Οι νέες ανταλλαγές πληγμάτων μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν αναζωπυρώνουν την ένταση στη Μέση Ανατολή, την ώρα που οι διπλωματικές προσπάθειες παραμένουν στο περιθώριο. Η Ουάσιγκτον καλείται να επιλέξει μεταξύ νέας στρατιωτικής κλιμάκωσης και μιας παρατεταμένης αβεβαιότητας, κάθως νέα πλήγματα αναζωπυρώνουν τις ανησυχίες για ανάφλεξη και νέες εντάσεις στην περιοχή.
Το θερμόμετρο ανεβαίνει ξανά στη Μέση Ανατολή, δημιουργώντας ένα περιβάλλον αυξημένης αβεβαιότητας για την επόμενη ημέρα της σύγκρουσης. Η ήττα του Ντόναλντ Τραμπ στις ενδιάμεσες εκλογές με αιχμή την διευρυμένη αντίθεση και δυσαρέσκεια για τον πόλεμο στο Ιράν, σε συνδυασνό με την αδυναμία των ΗΠΑ να επιβάλουν τους όρους τους και την άρνηση της Τεχεράνης να υποχωρήσει, δημιουργούν μια εύθραυστη ισορροπία, στην οποία καμία πλευρά δεν μπορεί να επιβάλει την ειρήνη.
Ωστόσο ο ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ, Τζέι Ντι Βανς δήλωσε πως «ο Τραμπ δεν πρόκειται να επιτρέψει να μετατραπεί αυτός ο πόλεμος σε έναν αιώνιο πόλεμο».
Οι πιθανότητες επανέναρξης γενικευμένων εχθροπραξιών είχαν φανεί να περιορίζονται μετά την απώλεια του ελέγχου και των δύο σωμάτων του Κογκρέσου από τους Ρεπουμπλικανούς στις ενδιάμεσες εκλογές, εξέλιξη που συνδέεται σε σημαντικό βαθμό με τη χαμηλή δημοτικότητα του εννεάμηνου πολέμου.
Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει ήδη ανακηρύξει τη νίκη των ΗΠΑ, υποστηρίζοντας ότι προτιμά να αξιοποιήσει την οικονομική πίεση, ώστε να διασφαλίσει ότι η Ισλαμική Δημοκρατία δεν θα αποκτήσει ποτέ πυρηνικά όπλα.
Το Ιράν, τα διλήμματα της Ουάσιγκτον και οι ανησυχίες του Κόλπου
Παράλληλα, οι διπλωματικές προσπάθειες για την επίτευξη μιας διαρκούς ειρήνης συνεχίζονται, αλλά τις τελευταίες εβδομάδες έχουν περάσει σε δεύτερο πλάνο.
Το Κουβέιτ έγινε στόχος επιθέσεων με μη επανδρωμένα αεροσκάφη για πρώτη φορά από τις αρχές Σεπτεμβρίου, χωρίς να έχει αποσαφηνιστεί εάν τα drones εκτοξεύθηκαν από το Ιράν ή από το Ιράκ, όπου δραστηριοποιούνται πολιτοφυλακές που υποστηρίζονται από την Τεχεράνη.
Οι συγκεκριμένες επιθέσεις, όπως και αντίστοιχα πλήγματα του Ιράν στο Μπαχρέιν, φάνηκαν να αποτελούν αντίποινα για αμερικανική αεροπορική επιδρομή στη νήσο Κεσμ. Η Ουάσιγκτον υποστηρίζει ότι η δική της επιχείρηση ήταν απάντηση σε ιρανικές επιθέσεις κατά αμερικανικού προσωπικού και εγκαταστάσεων.
Την ίδια στιγμή, η ένταση στην περιοχή ενισχύεται από τις συγκρούσεις μεταξύ του συνασπισμού υπό τη Σαουδική Αραβία και των ανταρτών Χούθι, οι οποίοι προελαύνουν προς το Άντεν, έδρα της διεθνώς αναγνωρισμένης κυβέρνησης της Υεμένης.
