Η “ιταλοποίηση” της Ευρώπης: Διπλή παγίδα ο πολιτικός κατακερματισμός και η άνοδος της ακροδεξιάς

Από τον Μπερλουσκόνι και την πολιτική ενσωμάτωση των νεοφασιστών μέχρι την πρωθυπουργία της Μελόνι, πώς το ιταλικό πείραμα μετατράπηκε σε πρότυπο

Η Τζόρτζια Μελόνι στο Palazzo Chigi στη Ρώμη © EPA/FABIO FRUSTACI

Η Ιταλία έχει προσφέρει ιστορικά αρκετές παραπομπές στους πολιτικούς και κοινωνικούς αναλυτές, προπολεμικά και μεταπολεμικά. Για περισσότερο από ένα τέταρτο του αιώνα, η ευρωπαϊκή πολιτική ακολουθεί όλο και περισσότερο το ιταλικό μοντέλο: εύθραυστες κυβερνητικές συμμαχίες, απογοητευμένοι ψηφοφόροι που αναζητούν νέους σωτήρες και, κυρίως, ακροδεξιά κόμματα που εγκαταλείπουν το πολιτικό περιθώριο και εισέρχονται στην εξουσία.

Τις τελευταίες δεκαετίες η Ιταλία έδειξε στην Ευρώπη τον δρόμο για την κανονικοποίηση της ακροδεξιάς. Κυρίως μετά τη δεξιά προσαρμογή της ιταλικής Αριστεράς, τη δεκαετία του 1970, με ορόσημο τον «Ιστορικό Συμβιβασμό» του Ενρίκο Μπερλινγκουέρ, στη χώρα του Αντόνιο Γκράμσι και της «Κόκκινης Διετίας» (Biennio Rosso, 1919-1920), μια περίοδος έντονης επαναστατικής αναταραχής, γεμάτη μαζικές απεργίες, καταλήψεις εργοστασίων και αγροτικές εξεγέρσεις την οποία πυροδότησε η επανάσταση στη Ρωσία το 1917 και απλώθηκε σε όλη την Ευρώπη, με σημείο καμπής τη χαμένη επανάσταση του 1923 στη Γερμανία που έκλεισε έναν κύκλο και άφησε τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης ασταθή, ανοίγοντας σταδιακά τον δρόμο για την άνοδο του Αδόλφου Χίτλερ και του ναζισμού οδηγώντας στην καταστροφή του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου.

Στο ιστορικό αυτό φόντο, αργότερα, η πολιτική στρατηγική του Μπερλουσκόνι έσπασε το μεταπολεμικό ταμπού, ενώ η Μελόνι στη συνέχεια απέδειξε ότι η ακροδεξιά μπορεί να φτάσει στην εξουσία και να γίνει ξανά αποδεκτή από το ευρωπαϊκό κατεστημένο, εξηγούν αναλυτές στους New York Times.

Η διαρκής κυβερνητική αστάθεια στην Ευρώπη, οι εύθραυστες συμμαχίες και η ενσωμάτωση της ακροδεξιάς διαμορφώνουν μια νέα πολιτική πραγματικότητα, σημειώνουν, με το Vox, τη Λεπέν και τη γερμανική ακροδεξιά να ακολουθούν την ίδια διαδρομή.

Από το πολιτικό εργαστήριο της Ιταλίας στην ευρωπαϊκή κανονικότητα

Στα τέλη της δεκαετίας του 1990, η Ιταλία έμοιαζε να ζει σε μια διαφορετική εποχή. Οι δρόμοι της Ρώμης, περιγράφουν, διατηρούσαν εικόνες μιας μεταπολεμικής καθημερινότητας: ηλικιωμένες γυναίκες συγκεντρωμένες γύρω από τραπέζια που είχαν βγάλει έξω από τα σπίτια τους, άνδρες με τραγιάσκες να παίζουν χαρτιά και γάτες να τεντώνονται πάνω στα καπό των μικρών Fiat.

