Στην καρδιά της Αθήνας, στην οδό Σταδίου 50, ένα από τα τελευταία αρχοντικά του 19ου αιώνα ετοιμάζεται να αποκτήσει ξανά ζωή, ύστερα από δεκαετίες εγκατάλειψης και αλλεπάλληλες περιπέτειες. Το Μέγαρο Αθηνογένους, ένα κτίριο που γνώρισε την εποχή της αθηναϊκής αριστοκρατίας, στέγασε τραπεζικές δραστηριότητες και κατάφερε να επιβιώσει όταν άλλα εμβληματικά μέγαρα της πρωτεύουσας κατεδαφίστηκαν, βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο ενός απαιτητικού έργου αποκατάστασης. Πίσω από την επιβλητική, αλλά βαθιά πληγωμένη από τον χρόνο πρόσοψή του, κρύβεται μια ιστορία σχεδόν 150 ετών, που συνδέεται με ισχυρές οικογένειες, πολιτικές προσωπικότητες, αρχιτεκτονικές αντιπαραθέσεις και τις διαδοχικές μεταμορφώσεις της Αθήνας.
Το ιστορικό ακίνητο, το οποίο αποκτήθηκε το 2008 από τον εφοπλιστή Γιώργο Προκοπίου, περνά πλέον από τη μακρά περίοδο των σχεδιασμών στη φάση της κατασκευαστικής υλοποίησης. Την αποκατάσταση έχει αναλάβει η ΕΛΕΜΚΑ, θυγατρική της ΜΕΤΚΑ, ενώ το επενδυτικό σχέδιο περιλαμβάνει και την ανέγερση ενός σύγχρονου οκταώροφου κτιρίου στο πίσω μέρος του οικοπέδου. Σύμφωνα μάλιστα με την ετήσια οικονομική έκθεση της ΕΛΕΜΚΑ για το 2025, οι εργασίες στο Μέγαρο Αθηνογένους συνεχίζονταν ομαλά, επιβεβαιώνοντας ότι το εγχείρημα αναβίωσης ενός από τα σημαντικότερα σωζόμενα αρχοντικά της παλιάς Αθήνας βρίσκεται πλέον σε εξέλιξη.
Η οικογένεια Αθηνογένους και οι δεσμοί με την πολιτική ελίτ
Η ιστορία του μεγάρου ξεκινά μεταξύ 1875 και 1880, σε μια εποχή κατά την οποία η Αθήνα επιχειρούσε να αποκτήσει την εικόνα μιας σύγχρονης ευρωπαϊκής πρωτεύουσας. Είχαν περάσει μόλις τέσσερις δεκαετίες από την ανακήρυξή της ως πρωτεύουσας του ελληνικού κράτους και η πόλη βρισκόταν σε μια περίοδο έντονων αλλαγών. Οι δρόμοι διαμορφώνονταν, τα πρώτα μεγάλα δημόσια κτίρια είχαν αρχίσει να καθορίζουν τη φυσιογνωμία της και οι εύπορες οικογένειες της εποχής επέλεγαν κεντρικά σημεία για την ανέγερση πολυτελών κατοικιών.
Μία από αυτές ήταν η οικογένεια Αθηνογένους, η οποία ανήκε στους οικονομικά ισχυρούς κύκλους της εποχής και διατηρούσε στενές συγγενικές σχέσεις με την οικογένεια του Στέφανου Σκουλούδη, μιας από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της ελληνικής οικονομικής και πολιτικής ζωής. Η Μαρία Σκουλούδη, αδελφή του μετέπειτα πρωθυπουργού, είχε παντρευτεί τον Γεώργιο Αθηνογένη. Από τον γάμο τους γεννήθηκαν δύο γιοι, ο Ιωάννης και ο Στέφανος Αθηνογένης, οι οποίοι υπήρξαν κληρονόμοι του Σκουλούδη.
