Λίγο μετά τη δύση του ήλιου, τα πλακόστρωτα στενά ψηλά μέσα στο Ενετικό Κάστρο της Χώρας της Νάξου είναι σχεδόν άδεια. Για να φτάσει κανείς εδώ, μπορεί να ανέβει με το ασανσέρ έως την Παλαιά Μονή και Σχολή Ουρσουλινών, να βγει στην ταράτσα του ιστορικού κτιρίου, που σήμερα φιλοξενεί ένα ατμοσφαιρικό all-day καφέ-εστιατόριο, και από εκεί να χαθεί για λίγο στα στενά του Κάστρου.
Κάπου εκεί βρίσκεται το Katharsis Retreat, ένα αποκατεστημένο ενετικό κτίριο του 15ου αιώνα, παλαιά κατοικία καθολικού επισκόπου, που σήμερα λειτουργεί ως boutique art hotel και retreat. Στην ταράτσα του, με την Πορτάρα να διαγράφεται απέναντι στο φως που έχει απομείνει μετά το ηλιοβασίλεμα, έχει στηθεί μια συζήτηση με θέμα «Πολιτιστική Αποκέντρωση: Από το Όραμα στην Πράξη».
Το σκηνικό θα μπορούσε εύκολα να γίνει το τέλειο «τουριστικό προϊόν»: ένα ιστορικό κτίριο, ένα κυκλαδίτικο ηλιοβασίλεμα, σύγχρονη τέχνη και μια από τις πλέον αναγνωρίσιμες εικόνες της Νάξου στο βάθος.
Μόνο που η συζήτηση που ακολούθησε αφορούσε, σε μεγάλο βαθμό, ακριβώς το αντίθετο: πώς μπορεί ένας τόπος να αποφύγει να μετατρέψει την ιστορία, τον πολιτισμό και τελικά τον ίδιο του τον χαρακτήρα σε σκηνικό προς κατανάλωση από τον επισκέπτη.
Το σκηνικό συμπυκνώνει σχεδόν όλες τις αντιφάσεις που καλείται σήμερα να διαχειριστεί ο τουρισμός στις Κυκλάδες: έναν τόπο με ισχυρή ιστορική και πολιτιστική ταυτότητα, που έχει εξελιχθεί σε έναν από τους ισχυρότερους τουριστικούς προορισμούς της χώρας, προσελκύοντας ολοένα περισσότερους επισκέπτες, επενδύσεις και κεφάλαια στο real estate. Το ερώτημα πλέον δεν είναι μόνο πόσο ακόμη μπορεί να αναπτυχθεί. Είναι τι είδους ανάπτυξη θέλει.
Και, τελικά, ποιο μοντέλο θέλουμε για τον τουρισμό των Κυκλάδων;
Αυτό ήταν το ερώτημα που, άλλοτε άμεσα και άλλοτε έμμεσα, διέτρεξε τη συζήτηση της πρώτης Cycladic Biennale, η οποία πραγματοποιήθηκε στη Νάξο με τίτλο «What Re-mains». Ο νέος διεθνής θεσμός σύγχρονης τέχνης φιλοδοξεί να συνδέσει την καλλιτεχνική δημιουργία με την ιστορία, τη μνήμη και τις τοπικές κοινότητες των Κυκλάδων, μέσα από εκθέσεις, εκπαιδευτικές και ερευνητικές δράσεις, εργαστήρια και δημόσιες συζητήσεις.
Ένα πολιτιστικό γεγονός πρώτα για τους κατοίκους
Το ενδιαφέρον στην περίπτωση της Νάξου δεν βρίσκεται μόνο στο γεγονός ότι ένα νησί φιλοξενεί μία Biennale, αλλά και στο για ποιον σχεδιάζεται.
Όπως ανέφερε ο ιδρυτής και καλλιτεχνικός διευθυντής της Cycladic Biennale, Κωνσταντίνος Σπυρόπουλος, περίπου το 80% του δημόσιου προγράμματος της πρώτης διοργάνωσης αφορούσε την τοπική κοινότητα, η οποία, όπως είπε, το αγκάλιασε. Και αυτό έχει τη σημασία του σε έναν χώρο όπως η σύγχρονη τέχνη, η οποία συχνά γίνεται αντιληπτή ως κάτι ελιτίστικο και απομακρυσμένο από την καθημερινότητα.
