Περισσότεροι από 200 εκατομμύρια άνθρωποι σε 60 χώρες ζουν σε περιοχές όπου το έγκλημα, συμμορίες, καρτέλ και ένοπλες οργανώσεις αμφισβητούν την κρατική εξουσία. Από τη Λατινική Αμερική έως την Αφρική και τη Μέση Ανατολή, διαμορφώνεται ένας νέος χάρτης δομών παράλληλης εξουσίας.
Μια νέα, ολοένα και πιο σύνθετη πραγματικότητα διαμορφώνεται στον παγκόσμιο χάρτη ασφαλείας, καθώς εγκληματικά καρτέλ, οργανωμένες συμμορίες και ένοπλες ανταρτικές οργανώσεις αποκτούν τον έλεγχο εδαφών, πληθυσμών και οικονομικών δραστηριοτήτων, αμφισβητώντας ευθέως την κυριαρχία των κρατών, σύμφωνα με τη Wall Street Journal. Περισσότεροι από 200 εκατομμύρια άνθρωποι σε 60 χώρες κατοικούν σε περιοχές που ελέγχονται ή διεκδικούνται από ένοπλες μη κρατικές οργανώσεις, σύμφωνα με εκτιμήσεις της Διεθνούς Επιτροπής του Ερυθρού Σταυρού.
Από το Εκουαδόρ, όπου οι συμμορίες ναρκωτικών έχουν μετατρέψει άλλοτε ήρεμες περιοχές σε πεδία συγκρούσεων, έως το Σαχέλ της Αφρικής, όπου τζιχαντιστικές οργανώσεις και εθνοτικές πολιτοφυλακές εκτοπίζουν τις κρατικές αρχές, η αποδυνάμωση της κεντρικής εξουσίας δημιουργεί νέες εστίες αστάθειας. Στη Νοτιοανατολική Ασία, εγκληματικά δίκτυα έχουν αναπτύξει βιομηχανικής κλίμακας επιχειρήσεις διαδικτυακής απάτης και διακίνησης ναρκωτικών σε περιοχές της Μιανμάρ και της Καμπότζης όπου η κρατική παρουσία είναι περιορισμένη.
Πρόκειται για μια εξέλιξη που υπερβαίνει τα παραδοσιακά όρια της οργανωμένης εγκληματικότητας. Οι συγκεκριμένες ομάδες δεν περιορίζονται στη διακίνηση παράνομων προϊόντων ή στην εκμετάλλευση αδύναμων κρατικών μηχανισμών. Σε πολλές περιπτώσεις, ασκούν διοίκηση, επιβάλλουν φόρους, ελέγχουν επιχειρήσεις και επιβάλλουν δικούς τους κανόνες δικαίου.
«Βρισκόμαστε σε μια περίοδο παγκόσμιας αστάθειας και επισφάλειας, η οποία περιορίζει την αποτελεσματικότητα της δράσης των εθνικών κρατών», επισημαίνει στη WSJ η Νταϊάν Ε. Ντέιβις, καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, η οποία έχει μελετήσει την έννοια της κρατικής κυριαρχίας στη Λατινική Αμερική.
Το παγκόσμιο έγκλημα δημιουργεί κράτη εν κράτει
Η ενίσχυση αυτών των οργανώσεων συνδέεται με την αδυναμία ή την κατάρρευση των κρατικών θεσμών, αλλά και με την αξιοποίηση τεχνολογιών που διευκολύνουν τη διασυνοριακή δράση τους. Δορυφορικές υπηρεσίες διαδικτύου όπως το Starlink, κρυπτογραφημένες εφαρμογές επικοινωνίας, φθηνά μη επανδρωμένα αεροσκάφη και κρυπτονομίσματα επιτρέπουν στις οργανώσεις να συντονίζουν επιχειρήσεις, να μεταφέρουν παράνομα κεφάλαια και να διατηρούν την επιρροή τους πέρα από τα εθνικά σύνορα.
Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό τους είναι ότι δεν επιδιώκουν απαραίτητα να ανατρέψουν μια κυβέρνηση ή να αποκτήσουν διεθνή αναγνώριση. Αντίθετα, επιδιώκουν να εγκαθιδρύσουν μια παράλληλη εξουσία, διατηρώντας τον έλεγχο συγκεκριμένων περιοχών και των οικονομικών δραστηριοτήτων τους.
Το φαινόμενο περιγράφεται στη διεθνή βιβλιογραφία ως «ληστεία με μόνιμη εγκατάσταση» (stationary banditry). Σε αντίθεση με την παραδοσιακή εικόνα του εγκληματία που εκμεταλλεύεται ευκαιριακά τα θύματά του, οι οργανώσεις αυτές έχουν συμφέρον να διατηρούν υπό τον έλεγχό τους μια περιοχή για μεγάλο χρονικό διάστημα, αντλώντας σταθερά έσοδα από τον πληθυσμό και τις παραγωγικές δραστηριότητες.