archaeologia.eie.gr/archaeologia/gr/arxei
Ο Στέφανος Σκουλούδης είχε δημιουργήσει σημαντική περιουσία μέσα από επιχειρηματικές και τραπεζικές δραστηριότητες, ενώ αργότερα ακολούθησε πολιτική σταδιοδρομία, φτάνοντας στο αξίωμα του πρωθυπουργού το 1915, σε μια από τις πιο ταραγμένες περιόδους της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Η συγγένεια των δύο οικογενειών αποτυπώνει το περιβάλλον μέσα στο οποίο δημιουργήθηκε το Μέγαρο Αθηνογένους, όταν οι οικονομικές δραστηριότητες, οι οικογενειακές διασυνδέσεις και η κοινωνική θέση αποτελούσαν βασικά χαρακτηριστικά της ανερχόμενης αστικής τάξης.
Η ανέγερση ενός επιβλητικού αρχοντικού σε έναν από τους σημαντικότερους δρόμους της Αθήνας δεν αποτελούσε μόνο επιλογή κατοικίας. Ήταν ταυτόχρονα μια δήλωση οικονομικής ευρωστίας και κοινωνικού κύρους, σε μια περίοδο κατά την οποία η πρωτεύουσα αποκτούσε τα πρώτα μεγάλα ιδιωτικά μέγαρά της.
Ένα αρχιτεκτονικό στολίδι με γαλλικές επιρροές
Το Μέγαρο Αθηνογένους ξεχώριζε από την αρχή για την αρχιτεκτονική του. Η κατασκευή του τοποθετείται στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα και η μορφή του συνδύαζε στοιχεία του αθηναϊκού νεοκλασικισμού με γαλλικές νεομπαρόκ επιρροές, οι οποίες ήταν ιδιαίτερα δημοφιλείς στους εύπορους κύκλους της εποχής. Η επιβλητική πρόσοψη, η συμμετρική διάταξη των ανοιγμάτων, οι ιωνικές παραστάδες και ο πλούσιος διάκοσμος δημιουργούσαν μια εικόνα που παρέπεμπε περισσότερο στα αστικά μέγαρα των ευρωπαϊκών πρωτευουσών παρά στις συνηθισμένες κατοικίες της Αθήνας. Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του κτιρίου ήταν ο συνδυασμός διαφορετικών αρχιτεκτονικών ρυθμών, στοιχείο που το εντάσσει στην εκλεκτικιστική αρχιτεκτονική της εποχής.
Η ταυτότητα του αρχιτέκτονα παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα ενδιαφέροντα ιστορικά ερωτήματα που συνοδεύουν το μέγαρο. Στη σχετική βιβλιογραφία το έργο έχει αποδοθεί τόσο στον Γάλλο Eugène Troump όσο και στον Frédéric Piat, ενώ σχέδιο κάτοψης του κτιρίου έχει εντοπιστεί και στο αρχείο του Ερνέστου Τσίλλερ. Η ύπαρξη του σχεδίου δεν αποδεικνύει ότι ο Τσίλλερ ήταν ο δημιουργός του, καταδεικνύει όμως τη σύνδεση του κτιρίου με το αρχιτεκτονικό περιβάλλον της εποχής.
Η σημασία του Μεγάρου Αθηνογένους γίνεται ακόμη μεγαλύτερη εάν εξεταστεί σε συνδυασμό με δύο άλλα εμβληματικά κτίρια της παλιάς Αθήνας: τα μέγαρα Βούρου και Σκουλούδη. Τα τρία οικοδομήματα αποτελούσαν μια άτυπη αρχιτεκτονική τριλογία, καθώς είχαν συγγενή μορφολογικά χαρακτηριστικά και συνδέονταν με επιφανείς οικογένειες.
