Η λήξη της καραντίνας και η μετα-πανδημική εποχή έφεραν το φαινόμενο του revenge covid, μια παγκόσμια τάση ανάκτησης του χαμένου χρόνου η οποία εκφράστηκε κυρίως μέσα από την έκρηξη των ταξιδιών, των νέων εμπειριών και φυσικά των φθηνών αεροπορικών εισιτηρίων.
Όπως συμβαίνει σχεδόν πάντα στην ιστορία, η συνέχεια δεν ήταν ούτε γραμμική ούτε ανοδική. Οι νέες γεωπολιτικές εντάσεις, ο πόλεμος στην Ουκρανία και πιο πρόσφατα η πολεμική σύγκρουση στη Μέση Ανατολή τσάκισαν κυριολεκτικά την παγκόσμια προσφορά καυσίμων αεροσκαφών, με αποτέλεσμα πολλές αεροπορικές εταιρείες διεθνώς να προχωρούν σε αυξήσεις των τιμών, σε λιγότερες πτήσεις και σε εκτεταμένες περικοπές χωρητικότητας.
Το μέλλον των φθηνών αεροπορικών ταξιδιών μοιάζει αβέβαιο, αν όχι σκοτεινό. Μεγάλη μερίδα των αναλυτών εκτιμά πως βρισκόμαστε ήδη στο σημείο μηδέν οδεύοντας με σιγουριά προς μια συνθήκη που οι χαμηλές τιμές θα αποτελούν αμετάκλητα παρελθόν. Το κόστος στα καύσιμα έχει διπλασιαστεί μετά την έναρξη της κρίσης στο Ιράν και δεν αναμένεται να ομαλοποιηθεί άμεσα ακόμα και αν ο πόλεμος τερματιστεί.
Σύμφωνα με στοιχεία της Cirium, μέσα σε λίγες μέρες αφαιρέθηκαν περίπου 2 εκατομμύρια διαθέσιμες θέσεις από τα προγράμματα πτήσεων του Μαΐου, ενώ πολλές αεροπορικές ανέστηλαν ολοκληρωτικά τη λειτουργία τους.
Οι «αναπόφευκτες» αυξήσεις και το δύσκολο καλοκαίρι
Η πρόβλεψη του Γενικού Διευθυντή της Διεθνής Ένωση Αερομεταφορών (IATA), Γουίλι Γουόλς, έχει ιδιαίτερη βαρύτητα και αν επαληθευτεί θα μιλάμε για ένα ριζικά καινούριο τοπίο για τα αεροπορικά ταξίδια στην Ευρώπη.
Σύμφωνα με τον Γ. Γουόλς η αύξηση των τιμών των αεροπορικών είναι «αναπόφευκτη» καθώς οι αερομεταφορείς δεν μπορούν να συνεχίσουν να απορροφούν το αυξημένο λειτουργικό κόστος σε βάθος χρόνου. Ακόμη και αν τα Στενά του Ορμούζ άνοιγαν ξανά αύριο, οι επιπτώσεις της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή θα εξακολουθήσουν να γίνονται αισθητές μέχρι και το επόμενο έτος σχολιάζει σε συνέντευξη στο BBC ο επικεφαλής της IATA. Η Ευρώπη εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εισαγωγές καυσίμων από τη συγκεκριμένη περιοχή και αναζητείται ήδη λύση στο πρόβλημα με εναλλακτικές πηγές προμήθειας. Την προηγούμενη εβδομάδα, η Ευρωπαϊκή Ένωση διευκρίνισε ότι δεν υπάρχει περιορισμός στη χρήση καυσίμων αμερικανικών προδιαγραφών από τις ευρωπαϊκές αεροπορικές εταιρείες, με την προϋπόθεση ότι οι εισαγωγές θα πραγματοποιηθούν με προσοχή.
