Εκλογικός «υπερκύκλος» στην Ευρώπη: Το κύμα της ακροδεξιάς απειλεί να αλλάξει τις ισορροπίες στην ΕΕ

Ισπανία, Γαλλία, Πολωνία και Ιταλία βρίσκονται στο επίκεντρο, ενώ κάλπες αναμένονται επίσης στην Εσθονία, τη Φινλανδία, την Ελλάδα και τη Σλοβακία, καθώς και σε περιφερειακό επίπεδο στη Γερμανία

Εκλογές στη Γαλλία © EPA/MOHAMMED BADRA / POOL

Σε μια περίοδο έντονων πολιτικών ανακατατάξεων εισέρχεται η Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς από τα τέλη Νοεμβρίου 2026 έως και το τέλος του 2027 διαμορφώνεται ένας εκλογικός «υπερκύκλος», με αναμετρήσεις σε τέσσερις από τις πέντε μεγαλύτερες οικονομίες και πληθυσμιακά κράτη-μέλη της. Ισπανία, Γαλλία, Πολωνία και Ιταλία βρίσκονται στο επίκεντρο, ενώ κάλπες αναμένονται επίσης στην Εσθονία, τη Φινλανδία, την Ελλάδα και τη Σλοβακία, καθώς και σε περιφερειακό επίπεδο στη Γερμανία.

Το πολιτικό διακύβευμα ξεπερνά τα εθνικά σύνορα, σημειώνει σε ανάλυσή του ο βρετανικός Guardian. Η ενίσχυση των εθνικιστικών και ευρωσκεπτικιστικών δυνάμεων δημιουργεί νέα δεδομένα για τη λειτουργία των ευρωπαϊκών θεσμών, τη δημοσιονομική πολιτική, την κοινή άμυνα και τη στήριξη της Ουκρανίας. Σε αντίθεση με την περίοδο της δεκαετίας του 1990, όταν η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση συνδεόταν με την πολιτική κυριαρχία των κεντροαριστερών και φιλοευρωπαϊκών κυβερνήσεων, η σημερινή συγκυρία χαρακτηρίζεται από την ενίσχυση δυνάμεων που αμφισβητούν τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η Ένωση.

Η εκλογική διαδικασία ξεκινά στην Ισπανία στις 29 Νοεμβρίου, με τον πρωθυπουργό Πέδρο Σάντσεθ να βρίσκεται αντιμέτωπος με την προοπτική εκλογικής ήττας. Το συντηρητικό Λαϊκό Κόμμα (PP) και το ακροδεξιό Vox διεκδικούν την κυβερνητική εξουσία, έχοντας ήδη διαμορφώσει συνεργασίες σε ορισμένες περιφέρειες της χώρας.

Ακολουθούν οι προεδρικές και βουλευτικές εκλογές στη Γαλλία την άνοιξη. Η Μαρίν Λεπέν και ο Εθνικός Συναγερμός (RN) βρίσκονται στο επίκεντρο της πολιτικής αναμέτρησης, ενώ η αντιπολίτευση του κεντρώου χώρου εμφανίζεται κατακερματισμένη. Στην Πολωνία, οι εθνικιστικές δυνάμεις, οι οποίες συγκεντρώνουν αθροιστικά σχεδόν το 50% της εκλογικής επιρροής, ενδέχεται να αμφισβητήσουν την κυβέρνηση του Ντόναλντ Τουσκ. Στην Ιταλία, η Τζόρτζια Μελόνι επιδιώκει δεύτερη κυβερνητική θητεία πριν από το τέλος του 2027, ενώ δέχεται πιέσεις από τα δεξιά, κυρίως από το ανερχόμενο κόμμα National Future.