Το Μέγαρο Βούρου βρισκόταν στη συμβολή της Σταδίου με την πλατεία Συντάγματος, στη θέση όπου αργότερα κατασκευάστηκε το ξενοδοχείο Athens Plaza. Το Μέγαρο Σκουλούδη βρισκόταν επίσης στην περιοχή του Συντάγματος, στο σημείο όπου ανεγέρθηκε στη συνέχεια το ξενοδοχείο King George. Και τα δύο κατεδαφίστηκαν, ακολουθώντας την τύχη πολλών ιστορικών κτιρίων που χάθηκαν κατά τη μεταπολεμική ανοικοδόμηση της Αθήνας. Από αυτή την τριάδα, το Μέγαρο Αθηνογένους είναι το μοναδικό που διασώζεται, γεγονός που του προσδίδει ιδιαίτερη αρχιτεκτονική και ιστορική αξία.
Όταν η Σταδίου ήταν δρόμος αρχοντικών και περιπάτου
Για να κατανοήσει κανείς τη σημασία του μεγάρου, πρέπει να φανταστεί τη Σταδίου όπως ήταν στα τέλη του 19ου αιώνα. Ο σημερινός πολυσύχναστος δρόμος, με τα εμπορικά καταστήματα, τα γραφεία και τη συνεχή κυκλοφορία, είχε τότε μια εντελώς διαφορετική εικόνα. Η Σταδίου εξελισσόταν σταδιακά σε έναν από τους σημαντικότερους κοινωνικούς και εμπορικούς άξονες της πρωτεύουσας. Οι άμαξες, οι περιπατητές, τα πολυτελή καταστήματα και οι κατοικίες εύπορων οικογενειών συνέθεταν το σκηνικό μιας πόλης που επιχειρούσε να απομακρυνθεί από την εικόνα της μικρής επαρχιακής πρωτεύουσας και να αποκτήσει ευρωπαϊκό χαρακτήρα.
Σε αυτό το περιβάλλον, το Μέγαρο Αθηνογένους αποτελούσε ένα από τα κτίρια που ξεχώριζαν. Η αρχική του χρήση ήταν κατοικία, όμως η εξέλιξη της πόλης και η σταδιακή μετατροπή της Σταδίου σε εμπορικό και οικονομικό κέντρο οδήγησαν και στην αλλαγή της λειτουργίας του.
Στους χώρους του εγκαταστάθηκε η Οθωμανική Τράπεζα Συναλλάγματος και Αξιών, γνωστή ως Banque Ottomane de Change et de Valeurs. Η παρουσία της τράπεζας σηματοδότησε μια νέα περίοδο στην ιστορία του μεγάρου, το οποίο από ιδιωτική κατοικία μετατράπηκε σε χώρο οικονομικών δραστηριοτήτων.
Η αλλαγή αυτή αντανακλούσε τη γενικότερη μεταμόρφωση του κέντρου της Αθήνας. Οι μεγάλες αστικές κατοικίες άρχισαν να παραχωρούν τη θέση τους σε τράπεζες, εμπορικές επιχειρήσεις και επαγγελματικά γραφεία, καθώς οι ανάγκες της αναπτυσσόμενης πρωτεύουσας διαφοροποιούνταν. Το Μέγαρο Αθηνογένους ακολούθησε αυτή τη μετάβαση, διατηρώντας ωστόσο την επιβλητική εξωτερική του εικόνα.
Η εγκατάλειψη και η μάχη για τη διάσωσή του
Η πορεία του κτιρίου κατά τον 20ό αιώνα αποδείχθηκε πολύ πιο δύσκολη. Το ακίνητο περιήλθε στην Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος και σταδιακά άρχισε να αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα συντήρησης. Η φθορά του χρόνου, η απουσία εκτεταμένων παρεμβάσεων αποκατάστασης και οι αλλαγές χρήσης επιβάρυναν την κατάστασή του. Κατά τη δεκαετία του 1990, η τύχη του μεγάρου βρέθηκε στο επίκεντρο μιας σημαντικής αρχιτεκτονικής αντιπαράθεσης. Εξετάστηκε τότε σχέδιο αξιοποίησης που προέβλεπε τη διατήρηση κυρίως της ιστορικής πρόσοψης και την ανέγερση νέου πολυώροφου κτιρίου στο υπόλοιπο ακίνητο. Η πρόταση προκάλεσε αντιδράσεις, καθώς η διατήρηση μόνο του εξωτερικού κελύφους θα οδηγούσε στην απώλεια μεγάλου μέρους της αυθεντικής αρχιτεκτονικής υπόστασης του οικοδομήματος.
