Για δεκαετίες, η συζήτηση για το νερό στην Ελλάδα επικεντρωνόταν κυρίως στην αναζήτηση νέων πηγών, στα φράγματα, στις γεωτρήσεις και στις μεταφορές υδάτων. Σήμερα, όμως, καθώς η κλιματική κρίση αυξάνει τις πιέσεις στους διαθέσιμους πόρους και η λειψυδρία αναδεικνύεται σε μία από τις μεγαλύτερες περιβαλλοντικές προκλήσεις της Μεσογείου, μια διαφορετική προσέγγιση κερδίζει έδαφος: η αξιοποίηση του νερού που ήδη υπάρχει στο σύστημα. Η επαναχρησιμοποίηση επεξεργασμένων λυμάτων περνά σταδιακά από το στάδιο των πιλοτικών εφαρμογών στον πυρήνα του σχεδιασμού για την υδατική ασφάλεια των πόλεων, της γεωργίας και του τουρισμού.
Η συζήτηση αυτή δεν αφορά μόνο την προστασία του περιβάλλοντος. Αφορά την ανθεκτικότητα των υποδομών, τη μείωση του κόστους διαχείρισης των υδατικών πόρων, την ενεργειακή αποδοτικότητα και τη δυνατότητα των οικονομιών να προσαρμοστούν σε ένα πιο αβέβαιο κλιματικό μέλλον. Γι’ αυτό και η πρόσφατη έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας χαρακτηρίζει την επαναχρησιμοποίηση του νερού ως μία από τις σημαντικότερες μεταβάσεις που καλούνται να υλοποιήσουν οι χώρες τα επόμενα χρόνια, ιδιαίτερα στις περιοχές που αντιμετωπίζουν αυξανόμενη υδατική πίεση, όπως η Νότια Ευρώπη. Σύμφωνα με την έκθεση, η επαναχρησιμοποίηση δεν προσφέρει μόνο πρόσθετες ποσότητες νερού, αλλά δημιουργεί ένα πολλαπλό όφελος, καθώς επιτρέπει ταυτόχρονα την ανάκτηση ενέργειας, θρεπτικών συστατικών και πρώτων υλών από τη διαδικασία επεξεργασίας, περιορίζοντας παράλληλα την υπεράντληση φυσικών υδάτινων πόρων και τις περιβαλλοντικές πιέσεις στα οικοσυστήματα.
Η Παγκόσμια Τράπεζα μάλιστα υποστηρίζει ότι η δημιουργία «νέου νερού» μέσω της επαναχρησιμοποίησης θα αποτελέσει τα επόμενα χρόνια βασικό εργαλείο προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή. Γι’ αυτό και καλεί τις κυβερνήσεις να περάσουν από τα αποσπασματικά έργα σε ολοκληρωμένα προγράμματα μεγάλης κλίμακας, τα οποία θα ενσωματώνουν νέες τεχνολογίες, ιδιωτικές επενδύσεις και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό.
Από τα πιλοτικά έργα στη συστηματική εφαρμογή
Η Ελλάδα δεν ξεκινά από το μηδέν. Τα τελευταία χρόνια καταγράφεται μια σειρά πρωτοβουλιών που δείχνουν ότι η επαναχρησιμοποίηση νερού αρχίζει να αποκτά πιο κεντρικό ρόλο στον σχεδιασμό των υποδομών.
Στην Αττική, η ΕΥΔΑΠ προωθεί την αξιοποίηση του ιστορικού Αδριάνειου Υδραγωγείου, ενός έργου που διατρέχει οκτώ δήμους και συνδέει το παρελθόν της Αθήνας με τις σύγχρονες ανάγκες διαχείρισης των υδατικών πόρων. Στόχος είναι η διάθεση ανακτημένου νερού για την άρδευση δημόσιων χώρων πρασίνου, περιορίζοντας την κατανάλωση πόσιμου νερού για χρήσεις που δεν το απαιτούν. Παράλληλα, κινητές μονάδες επεξεργασίας λυμάτων εγκαθίστανται σε δήμους και αστικά πάρκα, όπως στο φυτώριο του Δήμου Αθηναίων, στο Μαρκόπουλο και σε χώρους πρασίνου της πρωτεύουσας, επιτρέποντας την τοπική επαναχρησιμοποίηση του νερού για ανάγκες άρδευσης.
Οι πρωτοβουλίες αυτές αποκτούν ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία η ζήτηση νερού αυξάνεται σταθερά. Η γεωργία εξακολουθεί να απορροφά περίπου το 80% των συνολικών υδατικών πόρων της χώρας, ενώ η εποχική έκρηξη του τουρισμού επιβαρύνει σημαντικά τα υδατικά ισοζύγια πολλών νησιωτικών και παράκτιων περιοχών. Ταυτόχρονα, σε αρκετά δίκτυα ύδρευσης οι απώλειες παραμένουν υψηλές, γεγονός που καθιστά ακόμη πιο σημαντική την αξιοποίηση κάθε διαθέσιμης ποσότητας νερού.