Η οικονομική δυσαρέσκεια τροφοδοτεί την πολιτική μετατόπιση

Η ενίσχυση των εθνικιστικών κομμάτων καταγράφεται, παρά το γεγονός ότι η ευρωπαϊκή ιδέα εξακολουθεί να απολαμβάνει ευρεία κοινωνική υποστήριξη. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει ο Guardian, το 74% των Ευρωπαίων θεωρεί ότι η συμμετοχή της χώρας του στην ΕΕ αποφέρει οφέλη. Η εμπειρία του Brexit και η αυξημένη γεωπολιτική αβεβαιότητα έχουν περιορίσει τη διάθεση για έξοδο από την Ένωση, ακόμη και μεταξύ των παραδοσιακά ευρωσκεπτικιστικών κομμάτων.

Η αμφισβήτηση, ωστόσο, μετατοπίζεται πλέον στον τρόπο λειτουργίας της ΕΕ. Τα εθνικιστικά κόμματα επιδιώκουν μια χαλαρότερη ένωση κυρίαρχων κρατών, με μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων για τις εθνικές κυβερνήσεις και περιορισμένες αρμοδιότητες για τα υπερεθνικά όργανα.

Πίσω από αυτήν την πολιτική μετατόπιση βρίσκονται σημαντικές οικονομικές και κοινωνικές πιέσεις. Η υποτονική ανάπτυξη, η γήρανση του πληθυσμού, τα δημοσιονομικά προβλήματα και το αυξημένο κόστος διαβίωσης έχουν περιορίσει την εκλογική απήχηση των παραδοσιακών κομμάτων της κεντροδεξιάς και της κεντροαριστεράς. Παράλληλα, η μετανάστευση, η πράσινη μετάβαση, η παγκοσμιοποίηση και η στρατιωτική υποστήριξη προς την Ουκρανία αποτελούν πεδία πολιτικής αντιπαράθεσης.

Οι εθνικιστικές δυνάμεις έχουν καταφέρει να εντάξουν αυτά τα ζητήματα σε μια ευρύτερη αφήγηση αμφισβήτησης των διεθνών θεσμών και των πολιτικών ελίτ. Η διάδοση παραπληροφόρησης από τη Ρωσία, αλλά και η ανοιχτή υποστήριξη της κυβέρνησης Τραμπ προς πολιτικές δυνάμεις που αυτοπροσδιορίζονται ως πατριωτικές, αποτελούν πρόσθετους παράγοντες που επηρεάζουν το περιβάλλον.

Ενδεικτικό της μεταβολής είναι ότι σχεδόν ένας στους τέσσερις ψηφοφόρους στηρίζει πλέον ακροδεξιά κόμματα, ποσοστό σχεδόν πενταπλάσιο σε σχέση με τα μέσα της δεκαετίας του 1990.

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στο επίκεντρο των ανακατατάξεων

Η σημαντικότερη επίπτωση του εκλογικού κύκλου ενδέχεται να αποτυπωθεί στη σύνθεση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, όπου εκπροσωπούνται οι αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων των 27 κρατών-μελών. Σήμερα, μόλις τρεις από τους 27 ηγέτες προέρχονται από την κεντροαριστερά.

Εάν οι ευρωσκεπτικιστικές δυνάμεις επικρατήσουν στη Γαλλία, την Ισπανία και την Πολωνία, θα μπορούσαν να διαμορφώσουν ένα ισχυρό πολιτικό μέτωπο μαζί με κυβερνήσεις όπως αυτές της Ιταλίας, της Σλοβακίας, της Ρουμανίας, της Τσεχίας και της Σλοβενίας.

Ένα τέτοιο μπλοκ δεν θα διέθετε αυτομάτως την απαιτούμενη δύναμη για να αλλάξει τη νομοθεσία της ΕΕ. Θα μπορούσε, όμως, να συγκροτήσει μια ισχυρή μειοψηφία αρνησικυρίας, δυσχεραίνοντας τη λήψη αποφάσεων σε κρίσιμους τομείς. Οι διαπραγματεύσεις για τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό, η μελλοντική διεύρυνση, η χρηματοδοτική και στρατιωτική βοήθεια προς την Ουκρανία, αλλά και η εμβάθυνση της συνεργασίας στην άμυνα, την ενέργεια, τη χρηματοδότηση και την τεχνολογία θα μπορούσαν να βρεθούν αντιμέτωπες με παρατεταμένα αδιέξοδα.