©powergame.gr
Καθοριστική υπήρξε η παρέμβαση των αρμόδιων οργάνων προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς. Το 1995 το Μέγαρο Αθηνογένους χαρακτηρίστηκε ιστορικό διατηρητέο μνημείο και έργο τέχνης, με την προστασία να αφορά το κτίριο ως σύνολο και όχι αποκλειστικά την πρόσοψή του. Η απόφαση αυτή αποτέλεσε σημαντικό σταθμό στη διάσωσή του, καθώς αναγνωρίστηκε επισήμως η ιδιαίτερη αρχιτεκτονική και ιστορική του αξία. Ωστόσο, ο χαρακτηρισμός του ως διατηρητέου δεν συνοδεύτηκε από άμεση αποκατάσταση. Το κτίριο παρέμεινε για πολλά χρόνια κλειστό και εκτεθειμένο στις καιρικές συνθήκες, με αποτέλεσμα η κατάστασή του να επιδεινωθεί σημαντικά.
Η στέγη υπέστη σοβαρές ζημιές, η περίτεχνη εσωτερική κλίμακα καταστράφηκε, μεγάλα τμήματα των ξύλινων πατωμάτων χάθηκαν, ενώ σημαντικές φθορές εμφανίστηκαν στα επιχρίσματα και στον διακοσμητικό διάκοσμο. Ο κεντρικός εξώστης του κτιρίου επίσης δεν διασώθηκε.
Παρά τις καταστροφές, ορισμένα από τα αυθεντικά στοιχεία παρέμειναν στη θέση τους. Ανάμεσά τους τα μαρμάρινα σκαλοπάτια της πλαϊνής στοάς, οι κίονες της πρόσοψης και τμήματα του ζωγραφικού διακόσμου στο εσωτερικό. Ιδιαίτερη σημασία αποδόθηκε στις ζωγραφικές παραστάσεις που είχαν διασωθεί στην οροφή της δεξιάς στοάς, καθώς αποτελούσαν πολύτιμα δείγματα της αρχικής διακόσμησης του μεγάρου.
Οι αρμόδιες υπηρεσίες ζήτησαν τη διατήρησή τους επί τόπου και τη διερεύνηση της δυνατότητας αποκατάστασης των τμημάτων που είχαν καταστραφεί. Ακόμη και τα υπολείμματα του ζωγραφικού διακόσμου που είχαν καταπέσει στο δάπεδο θεωρήθηκαν σημαντικά, καθώς θα μπορούσαν να προσφέρουν στοιχεία για την ανασύσταση των αρχικών μοτίβων. Το 2004 η κατάσταση επιδεινώθηκε ακόμη περισσότερο, όταν πυρκαγιά προκάλεσε νέες ζημιές στο ήδη επιβαρυμένο κτίριο. Για τους περαστικούς της Σταδίου, το μέγαρο είχε πλέον μετατραπεί σε μια γνώριμη εικόνα εγκατάλειψης, ένα αρχοντικό που εξακολουθούσε να εντυπωσιάζει με την πρόσοψή του, αλλά πίσω από αυτήν έκρυβε σοβαρά προβλήματα.
Η εξαγορά και το σχέδιο για τη νέα εποχή
Η επόμενη σημαντική αλλαγή ήρθε το 2008, όταν το ακίνητο αποκτήθηκε από τον εφοπλιστή Γιώργο Προκοπίου, μέσω εταιρικού σχήματος. Η εξαγορά άνοιξε τον δρόμο για την επανεξέταση των δυνατοτήτων αξιοποίησής του, αν και χρειάστηκε να περάσουν αρκετά χρόνια μέχρι να προχωρήσουν οι απαραίτητες μελέτες και εγκρίσεις.