Στη διοργάνωση συμμετείχαν 66 καλλιτέχνες από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Οι δημιουργοί έλαβαν ερευνητικό υλικό για τον τόπο, το μελέτησαν και στη συνέχεια παρήγαγαν τα έργα τους, ενώ σε επόμενη φάση σχεδιάζεται η χαρτογράφηση των καλλιτεχνών της Νάξου, ώστε να δημιουργηθεί ένα τοπικό δίκτυο.
Cycladic Biennale 2026 ©powergame
Εδώ αρχίζει να διαφαίνεται μια διαφορετική προσέγγιση στην πολυσυζητημένη σχέση τουρισμού και πολιτισμού. Επί χρόνια, η συζήτηση επικεντρωνόταν κυρίως στο πώς ο πολιτισμός μπορεί να φέρει τουρίστες: ένα φεστιβάλ που δημιουργεί επιπλέον αφίξεις, μια έκθεση που προσθέτει έναν λόγο επίσκεψης, μια πολιτιστική διοργάνωση που συμβάλλει στην επιμήκυνση της σεζόν.
Το ερώτημα που τίθεται πλέον είναι διαφορετικό: μπορεί ο πολιτισμός να επηρεάσει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο αναπτύσσεται ένας τουριστικός προορισμός;
Η «αστικοποίηση» των Κυκλάδων
Η ερευνήτρια-αρχιτέκτονας και υποψήφια διδάκτωρ του ΕΜΠ Χαρίκλεια Χάρη, υπεύθυνη προγράμματος του My Tinos Project και καλλιτεχνική διευθύντρια του Εικονικού Μουσείου Τήνου, μίλησε για ένα φαινόμενο αστικοποίησης στις Κυκλάδες, αλλά και για διαδικασίες ανάπλασης και οικοδόμησης που πραγματοποιούνται κατ’ εξαίρεση, παρακάμπτοντας τον χωρικό σχεδιασμό.
Σε αυτό το περιβάλλον βλέπει έναν διαφορετικό ρόλο για την τέχνη. «Η τέχνη, ο πολιτισμός μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία ενός νέου τρόπου διαχείρισης του τόπου, του περιβάλλοντος», ανέφερε, ακριβώς επειδή η τέχνη μπορεί να μεταφέρει ένα μήνυμα γρηγορότερα και πιο άμεσα.
Ακόμη πιο έντονη ήταν η τοποθέτηση του νομικού και πρώην προϊσταμένου υπηρεσιών πολιτισμού της δευτεροβάθμιας αυτοδιοίκησης Κυκλάδων Τάσου Αναστασίου. Κατά την άποψή του, η αλλαγή των παραγωγικών δομών και η μετατόπιση ανθρώπινου δυναμικού προς τον τουρισμό και τις δραστηριότητες που τον υποστηρίζουν προκαλούν ήδη πλήγματα στον πρωτογενή τομέα και μεταβάλλουν την κοινωνική συνοχή των μικρών νησιωτικών κοινωνιών.
Μίλησε για την «παράδοση της γης των Κυκλάδων», όπως χαρακτηριστικά ανέφερε, στην εγχώρια και διεθνή αγορά του real estate, αλλά και για αλλεπάλληλες πιέσεις στα ευαίσθητα νησιωτικά οικοσυστήματα. Παράλληλα, άσκησε κριτική στον τρόπο εφαρμογής του χωροταξικού σχεδιασμού, υποστηρίζοντας ότι ρυθμίσεις είτε παραμένουν ανενεργές είτε αναβάλλονται είτε αλλοιώνονται από παρεμβάσεις στη διαχείριση των χρήσεων γης.
Το ερώτημα που έθεσε ήταν: «Παρεμβαίνουμε πώς και με τι;»
Για τον ίδιο, ένα μέρος της απάντησης βρίσκεται στη διατήρηση της πολιτιστικής φυσιογνωμίας και της μνήμης του τόπου, χωρίς όμως η παράδοση να αντιμετωπίζεται ως κάτι παγωμένο στον χρόνο. «Η παράδοση δεν είναι στατική, δεν είναι μουσειακό είδος», τόνισε. Μπορεί να αποτελεί αφορμή για νέα δημιουργία, αναφέροντας ως παραδείγματα τις διαδρομές πολιτιστικού ενδιαφέροντος στη Νάξο και τις μουσικές εκδηλώσεις γύρω από τα λαϊκά πνευστά.
