Το δίλημμα υπερπληθυσμός η υπογεννητικότητα είναι από τα πιο επίκαιρα debate, σύμφωνα όμως με τα τελευταία δεδομένα φαίνεται πως έχουμε απάντηση. Αν χρειάζεται να ανησυχούμε για κάτι αυτό είναι η μείωση του πληθυσμού και όχι το αντίθετο καθώς η παγκόσμια δημογραφική ισορροπία μεταβάλλεται συνέχεια προκαλώντας έντονο προβληματισμό σε κυβερνήσεις, οικονομολόγους και διεθνείς οργανισμούς.
Ο δείκτης γονιμότητας, δηλαδή ο μέσος αριθμός παιδιών που αναμένεται να αποκτήσει μια γυναίκα στη διάρκεια της ζωής της, υποχωρεί σταθερά στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη, οδηγώντας ολοένα περισσότερες χώρες κάτω από το λεγόμενο και ιδιαίτερα κρίσιμο «όριο αναπλήρωσης». Πρόκειται για το επίπεδο στο οποίο ένας πληθυσμός μπορεί θεωρητικά να διατηρηθεί σταθερός από γενιά σε γενιά, εφόσον δεν ληφθεί υπόψη η μετανάστευση. Τα στοιχεία του Our World in Data, τα οποία παρουσιάζει το Voronoi με βάση τις προβολές του ΟΗΕ για το 2025, αποτυπώνουν μια βαθιά και μακροχρόνια αλλαγή: από σχεδόν 5 παιδιά ανά γυναίκα το 1950, ο παγκόσμιος δείκτης γονιμότητας έχει πλέον μειωθεί σε περίπου 2,2, πλησιάζοντας επικίνδυνα το όριο των 2,1 παιδιών ανά γυναίκα.
Κινδυνεύουν Ν. Κορέα και Κίνα
Το κρίσιμο σημείο βρίσκεται στο 2,1 και εφόσον αυτή η τάση διατηρηθεί μακροπρόθεσμα, οι κοινωνίες θα μπουν σε τροχιά γήρανσης και πιθανής πληθυσμιακής συρρίκνωσης. Η πιο ακραία εικόνα καταγράφεται στην Ανατολική Ασία. Η Νότια Κορέα εμφανίζεται με έναν από τους χαμηλότερους δείκτες γονιμότητας παγκοσμίως, περίπου 0,8 παιδιά ανά γυναίκα, ενώ η Κίνα κινείται γύρω στο 1,0. Οι αριθμοί αυτοί δείχνουν ότι η χαμηλή γονιμότητα δεν είναι πλέον μόνο ευρωπαϊκό φαινόμενο, αλλά επηρεάζει μεγάλες οικονομίες με τεράστιο πληθυσμιακό βάρος.
Κάτω από το όριο αναπλήρωσης βρίσκονται πλέον και οι περισσότερες ανεπτυγμένες οικονομίες. ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο, Γαλλία, Ιαπωνία και Αυστραλία καταγράφουν δείκτες χαμηλότερους από 2,1 γεννήσεις ανά γυναίκα, γεγονός που ενισχύει τις ανησυχίες για το εργατικό δυναμικό, τα ασφαλιστικά συστήματα και τη μακροπρόθεσμη οικονομική ανάπτυξη.
Ο χάρτης με τις γεννήσεις παγκοσμίως © ourworldindata
Στον αντίποδα, η Υποσαχάρια Αφρική παραμένει το βασικό κέντρο της μελλοντικής παγκόσμιας πληθυσμιακής αύξησης. Χώρες όπως το Τσαντ, η Σομαλία, η Νιγηρία και η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό εξακολουθούν να έχουν δείκτες γονιμότητας πολύ πάνω από το όριο αναπλήρωσης, σε ορισμένες περιπτώσεις κοντά στα 5 με 6 παιδιά ανά γυναίκα.
Γερνάει και η Ελλάδα
Για την Ευρώπη, η εικόνα είναι ιδιαίτερα ανησυχητική. Η Eurostat καταγράφει ιστορικό χαμηλό στην ΕΕ το 2024, με συνολικό δείκτη γονιμότητας 1,34 γεννήσεις ανά γυναίκα. Την ίδια χρονιά, τα υψηλότερα επίπεδα στην ΕΕ σημειώθηκαν στη Βουλγαρία και τη Γαλλία, ενώ τα χαμηλότερα στη Μάλτα, την Ισπανία και τη Λιθουανία.
Δυσοίωνη είναι η εικόνα και για την Ελλάδα που εντάσσεται στον ίδιο δημογραφικό χάρτη χαμηλής γονιμότητας. Το 2023 ο συνολικός δείκτης γονιμότητας της χώρας ήταν 1,33 παιδιά ανά γυναίκα, ενώ οι γεννήσεις ήταν 73.660 έναντι 127.000 θανάτων. Το δημογραφικό ζήτημα, επομένως, δεν αφορά μόνο το μέλλον, αλλά ήδη επηρεάζει την ηλικιακή δομή, την περιφερειακή ανάπτυξη, την αγορά εργασίας και τη βιωσιμότητα του κοινωνικού κράτους.