Το 2014 εγκρίθηκε μελέτη συντήρησης, ενώ τα επόμενα χρόνια ο σχεδιασμός εξελίχθηκε, ώστε να συνδυάζει την αποκατάσταση του ιστορικού κτιρίου με την ανέγερση μιας νέας σύγχρονης κατασκευής στο πίσω μέρος του οικοπέδου. Το εγχείρημα ήταν ιδιαίτερα απαιτητικό, καθώς έπρεπε να εξασφαλιστεί τόσο η στατική επάρκεια και η προστασία του διατηρητέου όσο και η λειτουργική σύνδεσή του με το νέο οικοδόμημα.
Το επενδυτικό σχέδιο προβλέπει την αποκατάσταση του ιστορικού διώροφου μεγάρου και την κατασκευή ενός νέου οκταώροφου κτιρίου στο πίσω μέρος της ιδιοκτησίας, με τη συνολική δόμηση να προσεγγίζει τα 4.800 τετραγωνικά μέτρα. Η αρχιτεκτονική μελέτη φέρει την υπογραφή του γραφείου Athens Creative, με τους αρχιτέκτονες Αλέξανδρο Αυλωνίτη και Αγγελική Αναγνωστοπούλου να επιδιώκουν έναν συνδυασμό της ιστορικής αρχιτεκτονικής με τη σύγχρονη κατασκευαστική αντίληψη.
Βασική αρχή του σχεδιασμού είναι η διατήρηση της αυτοτέλειας του παλιού μεγάρου. Το νέο κτίριο τοποθετείται στο πίσω μέρος του οικοπέδου, αφήνοντας ενδιάμεσο υπαίθριο χώρο, ώστε να είναι δυνατή η κίνηση γύρω από το διατηρητέο. Η σύνδεση των δύο κατασκευών προβλέπεται μέσω του περιβάλλοντος χώρου στο ισόγειο και μιας υπέργειας γέφυρας στο επίπεδο του πρώτου ορόφου.
Η πρόσοψη της νέας οκταώροφης κατασκευής θα διαμορφωθεί με ειδικά βιοκλιματικά υαλοστάσια και χαρακτηριστικές κατακόρυφες πτυχώσεις, οι οποίες επιδιώκουν να περιορίσουν την οπτική επιβάρυνση του ιστορικού κτιρίου. Με αυτόν τον τρόπο, οι δύο διαφορετικές αρχιτεκτονικές εποχές θα συνυπάρχουν στο ίδιο οικόπεδο, χωρίς η νέα κατασκευή να επιχειρεί να μιμηθεί την παλιά. Στο συγκρότημα προβλέπεται να αναπτυχθούν γραφειακοί και εκπαιδευτικοί χώροι, ενώ ο σχεδιασμός περιλαμβάνει και αμφιθέατρο περίπου 100 θέσεων, το οποίο θα εκτείνεται μεταξύ ισογείου και υπογείου. Παράλληλα προβλέπονται περιορισμένες εμπορικές χρήσεις, με στόχο το ιστορικό ακίνητο να αποκτήσει ξανά ενεργό ρόλο στην καθημερινότητα της πόλης.
Τι αποκαλύπτει η ΕΛΕΜΚΑ για την πορεία των εργασιών
Την κατασκευή έχει αναλάβει η ΕΛΕΜΚΑ, θυγατρική της ΜΕΤΚΑ, η οποία διαθέτει εξειδίκευση σε απαιτητικά τεχνικά και κτιριακά έργα. Η εταιρεία συμμετέχει στην υλοποίηση του σχεδίου αποκατάστασης και της νέας κατασκευής, σε ένα εγχείρημα που απαιτεί ιδιαίτερη τεχνική προσοχή λόγω της ηλικίας και της κατάστασης του ιστορικού οικοδομήματος.