Η Ψυττάλεια 3.0 και η νέα γενιά περιβαλλοντικών υποδομών
Το επόμενο μεγάλο βήμα, ωστόσο, φαίνεται να περνά από την Ψυττάλεια.
Η αναβάθμιση της μεγαλύτερης εγκατάστασης επεξεργασίας λυμάτων της χώρας μέσω του έργου «Ψυττάλεια 3.0» φιλοδοξεί να σηματοδοτήσει μια νέα εποχή για τη διαχείριση των αστικών λυμάτων στην Ελλάδα. Με επενδύσεις που εκτιμάται ότι σε πλήρη ανάπτυξη θα ξεπεράσουν το μισό δισεκατομμύριο ευρώ, το έργο δεν περιορίζεται στην επεξεργασία λυμάτων, αλλά εξετάζει συνολικά πώς οι εκροές και τα παραπροϊόντα της εγκατάστασης μπορούν να μετατραπούν σε χρήσιμους πόρους.
Η σημασία της Ψυττάλειας είναι τεράστια. Η εγκατάσταση εξυπηρετεί σχεδόν το σύνολο του λεκανοπεδίου Αττικής και δέχεται καθημερινά περίπου 680.000 κυβικά μέτρα αστικών λυμάτων και προεπεξεργασμένων βιομηχανικών αποβλήτων. Πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες μονάδες επεξεργασίας λυμάτων στην Ευρώπη, με σχεδιαστική δυναμικότητα που αντιστοιχεί σε πληθυσμό 5,6 εκατομμυρίων κατοίκων.
Η περιβαλλοντική συμβολή της εγκατάστασης είναι ήδη καθοριστική για τον Σαρωνικό Κόλπο. Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΥΔΑΠ, μέσω της επεξεργασίας επιτυγχάνεται απομάκρυνση οργανικού φορτίου κατά 93% και αζώτου κατά 80%, συμβάλλοντας ουσιαστικά στη βελτίωση της ποιότητας των θαλάσσιων υδάτων και στην ανάκαμψη της βιοποικιλότητας της περιοχής.
Από την επεξεργασία στην κυκλική οικονομία
Η νέα φάση ανάπτυξης της Ψυττάλειας βασίζεται σε μια διαφορετική φιλοσοφία. Το ανακτημένο νερό, το βιοαέριο, η βιολογική ιλύς, το βιομεθάνιο, το υδρογόνο και ο φώσφορος αντιμετωπίζονται πλέον ως πολύτιμοι πόροι που μπορούν να επανενταχθούν στην οικονομία.
Στο επίκεντρο βρίσκεται το ανακτημένο νερό. Η νέα μελέτη που προκήρυξε η ΕΥΔΑΠ θα εξετάσει τις τεχνολογίες που μπορούν να μεγιστοποιήσουν την αξιοποίησή του, τα πιθανά πεδία εφαρμογής του και τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να ενσωματωθεί στο υδατικό ισοζύγιο της Αττικής. Παράλληλα, θα αξιολογηθούν οι δυνατότητες περαιτέρω ενεργειακής αξιοποίησης των παραπροϊόντων της εγκατάστασης, με στόχο τη μείωση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος και του λειτουργικού κόστους.
Η προσέγγιση αυτή συνδέεται άμεσα με τη λογική της κυκλικής οικονομίας, όπου τα απόβλητα παύουν να θεωρούνται τελικό στάδιο μιας διαδικασίας και μετατρέπονται σε πρώτη ύλη για μια νέα παραγωγική αλυσίδα.
Ένας νέος κύκλος για το νερό
Το βασικό συμπέρασμα που αναδεικνύουν τόσο οι διεθνείς εκθέσεις όσο και τα νέα έργα που προωθούνται στην Ελλάδα είναι ότι η επαναχρησιμοποίηση νερού παύει να αποτελεί μια εξειδικευμένη περιβαλλοντική πρακτική. Μετατρέπεται σταδιακά σε βασικό εργαλείο δημόσιας πολιτικής, το οποίο μπορεί να ενισχύσει την ανθεκτικότητα των πόλεων, να περιορίσει τις πιέσεις στους φυσικούς πόρους και να προσφέρει μια πιο βιώσιμη απάντηση στις προκλήσεις της λειψυδρίας.
Σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, το νερό που μέχρι σήμερα θεωρούνταν απόβλητο αποκτά μια δεύτερη ζωή. Και μαζί του αποκτά μια νέα προοπτική και ο τρόπος με τον οποίο σχεδιάζονται οι υποδομές, οι πόλεις και η διαχείριση των φυσικών πόρων στην Ελλάδα των επόμενων δεκαετιών.
