«Τα πρώτα βήματα προς την Αναταραχή φαίνονται αρκετά απλά — οργή για τη μείωση των πραγματικών μισθών, για την επιθετικότητα του καπιταλισμού, για την απροθυμία του Κοινοβουλίου· οργή που υποδαυλίζεται από υποκινητές… η λογική βρίσκεται σε πόλεμο με το ένστικτο».
Ελάχιστοι από όσους κατέκλυσαν τους δρόμους των γαλλικών πόλεων αυτή την εβδομάδα θα αναγνώριζαν αυτά τα λόγια. Όμως πολλοί θα συμφωνούσαν με τον Τζορτζ Ντέιντζερφιλντ, τον Βρετανοαμερικανό δημοσιογράφο που τα έγραψε. Οι διαδηλωτές ήταν κυριευμένοι από οργή. Οργή για την αποτυχία του κράτους και εναντίον των κεντρώων πολιτικών που κυβερνούν και παραπαίουν. Οργή για τις υψηλές τιμές και τη δυσλειτουργία της οικονομίας. Και, για ορισμένους, οργή εναντίον της ίδιας της ιδέας της κεντρώας πολιτικής.
Ο Ντέιντζερφιλντ έγραψε για «τον παράξενο θάνατο της φιλελεύθερης Αγγλίας» στα χρόνια πριν από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Ορισμένοι προβλέπουν μια εξίσου ζοφερή μοίρα για τη φιλελεύθερη Ευρώπη σήμερα. Οι εμπρησμοί, η βία των όχλων, οι λεηλασίες και οι μαζικές διαδηλώσεις δείχνουν πόσο πολύ έχουν απελπιστεί οι πολίτες από τους ηγέτες τους. Η Γαλλία έχει μακρά παράδοση στις διαδηλώσεις (manifs), αλλά η βία που εξαπέλυσαν κουκουλοφόροι και μασκοφόροι ταραξίες σε ολόκληρη τη χώρα το περασμένο Σαββατοκύριακο ήταν ασυνήθιστα σφοδρή.
Διαδηλώσεις ξέσπασαν επίσης στο Βέλγιο, την Ιταλία και την Πορτογαλία. Στις εκλογές που πλησιάζουν, πρώτα στην Ισπανία τον επόμενο μήνα και στη συνέχεια στη Γαλλία και την Πολωνία τον επόμενο χρόνο, οι ψηφοφόροι είναι έτοιμοι να τιμωρήσουν τα μετριοπαθή κόμματα — ενώ στην Ιταλία η άκρα δεξιά υπερφαλαγγίζει τη λαϊκίστρια Τζόρτζια Μελόνι, η οποία έχει κυβερνήσει από το κέντρο. Στο παρασκήνιο περιμένουν πιο χαρισματικές προσωπικότητες από τα πολιτικά άκρα, μεταξύ των οποίων η Μαρίν Λεπέν στη Γαλλία και η Άλις Βάιντελ στη Γερμανία.
Πολλοί στην Αμερική και την Ευρώπη λένε ότι το κέντρο δεν έχει παρά τον εαυτό του να κατηγορεί. Ο Ντόναλντ Τραμπ καυχιέται ότι η Ευρώπη φλέγεται επειδή οι ηγέτες της απέρριψαν τις συμβουλές του, άφησαν τα σύνορά τους ανοιχτά και επέτρεψαν σε εκατομμύρια μετανάστες να εισρέουν κάθε χρόνο, από το Αφγανιστάν, την Αλγερία και τη Συρία. Όσοι ανήκουν στη δεξιά του κινήματος MAGA, όπως ο Έλον Μασκ, λένε ότι οι αυξανόμενοι μουσουλμανικοί πληθυσμοί αποτελούν τη μεγαλύτερη απειλή. Ορισμένοι μιλούν, με αποκαλυπτικό και παράλογο τρόπο, για «εξάλειψη του πολιτισμού» ή για εμφύλιο πόλεμο. Ακόμη και στη Γερμανία, ο καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς δήλωσε αυτή την εβδομάδα ότι τα υψηλά επίπεδα μετανάστευσης και η αποτυχία ενσωμάτωσης όσων έχουν γεννηθεί στο εξωτερικό ευθύνονται εν μέρει για την ξαφνική, βίαιη αναταραχή. Το ίδιο έχει δηλώσει και ο σχετικά νέος πρωθυπουργός της Ουγγαρίας, Πέτερ Μάγιαρ.