Τις προηγούμενες ημέρες ο επίτροπος Ενέργειας της ΕΕ, Νταν Γιόργκενσεν, δήλωσε ότι δεν αναμένει σοβαρές ελλείψεις βραχυπρόθεσμα, χωρίς ωστόσο να αποκλείει προβλήματα εφοδιασμού σε πιο μακροπρόθεσμο ορίζοντα. Από την πλευρά του, ο διευθύνων σύμβουλος του ταξιδιωτικού ομίλου TUI, Σεμπάστιαν Έμπελ, εμφανίστηκε καθησυχαστικός, δηλώνοντας ότι δεν αναμένει ελλείψεις τους προσεχείς μήνες. Παρ’ όλα αυτά, ο Γουίλι Γουόλς επέμεινε ότι οι ανησυχίες για τους αερομεταφορείς στη Βρετανία εξακολουθούν να υφίστανται.
Την ίδια στιγμή, το ρίσκο και η ανησυχία για γενικευμένο αεροπορικό μπλακ άουτ αυξάνονται όσο πλησιάζουμε στην καρδιά του καλοκαιριού και των διακοπών. Η καταγεγραμμένη εμπειρία δείχνει πως τους μήνες Ιούλιο και Αύγουστο η ζήτηση για αεροπορικά εισιτήρια «απογειώνεται» κατά περίπου 25%.
Αν αυτή η ζήτηση συνδυαστεί με παράταση της ενεργειακής κρίσης και προβλήματα στην προσφορά καυσίμων, όλα τα ενδεχόμενα τίθενται επί τάπητος με την τουριστική βιομηχανία ειδικά στην Ευρώπη να δέχεται ασφυκτικές πιέσεις.
Τι θα γίνει με τα αεροπορικά στην Ελλάδα
Μέχρι στιγμής οι επιπτώσεις στον ελληνικό τουρισμό από τον πόλεμο στον Περσικό κόλπο είναι διαχειρίσιμες, με τους παράγοντες της αγοράς να συνιστούν ψυχραιμία. Οι ελληνικές αεροπορικές πτήσεις δεν φαίνεται να αιμορραγούν από τη διεθνή συγκυρία όπως αποτυπώνεται στα επίσημα στοιχεία.
Τα αεροπορικά εισιτήρια έχουν αυξηθεί γύρω στο 5-10%, η ζήτησή τους καταγράφει μία μικρή μείωση, ωστόσο το τουριστικό ρεύμα προς τη χώρα μας δεν έχει ανακοπεί με τις ακυρώσεις να είναι ελάχιστες. Ο λόγος είναι ότι αν και σημειώθηκαν αυξήσεις στα αεροπορικά, η τιμή τους παρέχει ακόμα ανταγωνιστικό πλεονέκτημα ενώ το ελληνικό καλοκαίρι αποτελεί ένα άφθαρτο brand. Αν κάτι έχει αλλάξει είναι οι μέρες παραμονής στην Ελλάδα όπου εντοπίζεται μείωση περίπου στις δύο με τρεις μέρες. Επιστρέφοντας στα πραγματικά νούμερα, σημειώνεται πως τον Μάρτιο, η AEGEAN ανακοίνωσε αυξήσεις και αναπροσαρμογή των τιμών των εισιτηρίων σε επίπεδα από 7 έως 8% λόγω της εκτίναξης των τιμών στα καύσιμα.
Σύμφωνα με την εξήγηση της εταιρείας, οι αεροπορικές εταιρείες πλήττονται πολλαπλώς από την πολεμική σύγκρουση στη Μέση Ανατολή καθώς προχώρησαν στην αναστολή των δρομολογίων τους προς συγκεκριμένους προορισμούς. Η αβεβαιότητα που επικρατεί δεν επιτρέπει, προς το παρόν, αξιόπιστες εκτιμήσεις για το πότε θα καταστεί εφικτή η αποκατάσταση της κανονικότητας.