Τάσος Αναστασίου, Nομικός και πρώην προϊστάμενος υπηρεσιών πολιτισμού της δευτεροβάθμιας αυτοδιοίκησης Κυκλάδων – Χαρίκλεια Χάρη, αρχιτέκτων – Ρίκα Κριθαρά, εικαστικός – Κωνσταντίνος Σπυρόπουλος, Ιδρυτής, καλλιτεχνικός διευθυντής Cycladic Biennale – Εύα Τριανταφυλλίδου. Head of Marketing Square Lime
Το περπάτημα ως διαφορετική ανάγνωση του τόπου
Σε πρώτη ανάγνωση, η παρουσίαση της εικαστικού-ερευνήτριας Ρίκας Κριθαρά, με τίτλο «Το περπάτημα ως κοινότητα», φαινόταν να βρίσκεται κάπως μακριά από τη συζήτηση για τον τουρισμό. Η ιστορική διαδρομή που παρουσίασε, από τη χρήση του περπατήματος ως καλλιτεχνικής πρακτικής από τους ντανταϊστές μέχρι την ελληνική ομάδα αρχιτεκτόνων «Αστικό Κενό» τη δεκαετία του 1990, αποκτά ωστόσο διαφορετική διάσταση εάν ιδωθεί μέσα από την έννοια του προορισμού.
Το περπάτημα είναι ένας τρόπος να «διαβάσει» κανείς διαφορετικά έναν τόπο. Να βγει από τις καθιερωμένες διαδρομές και να ανακαλύψει τοπία, γειτονιές και ιστορίες που δεν έχουν σχεδιαστεί ως τουριστικά αξιοθέατα.
Και η διαχείριση ενός προορισμού αφορά τελικά και αυτό: προς τα πού κινούνται οι άνθρωποι, πού σταματούν και ποιο μέρος του τόπου συμμετέχει στην οικονομική δραστηριότητα που δημιουργεί ο τουρισμός.
Η αυθεντικότητα δεν είναι «amenity»
Αυτό ακριβώς το ζήτημα της διασποράς της τουριστικής δραστηριότητας επαναφέρει, από την επιχειρηματική πλέον πλευρά, η Square Lime, η οποία συμμετείχε ως μοναδικός Premium Sponsor της Cycladic Biennale.
Η εταιρεία διαχειρίζεται περισσότερα από 40 boutique ξενοδοχεία και luxury villas και, όπως εξηγεί στο Powergame ο ιδρυτής της, Βασίλης Λαπαναΐτης, η εικόνα που λαμβάνει από tour operators, travel advisors και luxury travel networks είναι ότι ο διεθνής ταξιδιώτης γίνεται ολοένα πιο ενημερωμένος και επιλεκτικός. Δεν αρκείται πλέον, όπως επισημαίνει, σε μια γενική υπόσχεση περί «authentic Greek hospitality». Θέλει να γνωρίζει γιατί πρέπει να επιλέξει τη Νάξο αντί ενός άλλου νησιού και, στη συνέχεια, γιατί πρέπει να επιλέξει ένα συγκεκριμένο ξενοδοχείο μεταξύ πολλών αντίστοιχης κατηγορίας.
Για τη Square Lime, επομένως, η αυθεντικότητα δεν αποτελεί πλέον απλώς στοιχείο της αφήγησης ενός ξενοδοχείου. Είναι μέρος του προϊόντος και της εμπορικής στρατηγικής του.
«Το συχνότερο λάθος είναι ότι προσπαθούμε να “κατασκευάσουμε” την αυθεντικότητα αφού έχουμε ήδη δημιουργήσει το τουριστικό προϊόν», σημειώνει η Εύα Τριανταφυλλίδου, Head of Marketing της εταιρείας. «Προσθέτουμε ένα local breakfast, μια γευσιγνωσία ή μια φωτογραφία ενός χωριού και θεωρούμε ότι αποκτήσαμε local identity. Η αυθεντικότητα όμως δεν είναι amenity».
Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι η σχέση με τον τόπο πρέπει να έχει ενσωματωθεί εξαρχής στο concept, στο positioning και τελικά στον τρόπο με τον οποίο πωλείται ένα ξενοδοχείο.