Στην Μπουρκίνα Φάσο, για παράδειγμα, οργάνωση που συνδέεται με την Αλ Κάιντα εποπτεύει δραστηριότητες υλοτομίας, ενώ στην Κολομβία το καρτέλ Clan del Golfo, παρά τη διακίνηση ναρκωτικών και τις βίαιες πρακτικές του, παρέχει και ορισμένες δημόσιες υπηρεσίες, όπως η συντήρηση δρόμων.
Η εξέλιξη αυτή αμφισβητεί μια από τις θεμελιώδεις αρχές του σύγχρονου διεθνούς συστήματος: την κρατική κυριαρχία, η οποία συνδέεται ιστορικά με την Ειρήνη της Βεστφαλίας το 1648 και την προσπάθεια τερματισμού των συγκρούσεων μεταξύ επικαλυπτόμενων πολιτικών και θρησκευτικών εξουσιών στην Ευρώπη.

Ομαδικοί τάφοι στο Μεξικό @ EPA PHOTO AFP/OMAR TORRES/ot/dc/rix
Λατινική Αμερική: Εκουαδόρ και Μεξικό υπό την πίεση των καρτέλ του εγκλήματος
Το Εκουαδόρ, που για χρόνια συγκαταλεγόταν στις ασφαλέστερες χώρες της Λατινικής Αμερικής, έχει μετατραπεί σε ένα από τα βασικά πεδία σύγκρουσης διεθνών δικτύων διακίνησης ναρκωτικών. Οργανώσεις όπως οι Los Choneros και Los Lobos αξιοποίησαν τα κενά που άφησαν οι αδύναμοι κρατικοί θεσμοί, στρέφοντας τη δράση τους ακόμη και εναντίον δικαστών, διευθυντών φυλακών, δημάρχων και υποψηφίων για την προεδρία.
Η δραστηριότητά τους δεν περιορίζεται στην παρανομία και την απόκρυψη. Ελέγχουν διαδρόμους μεταφοράς, διαχειρίζονται υποδομές γύρω από το λιμάνι του Γουαγιακίλ και επιβάλλουν άτυπη φορολόγηση στο τοπικό εμπόριο, δημιουργώντας δομές εξουσίας που θυμίζουν φεουδαρχικά καθεστώτα.
Η διεθνής ζήτηση για κοκαΐνη και η αξιοποίηση των εμπορικών μεταφορών ενισχύουν την οικονομική τους ισχύ. Οι συμμορίες εκμεταλλεύονται τα εμπορευματοκιβώτια των πλοίων που κατευθύνονται προς την Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική, ενσωματώνοντας παράνομα φορτία στις νόμιμες εμπορικές ροές. Στη συνέχεια, διοχετεύουν μέρος των εσόδων σε δυσκολότερα ανιχνεύσιμα περιουσιακά στοιχεία κρυπτονομισμάτων, προκειμένου να χρηματοδοτήσουν την προμήθεια βαρέος οπλισμού.
Η αντιπαράθεση για τον έλεγχο του εμπορίου ναρκωτικών έχει προκαλέσει επίπεδα βίας που παραπέμπουν στον πόλεμο των καρτέλ στο Μεξικό. Πέρυσι, ο δείκτης ανθρωποκτονιών στο Εκουαδόρ έφθασε τις 51 ανά 100.000 κατοίκους, ξεπερνώντας σημαντικά τις αντίστοιχες επιδόσεις της Κολομβίας, του Μεξικού και της Βραζιλίας.
Η ισορροπία ισχύος μεταβάλλεται διαρκώς. Η πόλη-λιμάνι Μάντα αποτελούσε παλαιότερα προπύργιο των Los Choneros, ωστόσο, σύμφωνα με την αστυνομία, οι Los Lobos ενδέχεται πλέον να έχουν ενισχύσει σημαντικά την παρουσία τους.
Παρόμοια εικόνα καταγράφεται και στο Μεξικό, εξηγούν αναλυτές στη Wall Street Journal. Εκτιμήσεις της αμερικανικής κυβέρνησης αναφέρουν ότι οργανώσεις του οργανωμένου εγκλήματος ελέγχουν περίπου το ένα τρίτο της επικράτειας. Το καρτέλ της Σιναλόα και το Καρτέλ Νέας Γενιάς του Χαλίσκο διαχειρίζονται δίκτυα μεταφοράς κοκαΐνης και φαιντανύλης προς τις ΗΠΑ, ενώ ασκούν επιρροή σε δημοτικές αρχές, προϋπολογισμούς και δημόσια έργα.
Παράλληλα, εκβιάζουν επιχειρήσεις και εταιρείες δημόσιων μεταφορών, προστατεύοντας οικονομικές αλυσίδες αξίας δισεκατομμυρίων δολαρίων. Η στρατιωτική ισχύς τους έχει επίσης αναβαθμιστεί, με οπλισμό που περιλαμβάνει αυτόματα πολυβόλα και συστήματα συγκρίσιμα με εκείνα που διαθέτουν εθνικοί στρατοί.