Η περίπτωση της Μελόνι είναι χαρακτηριστική. Η σχετικά προσεκτική στάση της απέναντι στις ευρωπαϊκές πολιτικές έχει συνδεθεί, μεταξύ άλλων, με την περιορισμένη παρουσία ομοϊδεατών της στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο και την ανάγκη διατήρησης καλών σχέσεων με ηγέτες όπως ο Τουσκ και ο Σάντσεθ. Καθοριστικό ρόλο έχει επίσης διαδραματίσει η εξάρτηση της Ιταλίας από ευρωπαϊκούς πόρους ανάκαμψης ύψους περίπου 200 δισ. ευρώ. Εάν, όμως, διαμορφωθεί ένα ευρύτερο εθνικιστικό μέτωπο, τα κίνητρα για συμβιβασμούς με τις Βρυξέλλες ενδέχεται να περιοριστούν.

Η Γαλλία ως ο καθοριστικός παράγοντας για το μέλλον της ΕΕ

Η γαλλική εκλογική αναμέτρηση θεωρείται από αναλυτές η πλέον κρίσιμη για την κατεύθυνση της Ευρώπης. Το πρόγραμμα της Μαρίν Λεπέν περιλαμβάνει προτάσεις που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε μετωπική σύγκρουση με τις Βρυξέλλες: μείωση κατά 11 δισ. ευρώ της γαλλικής συνεισφοράς στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό, δημοψήφισμα για τη συνταγματική κατοχύρωση της υπεροχής του γαλλικού δικαίου έναντι του ευρωπαϊκού και παρεμβάσεις που θα έρχονταν σε αντίθεση με κανόνες της ενιαίας αγοράς.

Όπως επισημαίνει ο Μουτζτάμπα Ραχμάν της Eurasia Group, η Γαλλία διαθέτει πολύ μεγαλύτερη επιρροή στην ΕΕ σε σχέση με χώρες όπως η Ουγγαρία του Βίκτορ Όρμπαν. Επομένως, μια κυβέρνηση υπό την ηγεσία της Λεπέν θα είχε περισσότερα μέσα για να αμφισβητήσει τη θεσμική και νομική αρχιτεκτονική της Ένωσης.

Μέχρι σήμερα, οι Βρυξέλλες έχουν καταφέρει να περιορίζουν τις παρεμβάσεις μεμονωμένων ευρωσκεπτικιστικών κυβερνήσεων. Η δημιουργία, όμως, ενός συντονισμένου μπλοκ θα μπορούσε να δυσχεράνει την εφαρμογή των κανόνων του κράτους δικαίου και την προώθηση κοινών ευρωπαϊκών πολιτικών. Πρώτο πεδίο επιπτώσεων ενδέχεται να είναι η Ουκρανία, εφόσον διαμορφωθεί μέτωπο που θα εμποδίζει τη συνέχιση της ευρωπαϊκής βοήθειας.

Όπως εκτιμά ο Στέφαν Λένε του Carnegie Europe, οι επερχόμενες εκλογές θα αποτελέσουν σημαντική δοκιμασία για την ανθεκτικότητα της ΕΕ. Η ενίσχυση της ριζοσπαστικής δεξιάς δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκη άμεση διάλυση της Ένωσης. Ενδέχεται, ωστόσο, να περιορίσει την ικανότητά της να εξελίσσεται και να αντιμετωπίζει συλλογικά τις προκλήσεις της επόμενης περιόδου. Σε ένα περιβάλλον αυξανόμενου διεθνούς ανταγωνισμού, η αδυναμία συνεννόησης μεταξύ των κρατών-μελών θα μπορούσε σταδιακά να μετατραπεί σε απώλεια της ευρωπαϊκής επιρροής