Το κόστος των φοροαπαλλαγών στην Ελλάδα έχει σχεδόν εννεαπλασιαστεί μέσα σε μία δεκαετία, καταγράφοντας μια εντυπωσιακή αύξηση που αναδεικνύει το μέγεθος των φορολογικών ελαφρύνσεων τις οποίες παρέχει το κράτος σε νοικοκυριά και επιχειρήσεις. Μόνο μέσα σε έναν χρόνο, οι φορολογικές δαπάνες (όπως προκύπτει από το τον σχετικό τόμο που συνοδεύει τον κρατικό προϋπολογισμό) αυξήθηκαν κατά 3,4 δισ. ευρώ, ενώ ο αριθμός των απαλλαγών πλησίασε τις 1.400. Πίσω από τα δισεκατομμύρια ευρώ βρίσκεται ένα εκτεταμένο πλέγμα φορολογικών εξαιρέσεων, με επίκεντρο την ακίνητη περιουσία και τη φορολογία εισοδήματος, το οποίο αποκτά ολοένα μεγαλύτερο δημοσιονομικό βάρος και επαναφέρει στο προσκήνιο το ζήτημα της αποτελεσματικότητας και της στόχευσής του.
Σημειώνεται ότι τη σταδιακή κατάργηση αναποτελεσματικών φοροαπαλλαγών κυρίως στον τομέα του ΦΠΑ συστήνει το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Όπως τονίζει το Ταμείο τα τελευταία χρόνια, οι μεταρρυθμίσεις στη φορολογική πολιτική θα πρέπει να επικεντρωθούν στη διεύρυνση της φορολογικής βάσης και στην αύξηση της προοδευτικότητας της φορολογίας, ενώ κάνει λόγο για αναποτελεσματικές φορολογικές δαπάνες κυρίως σε απαλλαγές από τον ΦΠΑ σε ορισμένα αγαθά και υπηρεσίες που θα πρέπει να καταργηθούν σταδιακά.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών Το 2014 οι φοροαπαλλαγές αντιστοιχούσαν σε μόλις 3,04 δισ. ευρώ, ενώ το 2017 είχαν ήδη αυξηθεί στα 7,72 δισ. ευρώ. Το 2021, το συνολικό κόστος είχε ανέλθει στα 12,8 δισ. ευρώ, για να ακολουθήσει νέα σημαντική άνοδος τα επόμενα χρόνια. Στα 15,5 δισ. ευρώ το 2022, 18,8 δισ. ευρώ το 2023, 22,88 δισ. ευρώ το 2024 για να φθάσουν στα 26,28 δισ. ευρώ το 2025
Με άλλα λόγια, μέσα σε έντεκα χρόνια προστέθηκαν περισσότερα από 23 δισ. ευρώ στο ετήσιο ύψος των καταγεγραμμένων φορολογικών δαπανών, ενώ σε σχέση με το 2024 η αύξηση έφθασε περίπου το 15%.
Η εξέλιξη αυτή επαναφέρει το ζήτημα της αποτελεσματικότητας των φορολογικών ελαφρύνσεων, αλλά και το κατά πόσο οι υφιστάμενες απαλλαγές εξακολουθούν να εξυπηρετούν τον αρχικό σκοπό τους. Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα μεγάλο δημοσιονομικό μέγεθος, το οποίο συνδέεται με την ακίνητη περιουσία, τα εισοδήματα φυσικών προσώπων και επιχειρήσεων, αλλά και ένα ευρύ φάσμα έμμεσων φόρων. Η πορεία των τελευταίων ετών δείχνει ότι η διεύρυνση των φοροαπαλλαγών δεν αποτελεί πρόσφατο φαινόμενο, αλλά μια σταθερή τάση που ενισχύθηκε ιδιαίτερα μετά το 2020.
Τη μεγαλύτερη συμμετοχή στις φορολογικές δαπάνες έχει η φορολογία κεφαλαίου, με το κόστος των σχετικών απαλλαγών να φθάνει τα 12,08 δισ. ευρώ. Ακολουθούν οι φοροαπαλλαγές στον φόρο εισοδήματος φυσικών προσώπων, ύψους 6,1 δισ. ευρώ, και εκείνες που αφορούν τις επιχειρήσεις, με 4,9 δισ. ευρώ. Σημαντικά ποσά καταγράφονται επίσης στους έμμεσους φόρους, με τις απαλλαγές από τον ΦΠΑ να ανέρχονται σε 1,13 δισ. ευρώ και τις αντίστοιχες στους Ειδικούς Φόρους Κατανάλωσης σε 1,05 δισ. ευρώ. Αναλυτικά, η κατανομή έχει ως εξής:
-Φορολογία κεφαλαίου: 12,08 δισ. ευρώ.-
-Φόρος εισοδήματος φυσικών προσώπων: 6,1 δισ. ευρώ.
-Φόρος εισοδήματος επιχειρήσεων: 4,9 δισ. ευρώ.
-ΦΠΑ: 1,13 δισ. ευρώ.
-Ειδικοί Φόροι Κατανάλωσης: 1,05 δισ. ευρώ.
-Φόρος ασφαλίστρων: 594,1 εκατ. ευρώ.
-Τέλη ταξινόμησης οχημάτων και φόρος κατανάλωσης προϊόντων καφέ: 263,7 εκατ. ευρώ.
-Ψηφιακό Τέλος Συναλλαγής: 82,7 εκατ. ευρώ.
-Τέλη κυκλοφορίας: 27 εκατ. ευρώ.
-Λοιπές φορολογίες: 23,4 εκατ. ευρώ.
-Φόρος συγκέντρωσης κεφαλαίων: 17,2 εκατ. ευρώ.
-Φόρος πολυτελείας: 200.000 ευρώ.
Η κατανομή αναδεικνύει ότι η ακίνητη περιουσία και η φορολογία εισοδήματος συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο μέρος των ελαφρύνσεων, ενώ διόλου ευκαταφρόνητες είναι οι απαλλαγές στην έμμεση φορολογία.
Η φορολογία κεφαλαίου αποτελεί τη μεγαλύτερη κατηγορία φορολογικών δαπανών, με βασικό πεδίο τις απαλλαγές που σχετίζονται με την ακίνητη περιουσία. Στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνονται οι εκπτώσεις στον ΕΝΦΙΑ, οι απαλλαγές από τον Ειδικό Φόρο Ακινήτων, καθώς και οι ευνοϊκές φορολογικές ρυθμίσεις για μεταβιβάσεις ακινήτων, γονικές παροχές, δωρεές και κληρονομιές. Σημαντική θέση κατέχουν επίσης οι απαλλαγές που αφορούν την απόκτηση πρώτης κατοικίας. Το ύψος των συγκεκριμένων φορολογικών δαπανών επηρεάζεται και από τις μεταβολές στις αντικειμενικές αξίες των ακινήτων. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Ειδικού Φόρου Ακινήτων, όπου η αναπροσαρμογή των αντικειμενικών αξιών οδήγησε σε υψηλότερες αποτιμήσεις των ακινήτων που εξαιρούνται από τον φόρο, αυξάνοντας αντίστοιχα και την αποτιμώμενη αξία των απαλλαγών. Παράλληλα, σημαντικό κόστος αντιστοιχεί στις φορολογικές διευκολύνσεις που αφορούν τη μεταβίβαση περιουσίας μεταξύ συγγενών, μέσω γονικών παροχών και δωρεών, αλλά και στην απαλλαγή για την πρώτη κατοικία.