Υεμένη και Σαχέλ: Τα κενά εξουσίας δημιουργούν νέες γεωπολιτικές απειλές
Στη Μέση Ανατολή, η Υεμένη αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η κατάρρευση της κρατικής λειτουργίας μπορεί να αποκτήσει διεθνείς οικονομικές και γεωπολιτικές συνέπειες. Ο παρατεταμένος εμφύλιος έχει επιδεινώσει τη φτώχεια σε μία από τις φτωχότερες χώρες της περιοχής, ενώ έχει δημιουργήσει νέους κινδύνους για το παγκόσμιο εμπόριο πετρελαίου.
Οι Χούθι, θρησκευτικό και πολιτισμικό κίνημα με προέλευση από τη βόρεια Υεμένη, εκδίωξαν την κυβέρνηση από την πρωτεύουσα και κατέλαβαν κρατικούς θεσμούς, τους οποίους αξιοποιούν για τη συγκέντρωση εσόδων και την προώθηση των πολιτικών και στρατιωτικών τους επιδιώξεων, μεταξύ άλλων απέναντι στη Σαουδική Αραβία.
Με την υποστήριξη του Ιράν, έχουν αποκτήσει οπλικά συστήματα που μέχρι πρότινος συνδέονταν κυρίως με κρατικούς στρατούς. Το 2023 έγιναν η πρώτη μη κρατική οργάνωση που διέθετε και χρησιμοποίησε βαλλιστικούς πυραύλους κατά πλοίων.

Αντάρτες Χούθι στην Υεμένη ετοιμάζονται για επίθεση σε σαουδαραβικούς στόχους © EPA/YAHYA ARHAB
Οι επιθέσεις τους εναντίον εμπορικών πλοίων στην Ερυθρά Θάλασσα οδήγησαν σε εκτεταμένη αναδρομολόγηση της διεθνούς ναυσιπλοΐας, με πολλά πλοία να αποφεύγουν τη διέλευση από τη Διώρυγα του Σουέζ. Παράλληλα, οι επιθέσεις σε υποδομές πετρελαίου και εμπορικά αεροδρόμια στη Σαουδική Αραβία καταδεικνύουν τη δυνατότητά τους να ασκούν στρατιωτική πίεση πέρα από τα σύνορα της Υεμένης, αμφισβητώντας την περιφερειακή επιρροή του Ριάντ και τον ρόλο του ως βάσης αμερικανικών επιχειρήσεων στη Μέση Ανατολή.
Στην αφρικανική ήπειρο, το Σαχέλ έχει εξελιχθεί στην πιο ασταθή περιοχή του κόσμου. Οι προσδοκίες για δημοκρατική αναδιάταξη μετά τις λαϊκές εξεγέρσεις της Αραβικής Άνοιξης δεν επιβεβαιώθηκαν. Αντίθετα, η ανατροπή του Μουαμάρ Καντάφι στη Λιβύη το 2011, με τη συνδρομή των ΗΠΑ και των Ευρωπαίων συμμάχων τους, ακολουθήθηκε από την κατάρρευση της κεντρικής διακυβέρνησης και τη δημιουργία ενός μεγάλου κενού εξουσίας.
Οι επιπτώσεις επεκτάθηκαν στη ζώνη του Σαχέλ, νότια της Σαχάρας, όπου φυλετικές πολιτοφυλακές, πολέμαρχοι και ένοπλες ομάδες με εξωτερική υποστήριξη διεκδικούν τον έλεγχο εδαφών. Η μετακίνηση ισλαμιστών μαχητών από τη Λιβύη προς χώρες όπως το Μάλι ενίσχυσε παλαιότερες τοπικές αντιπαραθέσεις και επιτάχυνε την αποσταθεροποίηση.
Σήμερα, οργανώσεις όπως η Τζαμάατ Νουσράτ αλ-Ισλάμ ουαλ-Μουσλιμίν (JNIM), που συνδέεται με την Αλ Κάιντα, ελέγχουν εκτεταμένες αγροτικές περιοχές στο Μάλι και την Μπουρκίνα Φάσο. Η χρηματοδότησή τους βασίζεται, μεταξύ άλλων, στην εκμετάλλευση δασικών πόρων, την εξόρυξη χρυσού και την τοπική αγροτική παραγωγή.
Το διακύβευμα, επομένως, δεν αφορά πλέον μόνο την αντιμετώπιση της τρομοκρατίας ή την καταπολέμηση των ναρκωτικών. Αφορά την ίδια τη δυνατότητα των κρατών να διατηρήσουν τον έλεγχο της επικράτειας, των οικονομικών πόρων και των θεσμών τους. Σε έναν κόσμο όπου οι ένοπλες μη κρατικές οργανώσεις αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη οικονομική, τεχνολογική και στρατιωτική ισχύ, η διάκριση ανάμεσα στην οργανωμένη εγκληματικότητα, την ανταρσία και την άσκηση εξουσίας γίνεται όλο και πιο δυσδιάκριτη.