Προς το παρόν, οι αγορές πετρελαίου εμφανίζονται σχετικά ψύχραιμες, με το Brent να κινείται αρκετά χαμηλότερα από τα πρόσφατα υψηλά του.
Ωστόσο, είτε ο Τραμπ επιλέξει νέα πλήγματα κατά του Ιράν είτε αφήσει τη σύγκρουση σε μια παρατεταμένη κατάσταση αβεβαιότητας, οι συνέπειες για μια περιοχή που έχει ήδη υποστεί μήνες αστάθειας και οικονομικών δυσκολιών ενδέχεται να είναι σοβαρές. Οι κυβερνήσεις του Περσικού Κόλπου ανησυχούν, επίσης, για το ενδεχόμενο οι ΗΠΑ να αποσυρθούν απλώς από τη σύγκρουση.
Η περιοχή παραμένει σε κατάσταση αναμονής, με την ανησυχία να εντείνεται όσο παραμένει ασαφές ποια κατεύθυνση θα επιλέξουν οι εμπλεκόμενες πλευρές.
Μια νέα κλιμάκωση μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν δεν θεωρείται αναπόφευκτη ή άμεσα επικείμενη. Ωστόσο, η παρουσία τριών αμερικανικών αεροπλανοφόρων στην περιοχή και η άρνηση της Τεχεράνης να υποχωρήσει στις απαιτήσεις της Ουάσιγκτον διατηρούν ανοιχτό το ενδεχόμενο νέας στρατιωτικής αναμέτρησης.
Ένας πόλεμος στο Ιράν που κανείς δεν μπορεί να κερδίσει
Οι δηλώσεις του αντιπροέδρου των ΗΠΑ, Τζέι Ντι Βανς, ότι η Ουάσιγκτον δεν πρόκειται να αναλάβει μια μακροχρόνια στρατιωτική δέσμευση στον πόλεμο με το Ιράν, ανάλογη με εκείνες που χαρακτήρισαν προηγούμενες αμερικανικές επεμβάσεις στη Μέση Ανατολή, προσκάλεσε ποικίλα σχόλια.
Σε συνέντευξή του στο Fox News, η παρουσιάστρια Λόρα Ίνγκραχαμ τον ρώτησε σχετικά με τις επικρίσεις που δέχεται, καθώς του αποδίδεται ευθύνη για την αποτυχία του μνημονίου κατανόησης μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν να αποφέρει πολιτικά οφέλη στους Ρεπουμπλικανούς ενόψει των ενδιάμεσων εκλογών του 2026.
Ο Βανς υπερασπίστηκε τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ, επισημαίνοντας ότι εξακολουθεί να διαθέτει «πολλές επιλογές» για τον χειρισμό της σύγκρουσης.
«Εκείνος είναι που τελικά αποφασίζει πότε θα τερματιστεί η σύγκρουση. Δεν πρόκειται να επιτρέψει να μετατραπεί σε έναν αιώνιο πόλεμο. Και όσοι επιθυμούν να εξελιχθεί σε έναν αιώνιο πόλεμο μπορούν να μου επιτίθενται όσο θέλουν, γιατί εμείς δεσμευτήκαμε ότι δεν θα το κάνουμε», δήλωσε ο Αμερικανός αντιπρόεδρος.
Όπως εξήγησε, ο Τραμπ είχε στηρίξει την προεκλογική του εκστρατεία στη δέσμευση ότι δεν θα ξεκινούσε νέες πολεμικές συγκρούσεις σε διάφορα σημεία του πλανήτη, αν και στη συνέχεια άφησε να εννοηθεί ότι η στάση του μπορεί να είναι διαφορετική.
Σύμφωνα με τον Βανς, ο Αμερικανός πρόεδρος αποφάσισε να πλήξει το Ιράν επειδή «θεώρησε ότι έπρεπε να καταστρέψει το πυρηνικό του πρόγραμμα».
