Θα είναι η ψήφος της τελευταίας στιγμής ο ρυθμιστής των εκλογών;

Ενισχύονται οι λόγοι που αυξάνονται οι αναποφάσιστοι, παρελθόν ο δικομματισμός, υποχωρεί η κομματική ταύτιση

Δημοσκόπηση, εκλογές © EUROKINISSI

Οι δημοσκοπήσεις είναι η φωτογραφία της στιγμής. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη επιβεβαίωση γι’ αυτό από μια παράμετρο που αντικειμενικά αδυνατούν να ανιχνεύσουν οι δημοσκοπήσεις. Ο λόγος, γι’ αυτούς που αποφασίζουν τι θα ψηφίσουν τις τελευταίες μέρες ή – ακόμα πιο δύσκολο – την ώρα της κάλπης. Τόσο η διεθνής εμπειρία όσο και τα εγχώρια δεδομένα πιστοποιούν ότι η παράμετρος αυτή γίνεται όλο και πιο καθοριστική, μέσα σε ένα πολιτικό περιβάλλον ρευστότητας και δυσαρέσκειας.

Εξαιρετικά διαφωτιστικά και για τις επερχόμενες εκλογές του 2027 είναι τα στοιχεία των τελικών exit polls για τις εκλογικές αναμετρήσεις από τον Ιούλιο του 2019 έως τις ευρωεκλογές του 2024.

  • Στις εκλογές του 2019, το 8% όλων όσοι ψήφισαν αποφάσισε την τελευταία εβδομάδα ενώ το 10% την ημέρα της ψηφοφορίας.
  • Στις εκλογές του Μαΐου 2023, οι αριθμοί αυτοί αυξάνουν εντυπωσιακά. Το 13,3% αποφάσισαν την τελευταία εβδομάδα ενώ το 18,5% πήραν την τελική απόφαση ανήμερα των εκλογών!
  • Ακολουθούν οι δεύτερες εκλογές τον Ιούνιο του 2023. Ένα 5,7% δηλώνει ότι πήρε απόφαση τα τελευταία 24ωρα και ένα 6,5% την ώρα της κάλπης.

Εξαιρώντας τις ευρωεκλογές με την ιδιαιτερότητά τους, ας κρίνουμε τα ποσοστά της ΝΔ που της έδωσαν αυτοδυναμία. Στις εκλογές του 2019 με ποσοστό 39,83% σχημάτισε κυβέρνηση. Οι εκλογές του Μαΐου 2023 έγιναν με απλή αναλογική, η ΝΔ πήρε 40,79% και δεν είχε αυτοδυναμία. Έγιναν έτσι οι εκλογές του Ιουνίου, με ενισχυμένη και η ΝΔ πήρε τη δεύτερη τετραετία με 40,56%.

Με άλλα λόγια, το παζλ με τους αναποφάσιστους της τελευταίας στιγμής ευνόησε το κυβερνών κόμμα. Στην αναμέτρηση του 2019 ένα «κύμα» της τάξης του 20% που ήταν αναποφάσιστο μέχρι την τελευταία στιγμή είναι φανερό ότι έγειρε υπέρ της ΝΔ. Στη διπλή αναμέτρηση του 2023 η εικόνα είναι πιο καθαρή. Στην εκλογή του Μαΐου, σχεδόν ένας στους τρεις πήρε απόφαση τα τελευταία 24ωρα. Στη δεύτερη όμως, που κρίθηκε και αν θα σχηματιστεί κυβέρνηση, το ποσοστό αυτό μειώθηκε στο 12%! Η ψήφος της τελευταίας στιγμής έγινε πιο σφιχτή, υπέρ της «κυβερνησιμότητας».

Εδώ υπάρχει ένα ακόμη στοιχείο που φανερώνει την τελική κατανομή της ψήφου των ταλαντευόμενων μέχρι το τέλος. Από τα exit poll για τις εκλογές της 25ης Ιουνίου, προκύπτει ότι ένα 24,8% ψήφισε ΝΔ, ένα 14,5% ΣΥΡΙΖΑ, ένα 13,4% ΠΑΣΟΚ, το 8,4% Σπαρτιάτες, το 7,8% ΚΚΕ, το 6,8% Πλεύση Ελευθερίας, το 5,1% ΜΕΡΑ25, το 5% Νίκη και το 4,6% Ελληνική Λύση. Η αυτοδυναμία της ΝΔ δεν ανέκοψε τη διασπορά των αναποφάσιστων της τελευταίας ώρας.