Τι μέλει γενέσθαι; Η κρίση στις αερομεταφορές και το αυξημένο κόστος λειτουργίας των εταιρειών θα συνεχιστεί και στην Ελλάδα με τους ειδικούς να εκτιμούν ότι το επόμενο διάστημα θα σημειωθούν σημαντικές αυξήσεις κοντά στο 25% στα αεροπορικά εισιτήρια. Το κόστος των ταξιδιών έχει υπερδιπλασιαστεί ενώ η γενική εικόνα είναι πως ακόμη και αν άνοιγαν σήμερα τα Στενά του Ορμούζ, θα χρειάζονταν γύρω στους 7 μήνες για την πλήρη επιστροφή στην κανονικότητα.
Το αισιόδοξο σενάριο και πού βασίζεται
Παρά την έντονη ανησυχία που προκαλούν οι αυξημένες τιμές των καυσίμων, το ρυθμιστικό κόστος και οι απαιτήσεις της πράσινης μετάβασης, η ευρωπαϊκή αεροπορία δεν είναι απροστάτευτη. Η τεχνολογική καινοτομία, ο εκσυγχρονισμός των υποδομών και η αναδιάταξη του ευρωπαϊκού συστήματος μεταφορών μπορούν να μετριάσουν μέρος των πιέσεων που οδηγούν στα ακριβότερα αεροπορικά εισιτήρια.
Στο επίκεντρο αυτής της προσπάθειας βρίσκεται η Τεχνητή Νοημοσύνη. Οι αεροπορικές εταιρείες επενδύουν πλέον μαζικά σε εφαρμογές AI, με στόχο τη μείωση του λειτουργικού κόστους, τη βελτιστοποίηση της κατανάλωσης καυσίμων και την πιο αποτελεσματική συντήρηση των αεροσκαφών. Η λεγόμενη «Agentic AI», η οποία αναμένεται να αποκτήσει μεγαλύτερη βαρύτητα τους επόμενους μήνες, δίνει τη δυνατότητα για ταχύτερες και πιο συνεπείς αποφάσεις σε συνθήκες πίεσης, όπως καθυστερήσεις, επιχειρησιακές διαταραχές και αλλαγές δρομολογίων.
Η αξιοποίηση της Τεχνητής Νοημοσύνης δεν περιορίζεται μόνο στον αέρα. Οι νέες τεχνολογίες βιομετρικής ταυτοποίησης και ψηφιακής ταυτότητας αναμένεται να απλοποιήσουν σημαντικά τις διαδικασίες στα αεροδρόμια. Λιγότερη γραφειοκρατία, ταχύτερη ροή επιβατών και μικρότερη ανάγκη για προσωπικό εδάφους μπορούν να μεταφραστούν σε σημαντική εξοικονόμηση πόρων για τις εταιρείες και τα αεροδρόμια.
Θα μας «σώσουν» τεχνολογία και Ενιαίος Ουρανός;
Καθοριστικό ρόλο στη μείωση του κόστους μπορεί να διαδραματίσει και ο Ενιαίος Ευρωπαϊκός Ουρανός. Η εφαρμογή του πακέτου SES2+ θεωρείται μία από τις σημαντικότερες θεσμικές μεταρρυθμίσεις για την ευρωπαϊκή αεροπορία, καθώς ο σημερινός κατακερματισμός του εναέριου χώρου προκαλεί καθυστερήσεις, μεγαλύτερες διαδρομές και περιττή κατανάλωση καυσίμων.