Ο αντιπρόεδρος επέμεινε, ωστόσο, ότι οι ΗΠΑ δεν πρόκειται να δεσμευτούν σε έναν πόλεμο διάρκειας 10 ή 15 ετών, ούτε καν 2 ετών, παρά τις πιέσεις που, όπως είπε, ασκούν νεοσυντηρητικοί και άλλοι κύκλοι υπέρ της παραμονής των αμερικανικών δυνάμεων στην περιοχή. «Δεν πρόκειται να μείνουμε εκεί για πάντα», υπογράμμισε.

Τραμπ και Βανς © Χ.com
Ιράν: Ο Τραμπ και η υπόσχεση να μην υπάρξει ένας νέος αιώνιος πόλεμος
Το μεγάλο ερώτημα, όμως, παραμένει: πότε θα τελειώσει ο πόλεμος στο Ιράν; Και φυσικά πόσο οι ΗΠΑ διαθέτουν μια στρατηγική που μπορεί να οδηγήσει σε πραγματικό τερματισμό του πολέμου.
Τον Σεπτέμβριο, ο Τραμπ είχε προβλέψει ότι οι εχθροπραξίες θα τελείωναν αμέσως μετά τις εκλογές του Νοεμβρίου, εκτιμώντας ότι η ιρανική πλευρά δεν θα μπορούσε να αντέξει περισσότερο. Από την άλλη πλευρά, ο αρχηγός των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, Αχμάντ Βαχιντί, είχε υποστηρίξει τον Αύγουστο ότι η Τεχεράνη είχε «γονατίσει τον πιο βαριά οπλισμένο στρατό στην ιστορία του κόσμου».
Πολλοί ανεξάρτητοι αναλυτές, ωστόσο, εκτιμούν μιλώντας στο Foreign Affairs ότι η σύγκρουση θα διαρκέσει περισσότερο και θα καταλήξει σε διαπραγματεύσεις, χωρίς να αναδειχθεί ξεκάθαρος νικητής. Η εκτίμηση αυτή βρίσκεται πιο κοντά στην πραγματικότητα που διαμορφώνεται στο πεδίο: οι δύο αντίπαλοι αδυνατούν να επιβάλουν τους βασικούς τους στόχους, αλλά εξακολουθούν να θεωρούν ότι η συνέχιση της αναμέτρησης εξυπηρετεί τα συμφέροντά τους.
Οι ΗΠΑ δεν μπορούν να ανατρέψουν το ιρανικό καθεστώς, να το αναγκάσουν να εγκαταλείψει το πυραυλικό και πυρηνικό του πρόγραμμα ή να διακόψουν τη στήριξη που παρέχει στους περιφερειακούς συμμάχους του. Μπορούν, όμως, να αποδυναμώνουν τις στρατιωτικές του δυνατότητες και να περιορίζουν την οικονομία του. Αντίστοιχα, το Ιράν δεν μπορεί να εκδιώξει την αμερικανική υπερδύναμη από τη Μέση Ανατολή, έχει όμως τη δυνατότητα να πλήττει στρατιωτικές βάσεις, να επιτίθεται σε συμμάχους της Ουάσιγκτον και να διαταράσσει το διεθνές εμπόριο.
Το αποτέλεσμα είναι μια σύγκρουση στην οποία καμία πλευρά δεν έχει τη δυνατότητα να επιβάλει την τελική της βούληση, ενώ η υποχώρηση εκλαμβάνεται ως μεγαλύτερος κίνδυνος από τη συνέχιση των εχθροπραξιών.
Γιατί οι ΗΠΑ δεν μπορούν να επιβάλουν τους όρους τους στο Ιράν
Για την Ουάσιγκτον, ο πόλεμος εξελίχθηκε διαφορετικά από ό,τι προέβλεπε ο αρχικός σχεδιασμός. Όταν οι ΗΠΑ ενώθηκαν με το Ισραήλ στην επίθεση κατά της Ισλαμικής Δημοκρατίας, στις 28 Φεβρουαρίου, εκτιμούσαν ότι η στρατιωτική υπεροχή τους θα οδηγούσε σε γρήγορη επικράτηση.