Η ανάλυσή τους είναι είτε δειλή είτε ιδιοτελής. Αναμφίβολα, πολλοί Ευρωπαίοι ψηφοφόροι επιθυμούν επίσης να περιοριστούν η μετανάστευση και η χορήγηση ασύλου. Όμως, όσον αφορά τις βίαιες διαδηλώσεις, η διάγνωση είναι εντελώς λανθασμένη. Αντίθετα, τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι κεντρώοι της Ευρώπης είναι πιο σύνθετα — και δυσκολότερο να επιλυθούν.
Ακόμη κι αν ορισμένοι νεαροί διαδηλωτές στη Γαλλία φορούν φανέλες της εθνικής ομάδας ποδοσφαίρου της Αλγερίας ή φωνάζουν φιλοπαλαιστινιακά συνθήματα, η αναταραχή στην Ευρώπη σήμερα δεν αφορά τη φυλή ή τη θρησκεία. Περισσότεροι από 500.000 άνθρωποι διαδήλωσαν στη Γαλλία το Σάββατο και ήταν στην πλειονότητά τους λευκοί και χωρίς καλυμμένα πρόσωπα. Αυτό που τους εξόργισε, όπως και σε άλλες χώρες, ήταν το κόστος ζωής και οι κακές δημόσιες υπηρεσίες. Θέλουν περισσότερες επιδοτήσεις καυσίμων, περισσότερες δαπάνες για τα σχολεία, περισσότερες κρατικές παροχές. Ίσως η μεγαλύτερη ομάδα να πρόσκειται στον λαϊκιστή της αριστεράς Ζαν-Λικ Μελανσόν, έναν γηράσκοντα δημαγωγό και πρώην τροτσκιστή, που μοιάζει περισσότερο με τον Μπέρνι Σάντερς παρά με κάποιον εμίρη του ISIS.
Πράγματι, ακολούθησε πραγματική βία. Αλλά γι’ αυτό ευθύνονται άλλοι παράγοντες, κανένας από τους οποίους δεν έχει σχέση με τη φυλή. Όχλοι επιτέθηκαν σε δημόσια κτίρια, αστυνομικά αυτοκίνητα και άλλα. Επίσης, έσπασαν βιτρίνες και άρπαξαν εμπορεύματα από καταστήματα πολυτελών ειδών, όπως η Louis Vuitton, καθώς και από μικρά καταστήματα που διατηρούν μετανάστες. Η αστυνομία απέτυχε να διατηρήσει την τάξη, έχοντας προηγουμένως κατηγορηθεί για βιαιότητα εναντίον φοιτητών διαδηλωτών. Και μεγάλο μέρος της βίας υποκινήθηκε και οργανώθηκε από αναρχικούς, οι οποίοι έχουν επαναστατική πολιτική ατζέντα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ανάμεσά τους είναι ένας άνδρας που συνελήφθη μετά τον εμπρησμό ενός δημαρχείου του 19ου αιώνα στη Λιμόζ, ένας λευκός Γάλλος πολίτης ηλικίας περίπου 35 ετών.
Παρότι οι επικριτές κάνουν λάθος, οι κεντρώοι της Ευρώπης αντιμετωπίζουν πραγματικά προβλήματα — και η Γαλλία δείχνει πόσο σοβαρά είναι. Το πρώτο είναι το δημοσιονομικό αδιέξοδο που καθιστά τόσο δύσκολη την αποτελεσματική πολιτική δράση. Όταν ο πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν βρέθηκε αντιμέτωπος με τις τεράστιες διαδηλώσεις των «κίτρινων γιλέκων» το 2018-2019, μπορούσε να διαθέσει δισεκατομμύρια ευρώ για να τους κατευνάσει. Σήμερα, αυτό δεν είναι πλέον δυνατό. Η Γαλλία δαπανά υπερβολικά πολλά και αναπτύσσεται υπερβολικά αργά — με ρυθμό μόλις λίγο πάνω από 1% ετησίως επί προεδρίας Μακρόν.