Στις ευρωεκλογές όμως το σκηνικό ανατρέπεται. Τον Ιούνιο του 2024, το 14% δηλώνει ότι αποφάσισε λίγες εβδομάδες πριν, το 12% λίγες μέρες πριν και το 2% ανήμερα των εκλογών (Ευρωβαρόμετρο). Εδώ, εκτός από το υψηλό ποσοστό αναποφάσιστων που αποδίδεται εν πολλοίς και στη λεγόμενη «χαλαρή ψήφο», καταγράφεται ρεκόρ αποχής, της τάξης του 60%, με χαμένο το κυβερνών κόμμα, που παίρνει το 28,31% των ψήφων.

Ποιο θα είναι το ειδικό βάρος των ψηφοφόρων της τελευταίας στιγμής στις εκλογές του 2027; Είναι δύσκολη κάθε πρόβλεψη καθώς οι συνθήκες σε σχέση με τις προηγούμενες βουλευτικές εκλογές είναι διαφορετικές. Ωστόσο, μπορούν να εξαχθούν ορισμένα συμπεράσματα. Πρώτον, η ψήφος τους θα επηρεάσει καθοριστικά το εκλογικό αποτέλεσμα. Οι αιτίες για τους αναποφάσιστους πριν από την κάλπη όχι μόνο δεν εκλείπουν αλλά ενισχύονται: ο δικομματισμός στην Ελλάδα έχει παρέλθει προ πολλού – με την εξαίρεση μιας δικομματικής αναλαμπής το διάστημα 2019-23. Η κομματική ταύτιση τόσο στη χώρα μας όσο και διεθνώς έχει εξασθενήσει περαιτέρω. Στις ελληνικές ευρωεκλογές του 2024, το 22% των ψηφοφόρων έως 24 ετών δήλωσε ότι ψηφίζει πάντα με τον ίδιο τρόπο, έναντι 64% στους 55 και άνω. Παράλληλα, μελέτη των αμερικανικών προεδρικών εκλογών, με δεδομένα από το 1948 έως το 2020, βρίσκει ότι όσοι αποφασίζουν αργά είναι συχνότερα νεότεροι, έχουν πιο ανάμεικτα αισθήματα για τους βασικούς υποψηφίους και παρακολουθούν λιγότερο τις προεκλογικές δαπάνες. Μελέτη των πορτογαλικών βουλευτικών εκλογών καταγράφει επίσης ότι οι νεότεροι τείνουν να οριστικοποιούν την ψήφο τους μέσα στον τελευταίο μήνα.

Τι μπορεί να εξουδετερώσει την αμφιθυμία μεγάλης μερίδας ψηφοφόρων για την τελική τους επιλογή; Οι ευρωεκλογές δίνουν στο ερώτημα αυτό μια ανησυχητική απάντηση: η αποχή μπορεί να καθηλώσει πολλούς από αυτούς σπίτι τους- είτε από απογοήτευση για την πολιτική τους συμπάθεια είτε από την άποψη πως «όλοι το ίδιο είναι». Τι μπορεί, αντίθετα, να φουσκώσει το ρεύμα της τελευταίας στιγμής; Μια τιμωρητική διάθεση απέναντι στην κυβέρνηση – για την ακρίβεια, το κράτος δικαίου -, που όμως θα μεταφραστεί σε ένα κατακερματισμό ψήφων σε κόμματα της αντιπολίτευσης. Η ψήφος της τελευταίας στιγμής μπορεί συνολικά να γέρνει ελαφρά προς τη μία πλευρά, ενώ μια συγκεκριμένη μετακίνηση στο εσωτερικό της να ευνοεί την άλλη. Γι’ αυτό, πέρα από το «πότε αποφασίσατε;», έχει σημασία η διασταύρωση με το «τι ψηφίσατε στην προηγούμενη αναμέτρηση;»