Η αισιοδοξία αυτή στηριζόταν στις προηγούμενες επιχειρήσεις. Τον Ιούνιο του 2025, οι δύο σύμμαχοι είχαν καταστρέψει ή προκαλέσει σοβαρές ζημιές στο μεγαλύτερο μέρος των ιρανικών πυρηνικών εγκαταστάσεων και είχαν πλήξει πολλές θέσεις πυραυλικών συστημάτων.
Το Ισραήλ είχε εξοντώσει δεκάδες Ιρανούς επιστήμονες και περισσότερους από είκοσι στρατιωτικούς ηγέτες, ενώ είχε αποδυναμώσει δραστικά τη Χεζμπολάχ στον Λίβανο. Παράλληλα, ο Μπασάρ αλ Άσαντ, μακροχρόνιος σύμμαχος της Τεχεράνης στη Συρία, είχε χάσει την εξουσία και μαζικές διαδηλώσεις είχαν συγκλονίσει το ίδιο το ιρανικό καθεστώς. Οι αμερικανικές και ισραηλινές δυνάμεις θεωρούσαν ότι διέθεταν σχεδόν ανεμπόδιστη πρόσβαση στον ιρανικό εναέριο χώρο.
Κατά τις πρώτες ημέρες του πολέμου, οι επιθέσεις οδήγησαν στον θάνατο του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ, και πολλών κορυφαίων στρατιωτικών διοικητών. Η πρόβλεψη, όμως, ότι η Ισλαμική Δημοκρατία θα κατέρρεε δεν επιβεβαιώθηκε. Το καθεστώς αντικατέστησε γρήγορα τα στελέχη που έχασε και εξαπέλυσε αντίποινα, καταστρέφοντας αμερικανικά αεροσκάφη, εκτοξευτές πυραύλων και συστήματα ραντάρ σε βάσεις στον Περσικό Κόλπο.

Ιρανοί περνούν δίπλα από μια φωτογραφία του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, Αγιατολάχ Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, σε δρόμο στην Τεχεράνη © EPA/ABEDIN TAHERKENAREH
Ταυτόχρονα, η Τεχεράνη ανέλαβε τον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ, περιορίζοντας την εμπορική ναυσιπλοΐα, και επέκτεινε τις επιθέσεις σε πολιτικές υποδομές σε χώρες του Κόλπου, επιδιώκοντας να μεταφέρει το κόστος της αμερικανοϊσραηλινής επιχείρησης στους περιφερειακούς εταίρους της Ουάσιγκτον.
Η αμερικανική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η στρατιωτική και οικονομική πίεση μπορεί τελικά να υποχρεώσει την ιρανική ηγεσία σε παραχωρήσεις. Ωστόσο, οι επανειλημμένοι βομβαρδισμοί δεν έχουν αποτρέψει την ανασυγκρότηση των στρατιωτικών και πολιτικών μηχανισμών της Τεχεράνης. Δεν είναι σαφές πώς νέες αεροπορικές επιχειρήσεις θα μπορούσαν να πετύχουν αυτό που δεν κατάφεραν οι προηγούμενες, σημειώνουν αναλυτές στο Foreign Affairs.
Η Ουάσιγκτον έχει συμπληρώσει τη στρατιωτική εκστρατεία με κυρώσεις και αποκλεισμό των νότιων ακτών του Ιράν, περιορίζοντας την πρόσβαση της χώρας στις διεθνείς αγορές, τόσο για την εισαγωγή αγαθών όσο και για την εξαγωγή πετρελαίου και άλλων βασικών προϊόντων. Η γεωγραφία, ωστόσο, δυσκολεύει την πλήρη απομόνωσή της. Οι χερσαίες διαδρομές και η Κασπία Θάλασσα προσφέρουν εναλλακτικές δυνατότητες μεταφοράς, ενώ η Κίνα και η Ρωσία έχουν συνδράμει με αγαθά και στρατιωτικές πληροφορίες.