Η ταυτότητα του τόπου αποκτά οικονομική αξία
Η συζήτηση αποκτά εδώ μια σαφώς οικονομική διάσταση. Η Square Lime υποστηρίζει ότι όσο πιο ξεκάθαρη και διαφοροποιημένη είναι η ταυτότητα ενός ξενοδοχείου τόσο μεγαλύτερη είναι η δυνατότητά του να απευθυνθεί στο κατάλληλο κοινό και στα σωστά κανάλια διανομής και να υποστηρίξει την εμπορική του αξία χωρίς να ανταγωνίζεται αποκλειστικά μέσω τιμής.
Η οικονομική αξία της ταυτότητας, όμως, δεν εξαντλείται στο πόσο ακριβότερα μπορεί να πωληθεί ένα δωμάτιο.
«Για εμάς επιτυχία δεν είναι να γεμίσουμε ένα ξενοδοχείο μόνο τον Ιούλιο και τον Αύγουστο, όταν ούτως ή άλλως η ζήτηση για έναν νησιωτικό προορισμό είναι υψηλή», αναφέρει ο Βασίλης Λαπαναΐτης. Η πραγματική εμπορική δουλειά, προσθέτει, είναι να δημιουργηθούν λόγοι επίσκεψης τον Μάιο, τον Ιούνιο, τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο και παράλληλα η τιμολογιακή και εμπορική στρατηγική που θα καταστήσει αυτούς τους μήνες βιώσιμους.
Γι’ αυτό, στις διεθνείς εκθέσεις και στα luxury travel shows, η εταιρεία θεωρεί ότι δεν εκπροσωπεί μόνο ξενοδοχεία. Εκπροσωπεί και τους προορισμούς στους οποίους βρίσκονται.
Η λογική είναι απλή: πριν πωληθεί ένα ξενοδοχείο στη Νάξο, την Άνδρο ή τη Μάνη, πρέπει πρώτα να δημιουργηθεί στον διεθνή buyer ένας λόγος να ενδιαφερθεί για τον ίδιο τον τόπο και, ιδανικά, να τον επισκεφθεί πέρα από τις εβδομάδες της υψηλής περιόδου.
Όχι περισσότεροι επισκέπτες στα ίδια πέντε σημεία
Στη Νάξο η Square Lime επιχειρεί να εφαρμόσει αυτή τη λογική μέσω του Naxos Premium, το οποίο περιγράφει ως ένα premium οικοσύστημα που υπερβαίνει τα όρια ενός μεμονωμένου ξενοδοχείου και συνδέει διαμονή, εμπειρίες, γαστρονομία, πολιτισμό και λιγότερο προβεβλημένες πλευρές του νησιού.
Στο πλαίσιο αυτό έχουν αναπτυχθεί εμπειρίες που οδηγούν επισκέπτες σε χωριά και τοπικές κοινότητες που διαφορετικά ενδέχεται να έμεναν έξω από την τουριστική τους διαδρομή.
Το κρίσιμο, σύμφωνα με την εταιρεία, είναι ότι η πολυσυζητημένη «local experience» δεν πρέπει να οδηγεί ακόμη περισσότερους ανθρώπους στα ίδια πέντε σημεία.
Μπορεί αντίθετα να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο γεωγραφικής διασποράς της τουριστικής κίνησης, ώστε μεγαλύτερο μέρος του προορισμού –και μεγαλύτερο μέρος της τοπικής οικονομίας– να συμμετέχει στην αξία που παράγει ο τουρισμός.
Εδώ η εμπορική στρατηγική ενός ξενοδοχείου συναντά ένα πολύ ευρύτερο ζήτημα destination management.
Η Κρακοβία και τα φεστιβάλ ως «ζωντανά εργαστήρια»
Αυτό που στη Νάξο εμφανίζεται ακόμη ως προβληματισμός και πειραματισμός, στην Κρακοβία επιχειρείται ήδη με πιο συστηματικό τρόπο.
Στη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Πολωνίας, η σύμπραξη του Sustainable Cultural Tourism Hub αξιοποιεί τα φεστιβάλ ως «ζωντανά εργαστήρια», με στόχο μεταξύ άλλων η τουριστική δραστηριότητα να μη συγκεντρώνεται αποκλειστικά στον πυρήνα της πόλης, αλλά να δημιουργεί αξία σε περισσότερες περιοχές.