Αυτό το φθινόπωρο, οι βουλευτές θα δυσκολευτούν να εγκρίνουν έναν προϋπολογισμό που μειώνει το έλλειμμα κατά το ισχνό ποσοστό των 0,4 ποσοστιαίων μονάδων, στο μη βιώσιμο επίπεδο του 5% του ΑΕΠ. Και ακόμη κι έτσι, η κυβέρνηση μπορεί να πέσει. Η Γαλλία έχει δανειστεί τόσο υπερβολικά και οι αγορές έχουν τόσο λίγη εμπιστοσύνη στους πολιτικούς της, ώστε οι διαφορές αποδόσεων μεταξύ των γαλλικών και των γερμανικών κρατικών ομολόγων έχουν εκτιναχθεί σε επίπεδα που είχαν παρατηρηθεί τελευταία φορά κατά τη διάρκεια της κρίσης του ευρώ.
Αντί να ανταποκριθούν σε αυτή την πρόκληση, οι κεντρώοι φαίνεται να έχουν ξεμείνει από ιδέες. Ο Economist είχε κάποτε χαιρετίσει τον κ. Μακρόν ως έναν τολμηρό νέο σημαιοφόρο του ριζοσπαστικού κεντρισμού. Σήμερα, ενώ οι κεντρώοι συσπειρώνονται για να προστατευτούν, όλη η δυναμική βρίσκεται στα άκρα. Οι έρευνες δείχνουν ότι περισσότεροι από το 80% των Γάλλων είναι απαισιόδοξοι για το μέλλον τους, ιδιαίτερα για την οικονομία τους. Ο κ. Μερτς είναι βαθιά αντιδημοφιλής και μπορεί να αναγκαστεί να εγκαταλείψει την εξουσία. Οι αιχμές του κατά των μεταναστών αντανακλούν την αδυναμία του να βρει τα λόγια και τις ιδέες που θα του επέτρεπαν να αντιμετωπίσει την κ. Βάιντελ και το κόμμα της, την Εναλλακτική για τη Γερμανία.
Δεν είναι λοιπόν περίεργο που οι κεντρώοι αντιμετωπίζουν το ενδεχόμενο μιας συντριπτικής εκλογικής ήττας. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι ο Πέδρο Σάντσεθ, ο κεντροαριστερός πρωθυπουργός της Ισπανίας, πιθανότατα θα εκδιωχθεί σύντομα από την εξουσία και θα αντικατασταθεί από έναν συνασπισμό της κεντροδεξιάς και της λαϊκιστικής δεξιάς. Στη Γαλλία, οι ταραχές —και ο μύθος ότι για αυτές ευθύνονται οι μετανάστες— μπορεί να οδηγήσουν την κ. Λεπέν, του λαϊκιστικού δεξιού Εθνικού Συναγερμού, στην προεδρία τον Μάιο. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι η βία ενίσχυσε τη δημοτικότητά της αυτή την εβδομάδα. Ενώ ο κ. Μακρόν αναχωρούσε αεροπορικώς για ένα ταξίδι στον Κόλπο, η κ. Λεπέν εκφώνησε μια ομιλία με προεδρικό ύφος, ζητώντας την αποκατάσταση της δημόσιας τάξης.
Χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανάτου
Η βία στη Γαλλία θα πρέπει να ταρακουνήσει τους κεντρώους που στρουθοκαμηλίζουν, ώστε να αντιμετωπίσουν τις συνέπειες της αποτυχίας. Εάν οι χώρες τους βυθιστούν σε συγκρούσεις, θα χάσουν την εξουσία. Εάν χάσουν την εξουσία, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα παραλύσει, την ώρα που ο υπόλοιπος κόσμος θα προχωρά με ταχύτητα. Εάν οι αγορές ομολόγων μπλοκάρουν, η χρηματοπιστωτική μετάδοση της κρίσης θα μπορούσε να εξαπλωθεί. Εάν οι χώρες της ΕΕ κάνουν παραχωρήσεις στον Βλαντίμιρ Πούτιν της Ρωσίας, εκείνος απλώς θα γίνει πιο επιθετικός. Ο Ντέιντζερφιλντ έγραφε για μια εποχή κατά την οποία οι περισσότεροι άνθρωποι αγνοούσαν την καταστροφή που βρισκόταν μπροστά τους. Οι σημερινοί φιλελεύθεροι δεν έχουν καμία τέτοια δικαιολογία.
© 2026 The Economist Newspaper Limited. All rights reserved. Άρθρο από τον Economist, το οποίο μεταφράστηκε και δημοσιεύθηκε με επίσημη άδεια από το www.powergame.gr. Το πρωτότυπο άρθρο, στα αγγλικά, βρίσκεται στο www.economist.com