Την ίδια περίοδο, η δημόσια συζήτηση περιστρεφόταν όλο και περισσότερο γύρω από τον Σίλβιο Μπερλουσκόνι, τον μεγιστάνα των μέσων ενημέρωσης που διέθετε πολιτικές φιλοδοξίες και προσωπικές επιδιώξεις ανάλογες με εκείνες ενός Ρωμαίου αυτοκράτορα.

Στη διάρκεια εκείνων των περιπλανήσεων στη Ρώμη, ένα από τα σημεία που ξεχώριζαν ήταν το νησί του Τίβερη, μια στενή λωρίδα γης στη μέση του ποταμού. Σε μια αρχαία γέφυρα στην αριστερή όχθη υπήρχε ένα ιδιόμορφο άγαλμα: δύο φθαρμένα από τον χρόνο πρόσωπα, τοποθετημένα πλάτη με πλάτη, σαν να μην άντεχαν το ένα την παρουσία του άλλου. Τα κεφάλια αναδύονταν από τον ίδιο τετράγωνο κορμό και αναπαριστούσαν τον Ιανό, τον ρωμαϊκό θεό του παρελθόντος και του μέλλοντος, των μεταβάσεων και των αλλαγών.

Τότε, η πολιτική αλλαγή που συντελούνταν γύρω από το άγαλμα δεν ήταν εύκολο να γίνει αντιληπτή. Περισσότερα από 25 χρόνια αργότερα, έπειτα από δεκαετίες δημοσιογραφικής παρακολούθησης της Ιταλίας και των ευρωπαϊκών εξελίξεων, η εικόνα αποκτά διαφορετικό νόημα. Η Ιταλία δεν αποτελούσε απλώς μια χώρα με ιδιόρρυθμη πολιτική σκηνή. Ήταν, σε μεγάλο βαθμό, το πρότυπο των εξελίξεων που θα ακολουθούσαν σε ολόκληρη την ήπειρο, σημειώνουν αναλυτές στους New York Times.

Η «ιταλοποίηση» της ευρωπαϊκής πολιτικής έγινε ορατή με διάφορους τρόπους. Οι κυβερνήσεις άρχισαν να στηρίζονται σε συνασπισμούς μικρών κομμάτων, οι πολιτικές ισορροπίες έγιναν πιο εύθραυστες και οι ψηφοφόροι, απογοητευμένοι από τα παραδοσιακά κόμματα, στράφηκαν στην αναζήτηση νέων ηγετών που υπόσχονταν ριζικές αλλαγές.

Πάνω απ’ όλα, όμως, η Βρετανία, η Γαλλία και η Γερμανία ακολούθησαν σταδιακά το ιταλικό παράδειγμα, επιτρέποντας στην ακροδεξιά να περάσει από την πολιτική απομόνωση στην κεντρική σκηνή.

Η Ισπανία αποτελεί πλέον ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα. Με τις εκλογές να πλησιάζουν, οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι το ακροδεξιό κόμμα Vox, το οποίο αντλεί σημαντικό μέρος της απήχησής του από την αντιμουσουλμανική και αντιμεταναστευτική ρητορική, καθώς και από την εναντίωσή του στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενδέχεται να συμμετάσχει σε μια νέα κυβέρνηση μαζί με το συντηρητικό Λαϊκό Κόμμα.

Η σημερινή αριστερή κυβέρνηση του πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ, που αποτελεί σημείο αναφοράς για τους φιλελεύθερους στην Ευρώπη, προσπαθεί να κινητοποιήσει τους υποστηρικτές της προειδοποιώντας για την οπισθοδρομική πολιτική που εκπροσωπεί το Vox. Στελέχη της κυβέρνησης φτάνουν μάλιστα να επικαλούνται τη δικτατορία του Φρανθίσκο Φράνκο.

Ωστόσο, η εξέλιξη αυτή παραπέμπει αναπόφευκτα στην Ιταλία του Μπερλουσκόνι.

