Καθώς πλησιάζει ο Δεκαπενταύγουστος, μία από τις σημαντικότερες γιορτές της Ορθοδοξίας, το ενδιαφέρον στρέφεται στην Παναγία και στις διαφορετικές ονομασίες με τις οποίες τιμάται σε κάθε γωνιά της Ελλάδας.
Ορισμένα από τα πιο ασυνήθιστα προσωνύμιά της κρύβουν πίσω τους ιστορίες που έχουν περάσει από γενιά σε γενιά. Άλλοτε συνδέονται με το τοπίο και τη μορφή ενός τόπου, άλλοτε με μια εικόνα, ένα περιστατικό ή έναν τοπικό θρύλο.
Έτσι, από την Καβουριανή της Λέρου και την Αρκουδιώτισσα των Χανίων μέχρι τη Φιδούσα της Κεφαλονιάς και την Κακαβιώτισσα της Λήμνου, κάθε ονομασία έχει τη δική της ξεχωριστή προέλευση, δεμένη με τη θρησκευτική παράδοση, τη φύση και τις αφηγήσεις των ανθρώπων κάθε τόπου.
- Η Παναγία Καβουριανή ή Καβουράδαινα στη Λέρο
Στον Ξηρόκαμπο της Λέρου, ένα λιλιπούτειο εκκλησάκι είναι σφηνωμένο ανάμεσα σε δύο βράχια, δίπλα στη θάλασσα. Είναι η Παναγία Καβουριανή, γνωστή στο νησί και ως Καβουράδαινα. Οι εκδοχές της παράδοσης διαφέρουν στις λεπτομέρειες, έχουν όμως κοινό πρωταγωνιστή έναν ψαρά και ένα καβούρι. Σύμφωνα με μία από αυτές, ο ψαράς βρήκε την εικόνα ανάμεσα στα βράχια ενώ μάζευε κοχύλια. Άλλη εκδοχή θέλει την εικόνα να ανασύρεται από τη θάλασσα γεμάτη καβούρια. Η εικόνα που βρίσκεται στο εκκλησάκι φέρει ακόμη και σήμερα το χαρακτηριστικό μοτίβο του καβουριού.
View this post on Instagram
- Η Αρκουδιώτισσα στα Χανιά
Λίγο βορειότερα από τη Μονή Γουβερνέτου, στο Ακρωτήρι Χανίων, βρίσκεται ο Αρκουδόσπηλιος. Μέσα του υπάρχει μικρό παρεκκλήσι αφιερωμένο στην Παναγία Αρκουδιώτισσα. Το όνομα εξηγεί ένας εντυπωσιακός σταλαγμίτης που θυμίζει αρκούδα σκυμμένη πάνω από νερό. Η τοπική παράδοση λέει ότι μια αρκούδα έπινε το λιγοστό νερό των μοναχών και η Παναγία την πέτρωσε. Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι επιγραφές στο σπήλαιο παραπέμπουν σε αρχαιότερη λατρευτική χρήση, συνδεδεμένη με τον Απόλλωνα και την Άρτεμη.
View this post on Instagram
- Η Κακαβιώτισσα στη Λήμνο
Στο βουνό Κάκαβος, κοντά στο χωριό Θάνος της Λήμνου, η Παναγία Κακαβιώτισσα δεν έχει τη συνηθισμένη στέγη ενός ναού: βρίσκεται μέσα σε εσοχή βράχου, ο οποίος λειτουργεί ως φυσικό σκέπαστρο. Από τον Κάκαβο πήρε και το όνομά της. Η τοπική ιστορία τη συνδέει με μοναχούς που κατέφυγαν εκεί γύρω στο 1305 από τον Άγιο Ευστράτιο. Κάθε Λαμπροτρίτη η εικόνα ανεβαίνει ξανά στο ξωκλήσι.