Το σημαντικότερο είναι ότι η οικονομική επιβάρυνση δεν μεταφράζεται αυτομάτως σε πολιτική υποχώρηση. Η ιρανική κυβέρνηση μπορεί να μετακυλίσει τις συνέπειες του αποκλεισμού στον πληθυσμό, περιορίζοντας τις επιδοτήσεις και διατηρώντας τις δαπάνες για τον στρατό και τις υπηρεσίες ασφαλείας. Οι πολίτες βρίσκονται αντιμέτωποι με την κατάρρευση του νομίσματος, τον ανεξέλεγκτο πληθωρισμό και την επιδείνωση των συνθηκών διαβίωσης. Για το καθεστώς, όμως, προτεραιότητα δεν είναι η προστασία ολόκληρης της οικονομίας, αλλά η διατήρηση των θεσμών και των ομάδων που εγγυώνται την επιβίωσή του.
Η ιστορική εμπειρία ενισχύει αυτή την εκτίμηση, σύμφωνα με αναλυτές στο Foreign Affairs. Στον πόλεμο με το Ιράκ, από το 1980 έως το 1988, εκατοντάδες χιλιάδες Ιρανοί έχασαν τη ζωή τους και η χώρα υπέστη ζημιές εκατοντάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων. Ακόμη και μετά την εκδίωξη των ιρακινών δυνάμεων από το ιρανικό έδαφος, η Τεχεράνη συνέχισε τον πόλεμο, εισέβαλε στο Ιράκ και επιχείρησε επί έξι χρόνια να ανατρέψει τον Σαντάμ Χουσεΐν. Η σύγκρουση τερματίστηκε όταν οι ιρακινές στρατιωτικές επιτυχίες, η αυξανόμενη αμερικανική εμπλοκή στον Κόλπο και η μεταβολή της περιφερειακής ισορροπίας έπεισαν την ιρανική ηγεσία ότι η συνέχιση του πολέμου δεν ήταν πλέον διαχειρίσιμη.
Οι ΗΠΑ διαθέτουν ακόμη ισχυρότερα μέσα πίεσης, όπως την ανάπτυξη χερσαίων δυνάμεων ή την καταστροφή κρίσιμων ενεργειακών, μεταφορικών και επικοινωνιακών υποδομών. Ωστόσο, η πρώτη επιλογή θα μπορούσε να προκαλέσει πολύ περισσότερες αμερικανικές απώλειες και η δεύτερη να οδηγήσει σε εκτεταμένα ιρανικά αντίποινα κατά των κρατών του Κόλπου, με νέες επιπτώσεις στις ενεργειακές αγορές.
Από την πλευρά της, η Τεχεράνη γνωρίζει ότι μια γενικευμένη κλιμάκωση θα μπορούσε να προκαλέσει μια ακόμη πιο καταστροφική αμερικανική αντίδραση. Για τον λόγο αυτό, προτιμά να επιβάλλει ελεγχόμενο κόστος στις ΗΠΑ, διατηρώντας ταυτόχρονα τη δυνατότητα να επηρεάζει τις εξελίξεις χωρίς να προκαλεί μια επιχείρηση που θα απειλούσε άμεσα την επιβίωση του καθεστώτος. Παρά τις απώλειες και το κόστος που έχει ήδη υποστεί, η Ουάσιγκτον έχει δαπανήσει περισσότερα από 40 δισ. δολάρια, ποσό που παραμένει διαχειρίσιμο για έναν αμυντικό προϋπολογισμό τρισεκατομμυρίων δολαρίων. Επιπλέον, μπορεί να συνεχίσει τις επιχειρήσεις από απόσταση, περιορίζοντας τις απώλειες προσωπικού.
Ιράν: Τα Στενά του Ορμούζ και η αμοιβαία δυσπιστία
Η αδυναμία στρατιωτικής επικράτησης θα μπορούσε υπό διαφορετικές συνθήκες να οδηγήσει σε συμβιβασμό. Στην περίπτωση του Ιράν και των ΗΠΑ, όμως, οι δύο πλευρές θεωρούν ότι μπορούν να πετύχουν επιμέρους στόχους συνεχίζοντας να πολεμούν.
