Ένα κρίσιμο βήμα, το οποίο δεν αφορά ούτε τη χρηματοδότηση ούτε τον τεχνικό σχεδιασμό του έργου, φαίνεται να χωρίζει σήμερα τα Προσφυγικά της λεωφόρου Αλεξάνδρας από την έναρξη της ανάπλασής τους. Παρ’ ότι το σχέδιο έχει εξασφαλίσει ευρωπαϊκούς πόρους και η Περιφέρεια Αττικής εμφανίζεται έτοιμη να προχωρήσει στην προκήρυξη του διαγωνισμού, το ζήτημα της εκκένωσης του συγκροτήματος παραμένει η βασική εκκρεμότητα, μεταφέροντας πλέον το βάρος των επόμενων κινήσεων στην κυβέρνηση.
Σύμφωνα με πληροφορίες, από την πλευρά της Περιφέρειας Αττικής υπάρχει ετοιμότητα ώστε ο διαγωνισμός για την ανάπλαση να προκηρυχθεί ακόμη και άμεσα, υπό την προϋπόθεση ότι προηγουμένως θα έχουν πραγματοποιηθεί οι απαραίτητες ενέργειες για την εκκένωση. Πρόκειται, ωστόσο, για ένα ιδιαίτερα σύνθετο ζήτημα, καθώς σήμερα σημαντικός αριθμός διαμερισμάτων βρίσκεται υπό κατάληψη και στον χώρο κατοικούν περισσότεροι από 400 άνθρωποι.
Το θέμα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα λόγω της πολιτικής συγκυρίας. Άνθρωποι που γνωρίζουν την υπόθεση επισημαίνουν ότι μια επιχείρηση εκκένωσης ενός τέτοιου συγκροτήματος είναι ούτως ή άλλως δύσκολη, ενώ η διαχείρισή της γίνεται ακόμη πιο απαιτητική όσο πλησιάζει η χώρα προς τον εκλογικό χρόνο, καθώς ενδέχεται να προκαλέσει ισχυρές κοινωνικές και πολιτικές αντιδράσεις. Έτσι, ενώ σε επίπεδο χρηματοδότησης και σχεδιασμού έχουν γίνει σημαντικά βήματα, η εφαρμογή του σχεδίου στο πεδίο παραμένει το δυσκολότερο κομμάτι της εξίσωσης.
Η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και οι όροι
Εν τω μεταξύ, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει δώσει σαφέστερη εικόνα για το χρηματοδοτικό πλαίσιο του έργου. Ύστερα από πρόσφατη ερώτηση που κατατέθηκε, με τη στήριξη 33 ευρωβουλευτών, ο εκτελεστικός αντιπρόεδρος της Κομισιόν, Ραφαέλε Φίτο, επιβεβαίωσε ότι η αποκατάσταση και η ενεργειακά αποδοτική ανακαίνιση του συγκροτήματος έχουν ενταχθεί στο πρόγραμμα «Αττική 2021-2027», με χρηματοδότηση από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης.
Η συγκεκριμένη δράση εντάσσεται στον ειδικό στόχο για την «προώθηση της πρόσβασης σε οικονομικά προσιτή και βιώσιμη στέγαση» και προβλέπει την αποκατάσταση του οικιστικού συγκροτήματος, ώστε οι κατοικίες να διατεθούν κυρίως σε ευάλωτες κοινωνικές ομάδες. Η Κομισιόν διευκρινίζει παράλληλα ότι η επιλογή των έργων και η εποπτεία της υλοποίησής τους αποτελούν ευθύνη των κρατών-μελών, τα οποία οφείλουν να τηρούν τις οριζόντιες αρχές και τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η αναφορά της Επιτροπής στον τρόπο διαχείρισης ενδεχόμενων εξώσεων. Στην απάντησή της επισημαίνεται η ανάγκη μακροπρόθεσμων, ανθρωποκεντρικών λύσεων, μέτρων μετριασμού των κινδύνων έξωσης και αστεγίας, καθώς και διαβούλευσης με τα θιγόμενα μέρη για εναλλακτικές λύσεις. Γίνεται επίσης αναφορά στην ανάγκη εξασφάλισης αξιοπρεπούς εναλλακτικής στέγασης σε περιπτώσεις εξώσεων.
Οι συγκεκριμένες επισημάνσεις αποκτούν ιδιαίτερη σημασία στην περίπτωση των Προσφυγικών, ακριβώς επειδή η εκκένωση αποτελεί σήμερα το κομβικό ζήτημα για να περάσει το σχέδιο από τον σχεδιασμό στην υλοποίηση.
Τι προβλέπει η ανάπλαση
Η δράση για την ανάπλαση τμήματος του συγκροτήματος ανακοινώθηκε τον Μάιο του 2026, ενώ το σχέδιο προβλέπει εκτεταμένες παρεμβάσεις στα κτίρια, τα οποία αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα φθοράς και στατικής επάρκειας. Οι εργασίες περιλαμβάνουν πλήρη ανακατασκευή των εσωτερικών χώρων, ενίσχυση του φέροντος οργανισμού, αποκατάσταση των εξωτερικών όψεων και ενεργειακή αναβάθμιση. Βασική παράμετρος είναι να μη μεταβληθεί η μορφολογία των κτιρίων, καθώς το συγκρότημα αποτελεί προστατευόμενο μνημειακό σύνολο.
