήτου για την προστασία ορισμένων επικοινωνιών και πληροφοριών. Μπορεί να προκαλέσει παρατεταμένες διαπραγματεύσεις ή δικαστικές αντιπαραθέσεις με τις κοινοβουλευτικές επιτροπές. Το προνόμιο δεν είναι απόλυτο. Ωστόσο, η καθυστέρηση παράδοσης στοιχείων μπορεί να περιορίσει την έγκαιρη άσκηση ελέγχου. Ο χρόνος γίνεται έτσι πολιτικό πλεονέκτημα, ακόμη και όταν η τελική δικαστική κρίση είναι δυσμενής.
Στην εξωτερική πολιτική και στη στρατιωτική δράση ο Πρόεδρος διαθέτει σημαντική δυνατότητα πρωτοβουλιών. Η ταχύτητα λήψης αποφάσεων και η πρόσβαση στις πληροφορίες τού επιτρέπουν συχνά να δημιουργεί τετελεσμένα. Φάνηκε ανάγλυφα και στον τελευταίο πόλεμο με το Ιράν. Το Κογκρέσο, πάντως, διατηρεί ουσιώδεις αρμοδιότητες χρηματοδότησης, νομοθέτησης και εποπτείας, που αναμένεται να ενισχυθούν.
Προεδρικές εξουσίες και ισορροπίες
Η αλήθεια είναι πως οι ενισχυμένες εξουσίες του Προέδρου δεν είναι εφεύρεση του Τραμπ. Γυρίζοντας το ρολόι του χρόνου πίσω, βρίσκουμε τη διαμάχη για τα όρια της προεδρικής ισχύος να αποτυπώνεται από τη μια στην Διακήρυξη του 1776 και από την άλλη στο Σύνταγμα του 1787-οπότε και θεσπίστηκε το δικαίωμα του βέτο. Όμως όλοι οι σύγχρονοι Πρόεδροι των ΗΠΑ έβαλαν το χέρι τους για ενίσχυση των προεδρικών αρμοδιοτήτων ισχύος, πότε για λόγους έκτακτης ανάγκης, πότε με προσχηματικούς ή υπαρκτούς λόγους. Πρώτος ο Φραγκλίνος Ρούζβελτ δημιούργησε το 1939 το Εκτελεστικό Γραφείο του Προέδρου. Ο Λευκός Οίκος αποκτούσε έτσι μόνιμη οργανωτική ικανότητα συντονισμού της ομοσπονδιακής διοίκησης. Ο Ρίτσαρντ Νίξον συνδέθηκε με τη διεύρυνση της μυστικής προεδρικής δράσης, την επιθετική επίκληση εκτελεστικού απορρήτου και τη σύγκρουση για την εφαρμογή κοινοβουλευτικών αποφάσεων. Στο περιβάλλον του, ο Χένρι Κίσινγκερ αποτέλεσε κεντρικό φορέα συγκέντρωσης της εξωτερικής πολιτικής στον Λευκό Οίκο.
Ένα άλμα θωράκισης της προεδρικής εξουσίας έγινε επί προεδρίας του Ρόναλντ Ρέιγκαν: η κυβέρνησή του αξιοποίησε συστηματικότερα τις δηλώσεις κατά την υπογραφή νόμων, με τις οποίες ο Πρόεδρος διατυπώνει τη δική του ερμηνεία ή συνταγματικές ενστάσεις. Έτσι, εδραιώνεται η θεωρία της «ενιαίας εκτελεστικής εξουσίας» Στον πυρήνα της υποστηρίζει τον προεδρικό έλεγχο της εκτελεστικής λειτουργίας. Η ευρεία, έως ανεξέλεγκτη, άσκηση της εξωτερικής πολιτικής από τον Λευκό Οίκο μπορεί να εγκαινιάστηκε από τον Χένρι Κίσινγκερ, αλλά συστηματοποιήθηκε από τον Ντικ Τσέινι, από τη θέση του αντιπροέδρου του Τζορτζ Μπους του νεότερου. Μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, υποστηρίχθηκε η ευρεία συνταγματική εξουσία για τον Πρόεδρο ανάληψης στρατιωτικής δράσης ως απάντηση στις επιθέσεις.
Το συμπέρασμα είναι ότι ο Πρόεδρος Τραμπ μπορεί να δυσκολέψει, να καθυστερήσει ή να αποκρούσει πολλές κοινοβουλευτικές πρωτοβουλίες. Δεν μπορεί όμως να ασκήσει βέτο σε κοινοβουλευτικές έρευνες, στην απόρριψη διορισμών από τη Γερουσία ή στην παραπομπή του από τη Βουλή-το τελευταίο αποκτά ιδιαίτερη σημασία, με δεδομένη τη βούληση των Δημοκρατικών να «το πάνε μέχρι τέλους» σε σχέση με τα έργα και ημέρες του εντός και εκτός συνόρων, κυρίως σε ό,τι αφορά στις οικονομικές συναλλαγές… Η προσεχής αναμέτρηση αναμένεται συναρπαστική, σκληρή και απρόβλεπτη.