Η Ουάσιγκτον επιδιώκει να διατηρήσει τη δυνατότητα περιοδικών επιθέσεων κάθε φορά που η Τεχεράνη ανασυγκροτεί ένα κρίσιμο οπλικό σύστημα ή επαναλαμβάνει τον εμπλουτισμό ουρανίου. Στόχος είναι να εμποδίζεται η αποκατάσταση των στρατιωτικών και πυρηνικών δυνατοτήτων του Ιράν, χωρίς να απαιτείται μια δαπανηρή και επικίνδυνη επιχείρηση ανατροπής του καθεστώτος.
Για την ιρανική ηγεσία, αντίθετα, η συνέχιση της σύγκρουσης αποτελεί ευκαιρία αποκατάστασης της αποτρεπτικής της ισχύος. Ενεργοποιεί περιφερειακούς συμμάχους, όπως τις ιρακινές πολιτοφυλακές και τους Χούθι στην Υεμένη, ενώ εμφανίζεται πλέον περισσότερο πρόθυμη να αναλαμβάνει την πρωτοβουλία των επιθέσεων. Τον Ιούλιο, μάλιστα, εξαπέλυσε πυραυλικό πλήγμα σε βάση στην Ιορδανία όπου σταθμεύουν Αμερικανοί στρατιωτικοί, χωρίς να έχει προηγηθεί άμεσα αμερικανική επίθεση.
Το σημαντικότερο διαπραγματευτικό πλεονέκτημα της Τεχεράνης είναι τα Στενά του Ορμούζ. Στο παρελθόν, ο αποκλεισμός τους θεωρούνταν έσχατο μέτρο, που θα μπορούσε να εφαρμοστεί μόνο σε ακραίες συνθήκες. Ο πόλεμος, όμως, έδωσε στο Ιράν την ευκαιρία να αποδείξει ότι μπορεί να ελέγχει τη διέλευση πλοίων μέσω επιθέσεων με drones και πυραύλους. Η δυνατότητα αυτή προσφέρει στην Τεχεράνη ένα εργαλείο πίεσης με διεθνείς οικονομικές συνέπειες.

Δορυφορική εικόνα των Στενών του Ορμούζ © wikipedia / Jacques Descloitres
Παράλληλα, το Ιράν επιδιώκει να ανακτήσει την περιφερειακή επιρροή που είχε χάσει πριν από τη σύγκρουση. Η απόφαση να διευρύνει το πεδίο των επιχειρήσεων σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή, πλήττοντας συνολικά περισσότερες από δώδεκα χώρες, είχε και πολιτικό στόχο: να πείσει τις κυβερνήσεις του Κόλπου ότι η στενή συνεργασία με τις ΗΠΑ τις καθιστά ευάλωτες.
Αυτή η στρατηγική, σε συνδυασμό με την αμοιβαία δυσπιστία, περιορίζει δραστικά τις πιθανότητες διπλωματικής διευθέτησης. Η Τεχεράνη φοβάται ότι η Ουάσιγκτον επιδιώκει την καταστροφή της Ισλαμικής Δημοκρατίας και θεωρεί ότι μια υποχώρηση θα την αφήσει εκτεθειμένη. Οι ΗΠΑ, από την άλλη, δεν θέλουν να προσφέρουν στην ιρανική κυβέρνηση αυτό που ζητά περισσότερο: ευρεία άρση των κυρώσεων και αναγνώριση της επιρροής της στα Στενά του Ορμούζ. Εκτιμούν ότι μια τέτοια συμφωνία θα επιβράβευε τη στρατιωτική πίεση και θα ενίσχυε τον αντίπαλό τους.
Η αποτυχία του μνημονίου κατανόησης που υπέγραψαν οι δύο χώρες τον Ιούνιο αποτυπώνει το πρόβλημα. Η συμφωνία προέβλεπε την επαναλειτουργία των Στενών και διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό πρόγραμμα, με αντάλλαγμα την ευρεία χαλάρωση των κυρώσεων και τον τερματισμό των επιθέσεων κατά του Ιράν και των συμμάχων του. Οι δύο πλευρές, όμως, διαφώνησαν για τους όρους εφαρμογής της.