Η πορεία του έργου αποτυπώνεται και στην ετήσια οικονομική έκθεση της ΕΛΕΜΚΑ για τη χρήση του 2025. Στην ενότητα με τις σημαντικότερες εξελίξεις της χρονιάς, η διοίκηση αναφέρει ότι η εκτέλεση των εργασιών στο Μέγαρο Αθηνογένους συνεχίζεται ομαλά, κατατάσσοντάς το μεταξύ των ιδιωτικών έργων που βρίσκονται σε εξέλιξη.
Η αναφορά αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς επιβεβαιώνει ότι το Μέγαρο Αθηνογένους έχει περάσει πλέον από τη μακρά περίοδο των μελετών και των αδειοδοτήσεων στο στάδιο της κατασκευαστικής υλοποίησης. Παράλληλα, αποτυπώνει τη συνέχιση των εργασιών κατά τη διάρκεια του 2025, έπειτα από μια διαδρομή πολλών ετών κατά την οποία το ιστορικό ακίνητο παρέμενε αναξιοποίητο.
Η οικονομική έκθεση δεν προσδιορίζει, πάντως, το ποσοστό ολοκλήρωσης του έργου ούτε δίνει συγκεκριμένη ημερομηνία παράδοσης. Σε προηγούμενες αναφορές είχε τεθεί ως χρονικός ορίζοντας ολοκλήρωσης το τέλος του 2026, χωρίς ωστόσο να υπάρχει νεότερη επίσημη επιβεβαίωση ότι το συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα παραμένει σε ισχύ.
athenscreative.gr/en/projects/athinogenous
Ένα από τα τελευταία κομμάτια της παλιάς Αθήνας
Η αποκατάσταση του Μεγάρου Αθηνογένους αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία η οδός Σταδίου βρίσκεται στο επίκεντρο ενός νέου κύκλου επενδύσεων και αξιοποίησης ιστορικών ακινήτων. Κτίρια που για χρόνια παρέμεναν κλειστά ή υποβαθμισμένα προσελκύουν εκ νέου ενδιαφέρον, καθώς το κέντρο της Αθήνας αναζητά μια νέα ισορροπία ανάμεσα στις εμπορικές, επαγγελματικές και τουριστικές χρήσεις.
Στην περίπτωση του Μεγάρου Αθηνογένους, ωστόσο, η σημασία της επένδυσης υπερβαίνει τα τετραγωνικά μέτρα και τις μελλοντικές χρήσεις. Πρόκειται για ένα κτίριο που συνδέεται με την ιστορία της αθηναϊκής αστικής τάξης, με οικογένειες που διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην οικονομική και πολιτική ζωή της χώρας, αλλά και με μια αρχιτεκτονική περίοδο που έχει σχεδόν εξαφανιστεί από το σημερινό κέντρο της πρωτεύουσας.
Για σχεδόν ενάμιση αιώνα, το αρχοντικό της Σταδίου 50 παρακολούθησε την Αθήνα να μεταμορφώνεται γύρω του. Γνώρισε την εποχή των μεγάλων αστικών οικογενειών, την ανάπτυξη του τραπεζικού συστήματος, τις αλλαγές του εμπορικού κέντρου, την εγκατάλειψη και την απειλή της καταστροφής. Επέζησε ακόμη και όταν τα δύο συγγενικά του μέγαρα, του Βούρου και του Σκουλούδη, χάθηκαν οριστικά από τον χάρτη της πόλης.
Σήμερα, πίσω από τις σκαλωσιές της Σταδίου 50, επιχειρείται να γραφτεί ένα νέο κεφάλαιο σε αυτή τη μακρά ιστορία. Και ίσως η μεγαλύτερη αξία της αποκατάστασης να βρίσκεται ακριβώς εκεί: στο γεγονός ότι ένα από τα τελευταία αρχοντικά της Αθήνας του 19ου αιώνα θα μπορέσει να συνεχίσει να αποτελεί μέρος της ζωής της πόλης, υπενθυμίζοντας μια εποχή που διαφορετικά θα επιβίωνε μόνο σε παλιές φωτογραφίες και ιστορικά αρχεία.