Ο σχεδιασμός έχει καθαρά κοινωνικό χαρακτήρα. Τρία από τα τέσσερα κτίρια που περιλαμβάνονται στην παρέμβαση προβλέπεται να χρησιμοποιηθούν ως κοινωνικές κατοικίες για ευάλωτες ομάδες, μεταξύ των οποίων πολίτες με χαμηλό εισόδημα, νέοι ηλικίας 25 έως 39 ετών, άνεργοι και χαμηλοσυνταξιούχοι. Το τέταρτο κτίριο προορίζεται για τη φιλοξενία συνοδών ασθενών του νοσοκομείου «Άγιος Σάββας». Στον σχεδιασμό δεν προβλέπεται εμπορική χρήση των συγκεκριμένων ακινήτων.
Η Περιφέρεια Αττικής έχει επιχειρήσει άλλωστε να αποσυνδέσει το σχέδιο από σενάρια εμπορικής εκμετάλλευσης. Ο περιφερειάρχης, Νίκος Χαρδαλιάς, έχει ξεκαθαρίσει ότι τα Προσφυγικά δεν προορίζονται να μετατραπούν σε project real estate, ούτε να παραδοθούν σε ιδιωτικά συμφέροντα, συνοψίζοντας τη φιλοσοφία της παρέμβασης στο τρίπτυχο «καμία κατεδάφιση, καμία εμπορευματοποίηση, καμία εγκατάλειψη».
Οι αντιδράσεις και το ζήτημα της εκκένωσης
Στην άλλη πλευρά, οι συλλογικότητες και οι σημερινοί κάτοικοι των Προσφυγικών αντιδρούν στον σχεδιασμό, εκφράζοντας φόβους ότι η ανάπλαση θα οδηγήσει σε εκκένωση, εκτοπισμό των ανθρώπων που βρίσκονται σήμερα εκεί και διάλυση της κοινότητας που έχει διαμορφωθεί στο συγκρότημα. Ως εναλλακτική προτείνουν την παραμονή των κατοίκων και την αποκατάσταση των κτιρίων μέσα από αυτοοργανωμένα σχήματα, χωρίς κρατική χρηματοδότηση. Οι αντιδράσεις έχουν πλέον αποκτήσει σταθερό χαρακτήρα, με καλέσματα, παρεμβάσεις και δράσεις αλληλεγγύης.
Αυτό ακριβώς το χάσμα είναι που καθιστά την επόμενη φάση ιδιαίτερα δύσκολη. Από τη μία υπάρχει ένα χρηματοδοτημένο σχέδιο αποκατάστασης ενός ιστορικού συγκροτήματος με προορισμό την κοινωνική κατοικία και από την άλλη μια υφιστάμενη κοινότητα που αντιδρά στην προοπτική απομάκρυνσής της. Η διαχείριση αυτών των δύο δεδομένων είναι ουσιαστικά η προϋπόθεση για να μπορέσει να προχωρήσει ο διαγωνισμός.
Από τα προσφυγικά του 1933 στο σημερινό σχέδιο
Το συγκρότημα αποτελείται από οκτώ πολυκατοικίες με συνολικά 228 διαμερίσματα και ανεγέρθηκε το 1933 για τη στέγαση προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής, σε σχέδια των μηχανικών Κ. Λάσκαρη και Δ. Κυριακού.
Η τύχη του έχει αποτελέσει αντικείμενο αντιπαράθεσης εδώ και δεκαετίες. Το 2000 η Κτηματική Εταιρεία του Δημοσίου απέκτησε 137 διαμερίσματα και προωθήθηκε σχέδιο κατεδάφισης έξι από τις οκτώ πολυκατοικίες. Μετά τις αντιδράσεις κατοίκων και φορέων ακολούθησε προσφυγή στη Δικαιοσύνη και το Συμβούλιο της Επικρατείας ακύρωσε την κατεδάφιση. Ακολούθησε η προστασία του συγκροτήματος, με το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο να προχωρεί το 2009 στον χαρακτηρισμό του συνόλου ως μνημείου.
Παράλληλα, από το 2003 αναπτύχθηκε σε τμήμα των Προσφυγικών κατάληψη στέγης, η οποία από το 2009 απέκτησε περισσότερο οργανωμένα χαρακτηριστικά και εξελίχθηκε σε μορφή αυτοοργανωμένης συλλογικής κατοίκησης.
Σχεδόν έναν αιώνα μετά την κατασκευή τους, επομένως, τα Προσφυγικά βρίσκονται ξανά μπροστά σε μία κρίσιμη καμπή. Το χρηματοδοτικό πλαίσιο υπάρχει, ο σχεδιασμός της ανάπλασης έχει διαμορφωθεί και η Περιφέρεια εμφανίζεται έτοιμη να κινηθεί προς τον διαγωνισμό. Αυτό που μένει να αποδειχθεί είναι εάν και με ποιον τρόπο θα αντιμετωπιστεί η δυσκολότερη παράμετρος του εγχειρήματος, δηλαδή η κατάσταση που επικρατεί σήμερα μέσα στο συγκρότημα και η διαχείριση των ανθρώπων που κατοικούν σε αυτό. Από την απάντηση σε αυτό το ζήτημα θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό και το πότε το σχέδιο θα μπορέσει να περάσει από τις εξαγγελίες και τη χρηματοδότηση στο εργοτάξιο.