Η διαδικασία ξεκινά με έρευνα πεδίου, συνεντεύξεις, παρατήρηση και χαρτογράφηση δεδομένων. Στη συνέχεια, κάτοικοι, επαγγελματίες του τουρισμού, πολιτιστικοί φορείς, δημιουργικές επιχειρήσεις και εκπρόσωποι της πόλης συμμετέχουν σε workshops και συνδιαμορφώνουν λύσεις.
Και μετά τις δοκιμάζουν στην πράξη.
Το Wianki πειραματίζεται με τοπικά και εποχικά προϊόντα. Το Miłosz Festival συνδέει το πρόγραμμά του με λογοτεχνικούς περιπάτους στην πόλη. Στη Wesoła δοκιμάζονται παρεμβάσεις για σκίαση, ξεκούραση και καλύτερη σήμανση.
Το σημαντικότερο είναι η μέθοδος: έρευνα, συνδιαμόρφωση, δοκιμή, μάθηση και ξανά από την αρχή.
Ο πολιτισμός δεν λειτουργεί απλώς ως attraction. Γίνεται πεδίο στο οποίο ο προορισμός μπορεί να δοκιμάσει, σε μικρή κλίμακα και με τη συμμετοχή των κατοίκων, τον τρόπο με τον οποίο θέλει να εξελιχθεί.
Περισσότερος τουρισμός ή διαφορετικά κατανεμημένος τουρισμός;
Εγκαίνια ©Cycladic Biennale
Η σύγκριση Κρακοβίας και Νάξου έχει προφανή όρια. Μια μεγάλη ευρωπαϊκή πόλη και ένα κυκλαδίτικο νησί έχουν διαφορετική κλίμακα, διαφορετικές οικονομικές δομές και διαφορετικές πιέσεις.
Η Cycladic Biennale δεν αποτελεί ένα ολοκληρωμένο σύστημα destination management. Διαθέτει όμως ορισμένα από τα βασικά συστατικά ενός τέτοιου πειράματος: συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας, καλλιτέχνες που δημιουργούν αφού ερευνήσουν τον τόπο, συνεργασία με την τοπική αυτοδιοίκηση, εμπλοκή της επιχειρηματικής κοινότητας και πρόθεση δημιουργίας δικτύου ντόπιων δημιουργών.
Το ενδιαφέρον είναι ότι από διαφορετικές αφετηρίες αρχίζει να προκύπτει ένα κοινό ερώτημα.
Για τη Square Lime, «η λύση στον υπερτουρισμό δεν είναι να σταματήσουμε να αναπτύσσουμε τον τουρισμό, αλλά να τον διαχειριστούμε πιο έξυπνα»: περισσότερες αγορές, μεγαλύτερη σεζόν, καλύτερη γεωγραφική διασπορά και μικρότερη εξάρτηση από τον Ιούλιο και τον Αύγουστο.
Για ένα ξενοδοχείο αυτό σημαίνει περισσότερες ημέρες λειτουργίας και μεγαλύτερη κερδοφορία. Για τον προορισμό μπορεί να σημαίνει περισσότερες ημέρες εργασίας, μεγαλύτερη περίοδο λειτουργίας για τις τοπικές επιχειρήσεις και καλύτερη κατανομή της τουριστικής δραστηριότητας στον χώρο και στον χρόνο.
Από την άλλη πλευρά, οι παρεμβάσεις στη συζήτηση της Biennale έθεσαν το ακόμη δυσκολότερο ερώτημα: αρκεί η καλύτερη διαχείριση της υφιστάμενης ανάπτυξης ή πρέπει να συζητηθούν και τα ίδια τα όριά της;
Και κάπου εκεί βρίσκεται ίσως το πραγματικό «πείραμα» της Νάξου.
Όχι στο εάν μία Biennale σύγχρονης τέχνης μπορεί να φέρει περισσότερους τουρίστες στο νησί. Ούτε στο εάν ο πολιτισμός μπορεί να γίνει ένα ακόμη εργαλείο marketing για την επιμήκυνση της σεζόν.
Αλλά στο αν άνθρωποι του πολιτισμού, της τοπικής κοινωνίας, της έρευνας και της τουριστικής επιχειρηματικότητας μπορούν να αρχίσουν να απαντούν από κοινού σε ένα πολύ πιο δύσκολο ερώτημα: όχι πόσους ακόμη επισκέπτες μπορούν να δεχθούν οι Κυκλάδες, αλλά ποιο μοντέλο τουρισμού θέλουν να έχουν τα νησιά σε δέκα ή είκοσι χρόνια.