Η Ουάσιγκτον υποστήριξε ότι τα πλοία θα έπρεπε να διέρχονται ελεύθερα από τα Στενά, ενώ η Τεχεράνη επέμενε ότι διατηρούσε το δικαίωμα να καθορίζει τους όρους διέλευσης και να επιβάλλει τέλη. Το Ιράν έπληξε στη συνέχεια πλοία που κινούνταν κοντά στις ακτές του Ομάν, προκαλώντας την οργή των Αμερικανών αξιωματούχων. Παράλληλα, κατηγόρησε τις ΗΠΑ ότι παραβίασαν τη συμφωνία, επειδή δεν αποδέσμευσαν τα παγωμένα ιρανικά περιουσιακά στοιχεία και δεν εμπόδισαν τις ισραηλινές επιθέσεις κατά της Χεζμπολάχ.
Η κατάρρευση της συμφωνίας δεν αποκλείει νέες συνομιλίες ή προσωρινές παύσεις των επιχειρήσεων. Η διπλωματία, όμως, δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην τερματισμό των εχθροπραξιών. Όπως δείχνει και η πολυετής διαπραγματευτική διαδικασία μεταξύ Βόρειας Κορέας και ΗΠΑ τη δεκαετία του 1950, οι συνομιλίες μπορούν να συνεχίζονται για μεγάλο διάστημα πριν επιτευχθεί μια σταθερή συμφωνία κατάπαυσης του πυρός.
Η αναδιάταξη της εξουσίας στο Ιράν και η νέα ισορροπία στον Κόλπο
Η παρατεταμένη σύγκρουση δεν επηρεάζει μόνο τις στρατιωτικές ισορροπίες, αλλά μετασχηματίζει και την εσωτερική δομή εξουσίας του Ιράν. Ο θάνατος του Αλί Χαμενεΐ απομάκρυνε την κεντρική προσωπικότητα του καθεστώτος, διαταράσσοντας τις ισορροπίες μεταξύ θρησκευτικής ηγεσίας, εκλεγμένων θεσμών, στρατιωτικών μηχανισμών και ανταγωνιστικών δικτύων πολιτικής επιρροής.
Ο πόλεμος ενισχύει πλέον εκείνα τα τμήματα του κράτους που είναι επιφορτισμένα με την ασφάλεια και τη διατήρηση της εξουσίας. Οι στρατιωτικοί και οι υπηρεσίες ασφαλείας αποκτούν μεγαλύτερο ρόλο έναντι των πολιτικών και θρησκευτικών θεσμών, ενώ οι ήδη αποδυναμωμένοι μηχανισμοί λαϊκής συμμετοχής περιορίζονται περαιτέρω.
Οι πολιτικοί θα εξακολουθήσουν να συζητούν το ενδεχόμενο διαπραγματεύσεων και το μέγεθος της οικονομικής επιβάρυνσης που μπορεί να αντέξει η χώρα. Οι αποφάσεις τους, ωστόσο, θα εξαρτώνται όλο και περισσότερο από την ένοπλη ελίτ, η οποία δίνει προτεραιότητα στην αποκατάσταση της αποτρεπτικής ισχύος, σύμφωνα με το Foreign Affairs.
Ζητήματα όπως οι τηλεπικοινωνίες, οι ξένες επενδύσεις, τα πανεπιστήμια, τα μέσα ενημέρωσης και η οικονομική πολιτική θα αντιμετωπίζονται ολοένα περισσότερο ως θέματα εθνικής ασφάλειας. Το θρησκευτικό στοιχείο θα παραμείνει μέρος της πολιτικής ταυτότητας του καθεστώτος, αλλά το ιερατείο ενδέχεται να βρεθεί σε θέση υποδεέστερη έναντι του στρατιωτικού μηχανισμού.