View this post on Instagram
- Η Παναγία του Χάρου στους Λειψούς
Το όνομα ακούγεται σχεδόν αντιφατικό. Στους Λειψούς, όμως, υπάρχει από περίπου το 1600 εκκλησάκι που έχτισαν μοναχοί από την Πάτμο και είναι γνωστό ως Παναγία του Χάρου. Η ονομασία σχετίζεται με την ασυνήθιστη εικόνα της: η Παναγία δεν κρατά τον Χριστό ως βρέφος, αλλά τον Σταυρό με τον Εσταυρωμένο. Με τον ναό συνδέεται και η παράδοση των ξερών κρίνων που, σύμφωνα με μαρτυρίες των κατοίκων, βγάζουν ξανά μπουμπούκια κοντά στη γιορτή της, στις 23 Αυγούστου.
View this post on Instagram
- Η Παναγία Φιδούσα στην Κεφαλονιά
Στο Μαρκόπουλο της Κεφαλονιάς η Παναγία είναι γνωστή ως Φιδούσα ή Λαγκουβάρδα. Κάθε Αύγουστο μικρά φίδια εμφανίζονται στην περιοχή του ναού και γίνονται μέρος μιας παράδοσης που προσελκύει πλήθος πιστών. Ο τοπικός θρύλος συνδέει το φαινόμενο με παλιό γυναικείο μοναστήρι: όταν πειρατές το απείλησαν, φίδια εμφανίστηκαν και τους απομάκρυναν. Από εκεί, σύμφωνα με τη λαϊκή αφήγηση, έμεινε και το προσωνύμιο που κάνει τον ναό γνωστό σε όλη την Ελλάδα.
View this post on Instagram
- Η Πλατανιώτισσα στα Καλάβρυτα
Εδώ το όνομα είναι κυριολεκτικό. Περίπου 30 χιλιόμετρα από τα Καλάβρυτα, ο μικρός ναός της Παναγίας Πλατανιώτισσας βρίσκεται μέσα στο κοίλωμα ενός τεράστιου πλατάνου που δημιουργήθηκε από τη συνένωση τριών δέντρων. Η παράδοση αναφέρει ότι στα χρόνια της Εικονομαχίας μοναχοί του Μεγάλου Σπηλαίου διανυκτέρευσαν εκεί μεταφέροντας εικόνα της Παναγίας και το επόμενο πρωί είδαν το αποτύπωμά της πάνω στον κορμό.
View this post on Instagram
- Η Χοζοβιώτισσα στην Αμοργό
Σκαρφαλωμένη περίπου 300 μέτρα πάνω από το Αιγαίο, η μονή της Παναγίας Χοζοβιώτισσας είναι ταυτισμένη με την Αμοργό. Το ασυνήθιστο όνομα, σύμφωνα με την παράδοση, ταξίδεψε από την Παλαιστίνη: η εικόνα λέγεται ότι έφτασε στο νησί από το Χόζοβο. Το μοναστήρι, στενό και πολυώροφο, μοιάζει να αποτελεί συνέχεια του γκρεμού και είναι ένα από τα πλέον αναγνωρίσιμα θρησκευτικά μνημεία των Κυκλάδων.
View this post on Instagram
- Η Κρημνιώτισσα στη Σαμοθράκη
Πάνω από την Παχιά Άμμο της Σαμοθράκης, στην άκρη απόκρημνου βράχου, βρίσκεται η Παναγία Κρημνιώτισσα – και ο «κρημνός» εξηγεί το όνομα. Η παράδοση θέλει την εικόνα να μεταφέρεται αλλού για προστασία και να επιστρέφει μυστηριωδώς στον βράχο. Οι κάτοικοι θεώρησαν το γεγονός σημάδι και έχτισαν εκεί το μικρό ξωκλήσι.
Από τα καβούρια και τα φίδια μέχρι έναν βράχο που μοιάζει με αρκούδα, τα ονόματα αυτά λειτουργούν σαν μικρός χάρτης της ελληνικής λαϊκής παράδοσης. Δεν περιγράφουν μόνο την Παναγία· περιγράφουν τους τόπους και τους ανθρώπους που έμαθαν να τη φωνάζουν με το δικό τους όνομα.