Η απόφαση Μπερλουσκόνι στην Ιταλία που έσπασε το μεταπολεμικό ταμπού

Λίγο πριν από την άφιξη ξένων ανταποκριτών στην Ιταλία, στα τέλη της δεκαετίας του 1990, ο Μπερλουσκόνι είχε ήδη προχωρήσει σε μια κίνηση που άλλαξε τις πολιτικές ισορροπίες της χώρας. Το 1994, προκειμένου να σχηματίσει μια νικηφόρα κυβερνητική συμμαχία και να αναλάβει την εξουσία, είχε εντάξει στον συνασπισμό του την ακροδεξιά, την οποία ο ίδιος αποκαλούσε φασιστικές δυνάμεις.

Η απόφασή του είχε σαφώς πολιτικά κίνητρα, καθώς η κοινοβουλευτική στήριξη που χρειαζόταν ήταν απαραίτητη και για την προστασία των εκτεταμένων επιχειρηματικών συμφερόντων του από τις δικαστικές έρευνες.

Η κίνηση αυτή έσπασε ένα από τα σημαντικότερα μεταπολεμικά πολιτικά ταμπού της Ιταλίας. Από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τα κυρίαρχα πολιτικά κόμματα είχαν διατηρήσει μια άτυπη συμφωνία, ώστε οι δυνάμεις που προέρχονταν από τον φασισμό του Μπενίτο Μουσολίνι να παραμείνουν μακριά από την εξουσία.

Η συμφωνία αυτή είχε ως στόχο να αποτρέψει την επιστροφή ενός πολιτικού ρεύματος που είχε οδηγήσει τη χώρα στην καταστροφή και είχε συνδεθεί με την ευρωπαϊκή τραγωδία του πολέμου.

Ο ίδιος ο Μπερλουσκόνι αναγνώριζε ότι η απόφασή του είχε νομιμοποιήσει πολιτικά την ακροδεξιά και είχε ανατρέψει την παλιά μεταπολεμική ισορροπία. Παρουσίαζε, ωστόσο, τη συμμαχία ως έναν τρόπο να περιορίσει και να εξουδετερώσει τις ακραίες δυνάμεις, όχι να ενισχύσει την επιρροή τους.

Σίλβιο Μπερλουσκόνι © EPA/ALESSANDRO DI MEO / POOL

Σίλβιο Μπερλουσκόνι © EPA/ALESSANDRO DI MEO / POOL

Η λογική του παρέπεμπε σε μια διαδικασία που στην ιταλική πολιτική κουλτούρα περιγραφόταν ως εξημέρωση μέσω της ενσωμάτωσης. Ακόμη και οι πιο επικίνδυνες ή ακραίες δυνάμεις μπορούσαν, σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, να απορροφηθούν από το σύστημα, καθώς η πολιτική λειτουργούσε μέσα από συμβιβασμούς, προσωπικές σχέσεις και συναλλαγές. Η βαθιά διασύνδεση των πολιτικών και οικονομικών ελίτ θεωρούνταν ότι καθιστούσε σχεδόν αδύνατη μια πραγματική επανάσταση.

Η Ιταλία διέθετε, επιπλέον, θεσμικές δικλίδες ασφαλείας που είχαν δημιουργηθεί μετά τον πόλεμο, ακριβώς για να αποτραπεί η επανεμφάνιση ενός αυταρχικού ηγέτη όπως ο Μουσολίνι. Στην πορεία προστέθηκαν και οι περιορισμοί που απορρέουν από τη συμμετοχή της χώρας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Παράλληλα, η βαθιά ριζωμένη συντηρητικότητα της ιταλικής κοινωνίας, αλλά και η απροθυμία των πολιτών να διακινδυνεύσουν τον πλούτο και την ακίνητη περιουσία τους, λειτουργούσαν ανασταλτικά απέναντι σε ριζοσπαστικές αλλαγές.

Αυτό δημιουργούσε ένα παράδοξο πολιτικό περιβάλλον. Οι Ιταλοί μπορούσαν να επιτρέπουν σε νέα πολιτικά σχήματα να δοκιμάζουν πρωτόγνωρες ιδέες, επειδή δεν θεωρούσαν ότι το σύστημα θα άλλαζε ουσιαστικά. Η αντίληψη αυτή αποτυπωνόταν και στο γνωστό λογοτεχνικό απόφθεγμα από τον «Γατόπαρδο» του Τζουζέπε Τομάζι ντι Λαμπεντούζα, σύμφωνα με το οποίο οι αλλαγές ήταν αναγκαίες ακριβώς για να παραμείνουν τα πράγματα όπως ήταν.