Ιράν ©EPA/ABEDIN TAHERKENAREH
Αλλαγές καταγράφονται και στις χώρες του αραβικού Κόλπου. Οι κυβερνήσεις τους, που επί δεκαετίες επιδίωκαν να διατηρήσουν την αμερικανική παρουσία για να προστατευθούν από το Ιράν, διαπιστώνουν πλέον ότι οι στενοί δεσμοί με την Ουάσιγκτον μπορούν να τις μετατρέψουν σε στόχους. Ωστόσο, δεν πρόκειται να εγκαταλείψουν τις ΗΠΑ, καθώς εξακολουθούν να τις θεωρούν τη μοναδική εξωτερική δύναμη που μπορεί να προσφέρει ουσιαστική στρατιωτική υποστήριξη. Επιπλέον, οι επιθέσεις της Τεχεράνης έχουν ενισχύσει τη δυσπιστία τους απέναντί της, ενώ ορισμένα κράτη έχουν ήδη προχωρήσει σε αντίποινα.
Η πιθανότερη επιλογή τους είναι μια στρατηγική εξισορρόπησης: στενότερες διπλωματικές και οικονομικές σχέσεις με το Ιράν, προκειμένου να περιοριστούν οι επιθέσεις, αλλά διατήρηση των αμυντικών και οικονομικών δεσμών με τις ΗΠΑ. Παράλληλα, θα επιδιώξουν να ενισχύσουν την αντιπυραυλική τους άμυνα, να προστατεύσουν κρίσιμες υποδομές, να δημιουργήσουν εναλλακτικές οδούς εξαγωγής ενέργειας και να αυξήσουν τα στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου, φυσικού αερίου και οπλισμού. Οι σχέσεις τους και με τις δύο πλευρές θα μπορούσαν επίσης να αξιοποιηθούν για τη διαμεσολάβηση.
Παρά τη σχετική σταθεροποίηση που ενδέχεται να προκύψει, η ισορροπία παραμένει ευάλωτη σε απρόβλεπτα γεγονότα. Μια ισχυρότερη αμερικανική επίθεση θα μπορούσε να προκαλέσει εκτεταμένα ιρανικά αντίποινα και αναταραχή στις ενεργειακές αγορές. Αντίστοιχα, ένα πλήγμα με μαζικές αμερικανικές απώλειες ή μια επίθεση που θα παρέλυε κρίσιμες υποδομές στον Κόλπο θα μπορούσε να οδηγήσει την Ουάσιγκτον στην απόφαση να αναπτύξει χερσαίες δυνάμεις ή να καταστρέψει το ηλεκτρικό δίκτυο του Ιράν.
Υπάρχει, επίσης, ο κίνδυνος η κοινωνική πίεση στο εσωτερικό της Ισλαμικής Δημοκρατίας να ξεπεράσει τα όρια αντοχής του καθεστώτος. Ελλείψεις βασικών αγαθών θα μπορούσαν να πυροδοτήσουν νέες μαζικές διαδηλώσεις και αποστασιοποίηση στελεχών της εξουσίας, περιορίζοντας όχι μόνο τη στρατιωτική δυνατότητα της χώρας, αλλά και την ικανότητα του κράτους να κυβερνά.
Προς το παρόν, πάντως, η συνέχιση του πολέμου παραμένει επιλογή και για τους δύο αντιπάλους. Οι ΗΠΑ δεν έχουν επιτύχει τους διακηρυγμένους στόχους τους και έχουν καταναλώσει σημαντικές ποσότητες ακριβών πυρομαχικών, αλλά διαθέτουν τους πόρους για να συνεχίσουν. Το Ιράν αντιμετωπίζει την προοπτική πολυετούς φτώχειας και ανασφάλειας, όμως η ηγεσία του δεν θεωρεί ότι μπορεί να προχωρήσει σε ουσιαστικές παραχωρήσεις χωρίς να διακινδυνεύσει την επιβίωσή της.
Αυτό είναι το βασικό παράδοξο της σύγκρουσης: ΗΠΑ και Ιράν έχουν αποδυναμωθεί, καμία πλευρά δεν μπορεί να επικρατήσει και, παρ’ όλα αυτά, συνεχίζουν να βρίσκονται σε αντιπαράθεση, επειδή θεωρούν ότι οι εναλλακτικές επιλογές είναι ακόμη πιο επικίνδυνες.