Μέσω του προγράμματος SESAR, η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει τον εκσυγχρονισμό της Διαχείρισης Εναέριας Κυκλοφορίας, με στόχο τη μείωση των καθυστερήσεων και την εξάλειψη μη αποδοτικών πτήσεων. Η πλήρης εφαρμογή του νέου μοντέλου θα μπορούσε, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, να περιορίσει δραστικά τις εκπομπές CO2 έως το 2050 και ταυτόχρονα να μειώσει το κόστος που επωμίζονται οι αεροπορικές εταιρείες για τα δικαιώματα ρύπων.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η στρατηγική για το Διευρωπαϊκό Δίκτυο Μεταφορών, με τον Επίτροπο Μεταφορών Απόστολο Τζιτζικώστα να θέτει ως προτεραιότητα την ολοκλήρωση κρίσιμων παρεμβάσεων έως το 2028. Στόχος είναι ένα πιο αποδοτικό, διασυνδεδεμένο και λιγότερο δαπανηρό σύστημα μεταφορών. Ένας ακόμη παράγοντας που μπορεί να επηρεάσει τις τιμές είναι η πολυτροπικότητα, δηλαδή ο συνδυασμός διαφορετικών μέσων μεταφοράς. Το σχέδιο για το «Ενιαίο Ψηφιακό Εισιτήριο» προβλέπει τη δυνατότητα ενιαίας κράτησης για ταξίδια που συνδυάζουν τρένο και αεροπλάνο, με πλήρη δικαιώματα για τον επιβάτη.
Η εξέλιξη αυτή μπορεί να ενισχύσει τον ανταγωνισμό από τον σιδηρόδρομο, ιδίως στις μικρές αποστάσεις. Οι πτήσεις σύντομης διάρκειας ενδέχεται σταδιακά να αντικατασταθούν από τρένα υψηλής ταχύτητας, απελευθερώνοντας χωρητικότητα στα αεροδρόμια και επιτρέποντας στις αεροπορικές εταιρείες να επικεντρωθούν σε πιο αποδοτικά δρομολόγια μεσαίων και μεγάλων αποστάσεων. Παράλληλα, η μεγαλύτερη διαφάνεια στις τιμές και η ευκολότερη σύγκριση διαφορετικών μέσων μεταφοράς θα ασκήσουν πίεση στις αεροπορικές να παραμείνουν ανταγωνιστικές.
Το στοίχημα της κοινωνικής πρόσβασης
Ωστόσο, η προστασία του καταναλωτή παραμένει ένα σύνθετο ζήτημα. Από τη μία πλευρά, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιμένει ότι οι επιβάτες δεν πρέπει να επιβαρύνονται εκ των υστέρων με πρόσθετες χρεώσεις. Η Κομισιόν έχει καταστήσει σαφές ότι οι αεροπορικές εταιρείες δεν μπορούν να προσθέτουν επιπλέον χρεώσεις καυσίμων μετά την ολοκλήρωση της αγοράς του εισιτηρίου, ενώ οι κανόνες αποζημίωσης για καθυστερήσεις και ακυρώσεις παραμένουν σε ισχύ.
Από την άλλη πλευρά, οι ίδιες οι αεροπορικές εταιρείες προειδοποιούν ότι η υπερβολική ρύθμιση μπορεί να αυξήσει περαιτέρω το κόστος. Η ένωση Airlines for Europe υποστηρίζει ότι οι αλλαγές στον κανονισμό EU261 ενδέχεται να οδηγήσουν σε σημαντική αύξηση των δαπανών για εταιρείες και επιβάτες. Το επιχείρημα του κλάδου είναι ότι κάθε πρόσθετο κόστος, ακόμη και όταν προκύπτει από μέτρα κοινωνικά δίκαια ή προστατευτικά για τον καταναλωτή, τελικά ενσωματώνεται στην τελική τιμή του εισιτηρίου.
Τα δεδομένα οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η ευρωπαϊκή αεροπορία εισέρχεται σε μια νέα περίοδο «πραγματικής τιμολόγησης». Η εποχή των εισιτηρίων των 10 και 20 ευρώ, που στηρίχθηκε σε φθηνά ορυκτά καύσιμα, περιορισμένο ρυθμιστικό κόστος και δωρεάν ή χαμηλού κόστους δικαιώματα ρύπων, φαίνεται πως έχει παρέλθει.