Έτσι, η σχετική θωράκιση της Ιταλίας απέναντι σε βαθιές ανατροπές την καθιστούσε ένα ασφαλές πολιτικό εργαστήριο. Στη διάρκεια των δεκαετιών που ακολούθησαν, η χώρα δοκίμασε διάφορα μοντέλα διακυβέρνησης: από έναν μεγιστάνα των μέσων ενημέρωσης που μετατράπηκε σε εθνικό πολιτικό πρόσωπο μέχρι λαϊκιστές που προέρχονταν από τον ψηφιακό κόσμο και τεχνοκράτες που εμφανίζονταν ως σωτήρες σε περιόδους κρίσης.

Όταν κάποιο πείραμα έμοιαζε να ξεφεύγει από τον έλεγχο, το ευέλικτο πολιτικό σύστημα το τερμάτιζε, οδηγώντας τη χώρα σε νέες εκλογές. Η διαβόητη κυβερνητική αστάθεια λειτουργούσε, τελικά, ως μηχανισμός διατήρησης της συνολικής σταθερότητας.

Η ενσωμάτωση της ακροδεξιάς, ωστόσο, αποδείχθηκε ένα πολύ πιο καθοριστικό πείραμα από τα προηγούμενα.

Από τον νεοφασισμό στην πρωθυπουργία της Μελόνι

Στα χρόνια που ακολούθησαν τη σύντομη πρώτη κυβέρνηση Μπερλουσκόνι το 1994, οι νεοφασιστικές δυνάμεις που είχαν συμμετάσχει στον κυβερνητικό συνασπισμό απομακρύνθηκαν σταδιακά από το πολιτικό περιθώριο. Η ηγεσία τους άρχισε να αποστασιοποιείται από τον Μουσολίνι και να καταδικάζει το Ολοκαύτωμα, επιχειρώντας να απαλλαγεί από τα ιστορικά βάρη που περιόριζαν την εκλογική της απήχηση.

Σε αυτό το περιβάλλον αναδείχθηκε η Τζόρτζια Μελόνι. Μεγαλωμένη μέσα στην πολιτική κουλτούρα του νεοφασισμού, όπου κυριαρχούσε η αίσθηση της ιστορικής αδικίας και της πολιτικής θυματοποίησης, ανέβηκε σταδιακά στην κομματική ιεραρχία, έγινε υπουργός και στη συνέχεια εξελίχθηκε σε μία από τις δημοφιλέστερες πολιτικές προσωπικότητες της Ιταλίας.

Λίγο πριν από την εκλογή της στην πρωθυπουργία, το 2022, η Μελόνι επέμενε ότι ηγούνταν ενός κόμματος που ανήκε στον ευρύτερο χώρο της συντηρητικής πολιτικής. Σε συζήτηση που είχε πραγματοποιηθεί τότε στη Σαρδηνία, είχε ερωτηθεί εάν συμμεριζόταν την ιστορική αποτίμηση ότι ο Μουσολίνι είχε αποβεί επιζήμιος για την Ιταλία.

Η ερώτηση αφορούσε την ουσία της ιστορικής ευθύνης του δικτάτορα, πέρα από τις επιμέρους δικαιολογίες που εξακολουθούσαν να προβάλλουν ορισμένοι νοσταλγοί του καθεστώτος, όπως ότι το λάθος του ήταν η συμμαχία με τον Χίτλερ, η θέσπιση των φυλετικών νόμων και η εμπλοκή στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μετά από επίμονες ερωτήσεις, η Μελόνι είχε συμφωνήσει, έστω και χαμηλόφωνα, με την αρνητική αποτίμηση.

Τζόρτζια Μελόνι και Μαρίν Λεπέν © EPA/ /RICCARDO ANTIMIANI / RODRIGO JIMENEZ / PowerGame.gr

Τζόρτζια Μελόνι και Μαρίν Λεπέν © EPA/ /RICCARDO ANTIMIANI / RODRIGO JIMENEZ / PowerGame.gr

Η εκλογική της νίκη έμοιαζε τότε να ολοκληρώνει μια μακρά πολιτική διαδρομή. Παρέμενε, ωστόσο, ανοιχτό το ερώτημα εάν η στρατηγική του Μπερλουσκόνι είχε τελικά εξουδετερώσει τον νεοφασισμό μέσω της ενσωμάτωσής του ή εάν είχε συμβεί το αντίθετο: εάν δηλαδή η νομιμοποίηση της ακροδεξιάς είχε αναζωογονήσει ένα πολιτικό ρεύμα που θα μπορούσε να επαναφέρει την Ευρώπη σε σκοτεινότερες εποχές.

Η Μελόνι έχει έκτοτε εξελιχθεί στην πρωθυπουργό με τη μεγαλύτερη διάρκεια θητείας στην ιστορία της Ιταλικής Δημοκρατίας και αναμένεται να ολοκληρώσει την πενταετή κυβερνητική της περίοδο πριν από τις εκλογές της επόμενης χρονιάς. Η δημοσιονομική και εξωτερική πολιτική της κινείται ουσιαστικά στο πλαίσιο της παραδοσιακής συντηρητικής διακυβέρνησης. Δεν έχει εγκαταλείψει τη στήριξή της προς την Ουκρανία, ενώ η αρχική προσπάθειά της να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα στην Ευρώπη και τον Ντόναλντ Τραμπ δεν απέδωσε όπως προσδοκούσε.

Αντίθετα, η Μελόνι έχει επιλέξει σαφώς την ευρωπαϊκή πλευρά, καθώς η Ιταλία εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από την οικονομική στήριξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η εξέλιξη αυτή αποτυπώνει και τη δύναμη των ευρωπαϊκών θεσμικών περιορισμών απέναντι στον ανεξέλεγκτο εθνικισμό.

Το ευρωπαϊκό παράδειγμα και η εξαγωγή του μοντέλου

Η σχέση της Μελόνι με το ευρωπαϊκό πολιτικό κατεστημένο έχει αλλάξει εντυπωσιακά, εξηγούν οι  ίδιοι αναλυτές στους New York times. Εκεί όπου αρχικά κυριαρχούσε η ανησυχία για την άνοδο μιας πολιτικού με νεοφασιστικές καταβολές, πλέον υπάρχει σαφώς μεγαλύτερη αποδοχή. Η Ευρωπαϊκή Ένωση την αντιμετωπίζει ως εταίρο, ενώ έχει έρθει πιο κοντά σε ορισμένες από τις θέσεις της για τη μετανάστευση.

Χαρακτηριστικό στιγμιότυπο αυτής της διεθνούς κανονικοποίησης ήταν η εμφάνισή της σε εκδήλωση της Ένωσης Ξένων Ανταποκριτών στην Ιταλία το 2025. Μετά την ομιλία της, η πρωθυπουργός παρέμεινε για περισσότερο από μία ώρα σε έναν καναπέ στην άκρη της αίθουσας, συνομιλώντας με δημοσιογράφους από όλο τον κόσμο, οι οποίοι προσέγγιζαν διαδοχικά για να συζητήσουν μαζί της και, κυρίως, να φωτογραφηθούν. Στο τέλος της βραδιάς, της προσφέρθηκε ανθοδέσμη και η ίδια χόρεψε με ορισμένους από τους παρευρισκόμενους υπό τους ήχους του «Billie Jean» του Μάικλ Τζάκσον.

Η εικόνα αυτή αποτύπωνε την επιτυχία της προσπάθειας της Μελόνι να γίνει αποδεκτή στο διεθνές πολιτικό περιβάλλον. Η πρωθυπουργός, που κάποτε αντιμετωπιζόταν με επιφυλακτικότητα, είχε πλέον καταφέρει να εμφανίζεται ως μια συνηθισμένη συντηρητική ηγέτιδα, χωρίς το ιστορικό βάρος των πολιτικών της καταβολών να αποτελεί το βασικό θέμα της δημόσιας συζήτησης.

Οι επικριτές της υποστηρίζουν ότι η κυβέρνησή της δεν έχει επιτύχει πολλά σε ουσιαστικό επίπεδο. Άλλοι εξακολουθούν να ανησυχούν ότι μια νέα εκλογική νίκη θα μπορούσε να την ενθαρρύνει να κινηθεί πιο αποφασιστικά προς τα δεξιά. Ωστόσο, είναι δύσκολο να υποστηριχθεί με αξιοπιστία ότι η Μελόνι κυβερνά την Ιταλία ως φασίστρια ή αυταρχική ηγέτιδα.

ΑΚΡΟΔΕΞΙΟ ΚΟΜΜΑ VOX ΣΑΝΤΙΑΓΚΟ ΑΜΠΑΣΚΑΛ ΙΣΠΑΝΙΑ

Ο ηγέτης του ακροδεξιού κόμματος Vox στην Ισπανία, Σαντιάγκο Αμπασκάλ (Santiago Abascal) © EPA/Javier Lizon

Η σημασία της, όμως, δεν περιορίζεται στον τρόπο με τον οποίο ασκεί την εξουσία. Εξίσου καθοριστικό είναι ότι κατάφερε να φτάσει σε αυτήν και να παραμείνει εκεί. Η διαδρομή της έδειξε στις ευρωπαϊκές δυνάμεις της σκληρής δεξιάς ότι μπορούν να κερδίσουν εκλογές και να αναλάβουν κυβερνητικές ευθύνες, ακόμη και όταν προέρχονται από πολιτικές παραδόσεις που συνδέονται με τον νεοφασισμό.

Η επίδραση αυτή είναι δύσκολο να αγνοηθεί στην περίπτωση της Μαρίν Λεπέν στη Γαλλία, της Άλις Βάιντελ στη Γερμανία και του Σαντιάγο Αμπασκάλ στην Ισπανία. Η Μελόνι έχει συμβάλει ώστε οι ιστορικές καταβολές της ακροδεξιάς να μην προκαλούν πλέον την ίδια πολιτική αποστροφή, διευκολύνοντας την παρουσία της στο κυρίαρχο πολιτικό σκηνικό.

Στην Ισπανία, ο βουλευτής του Vox Κάρλος Φλόρες αντιμετωπίζει τη Μελόνι ως πρότυπο για την πολιτική πορεία που θα μπορούσε να ακολουθήσει η χώρα του. Το όραμά του περιλαμβάνει την προστασία της εθνικής κουλτούρας και των παραδόσεων, την ενίσχυση του εθνικισμού και τον περιορισμό της μετανάστευσης. Η στρατηγική που περιγράφει προβλέπει μια σταδιακή εφαρμογή του πολιτικού προγράμματος: αρχικά την υλοποίηση ενός μέρους των δεσμεύσεων και στη συνέχεια την αναμονή μέχρι να εξασφαλιστεί επαρκής λαϊκή εντολή για την προώθηση των υπόλοιπων.

Η προσέγγιση αυτή θυμίζει ακριβώς τη διαδρομή της Μελόνι: μια σταδιακή μετατόπιση από το περιθώριο στο κέντρο της πολιτικής, με την αποδοχή της εξουσίας να προηγείται της πλήρους εφαρμογής των πιο αμφιλεγόμενων θέσεων.

Επιστρέφοντας νοερά στο νησί του Τίβερη και στο άγαλμα του Ιανού, η ιταλική εμπειρία αποκτά μια ευρύτερη διάσταση. Η πολιτική του παρελθόντος δεν αποτελεί πάντοτε μια κλειστή ιστορική περίοδο. Μπορεί, μέσα από διαφορετικές διαδρομές και μετασχηματισμούς, να δείχνει προς το μέλλον. Και αυτό που κάποτε έμοιαζε με ένα ιδιότυπο ιταλικό πείραμα έχει πλέον εξελιχθεί σε μία από τις σημαντικότερες πολιτικές προκλήσεις για ολόκληρη την Ευρώπη.