Αν υπάρχει μια εικόνα που έχει γίνει συνώνυμη με το ελληνικό καλοκαίρι, αυτή είναι τα λευκά σπίτια με τα μπλε παράθυρα και τις πόρτες, τα στενά ασβεστωμένα σοκάκια στα νησιά και το Αιγαίο να απλώνεται στο βάθος.
Στη Μύκονο, τη Σαντορίνη, την Πάρο, τη Νάξο και την Αμοργό, το λευκό κυριαρχεί ως αναπόσπαστο στοιχείο της κυκλαδίτικης αρχιτεκτονικής. Τόσο χαρακτηριστικό, μάλιστα, ώστε δημιουργείται εύκολα η εντύπωση ότι αυτή ήταν ανέκαθεν η όψη των σπιτιών στις Κυκλάδες. Μόνο που δεν ήταν.
View this post on Instagram
Η σημερινή εικόνα των Κυκλάδων είναι αποτέλεσμα μιας μακράς διαδρομής, στην οποία μπλέκονται οι πειρατές, οι αρρώστιες, ο Μεταξάς, η τουριστική προβολή της Ελλάδας και, αρκετές δεκαετίες αργότερα, η δικτατορία των Συνταγματαρχών.
View this post on Instagram
Πριν από το λευκό υπήρχε… χρώμα
Οι παλιές Κυκλάδες ήταν πολύ πιο πολύχρωμες απ’ όσο τις φανταζόμαστε σήμερα. Σπίτια του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα μπορούσαν να έχουν αποχρώσεις της ώχρας, του κεραμιδί και του γήινου κόκκινου, αλλά και λουλακί ή σκούρους γκρι τόνους. Τα χρώματα προέρχονταν από υλικά που υπήρχαν εύκολα στον τόπο και αναμειγνύονταν συχνά με τον ασβέστη.
Όπως αναφέρουν ιστορικοί, στα παλιά κτίρια συναντούσε κανείς το κεραμιδί κόκκινο, το καφέ και την ώχρα. Με τον χρόνο μάλιστα οι αποχρώσεις αυτές «έσβηναν», δίνοντας στα σπίτια τους χαρακτηριστικούς απαλούς, γήινους τόνους.
View this post on Instagram
Αν πάμε ακόμη πιο πίσω στον χρόνο, η εικόνα αλλάζει ξανά.
Πολλά σπίτια και αγροτικά κτίσματα έμεναν εντελώς άβαφα, στο φυσικό χρώμα της πέτρας. Και υπήρχε σοβαρός λόγος γι’ αυτό. Στα χρόνια που οι πειρατικές επιδρομές αποτελούσαν πραγματικό κίνδυνο για τα νησιά, ένα πέτρινο σπίτι που γινόταν σχεδόν ένα με το άνυδρο τοπίο ήταν πολύ πιο δύσκολο να εντοπιστεί από τη θάλασσα.
Το άσπρο, βέβαια, δεν ήταν άγνωστο. Το ασβέστωμα χρησιμοποιούνταν ήδη σε σπίτια και εκκλησίες. Αυτό που δεν υπήρχε ήταν η σχεδόν απόλυτη λευκή ομοιομορφία που γνωρίζουμε σήμερα.
View this post on Instagram
Πότε άρχισαν να γίνονται όλα άσπρα
Η καθοριστική αλλαγή καταγράφεται το 1938, την περίοδο της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά. Ιστορικές και αρχιτεκτονικές αναφορές συνδέουν τότε το καθεστώς με την υποχρεωτική εφαρμογή του ασβεστώματος στα σπίτια της επαρχίας και των νησιών.
Το μέτρο δεν είχε αρχικά αισθητικό χαρακτήρα ούτε στόχευε στη δημιουργία της εικόνας που σήμερα ταυτίζουμε με το Αιγαίο. Βασικό ζητούμενο ήταν η υγιεινή. Ο ασβέστης ήταν οικονομικός, εύκολα διαθέσιμος και χρησιμοποιούνταν ευρέως για απολύμανση, σε μια εποχή κατά την οποία η φυματίωση, το τράχωμα και άλλα λοιμώδη νοσήματα αποτελούσαν σοβαρή απειλή.
Γύρω από την απόφαση έχει αναπτυχθεί και ένας επίμονος μύθος, σύμφωνα με τον οποίο το ασβέστωμα επιβλήθηκε εξαιτίας επιδημίας χολέρας το 1938. Ωστόσο, σύμφωνα με τον ΕΟΔΥ, η τελευταία επιδημία χολέρας στην Ελλάδα είχε καταγραφεί το 1912-1913. Επομένως, ασφαλέστερο είναι το μέτρο να συνδέεται με τη γενικότερη προσπάθεια περιορισμού και πρόληψης των μεταδοτικών ασθενειών της εποχής.
View this post on Instagram
Και μετά ήρθαν οι τουρίστες
Το λευκό διατηρήθηκε και μετά την περίοδο Μεταξά, αλλά με τα χρόνια απέκτησε και έναν νέο ρόλο. Τη δεκαετία του 1950, καθώς η Ελλάδα επιχειρούσε να διαμορφώσει μια αναγνωρίσιμη τουριστική εικόνα για τα νησιά της, η κυκλαδίτικη αρχιτεκτονική άρχισε να προβάλλεται πιο συστηματικά στο εξωτερικό.
Το 1955 συνδέεται με την πρόταση της βασίλισσας Φρειδερίκης να αξιοποιηθούν φωτογραφίες καλοδιατηρημένων σπιτιών της Μυκόνου για την προβολή των Κυκλάδων. Οι λευκοί τοίχοι, τα γαλάζια παράθυρα, ο έντονος ήλιος και το Αιγαίο δημιούργησαν μια εικόνα που ξεχώρισε αμέσως.
Σύντομα, αυτή η αισθητική ταξίδεψε μέσα από φωτογραφίες και τουριστικές καμπάνιες και εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα «σήματα κατατεθέντα» του ελληνικού τουρισμού.
View this post on Instagram
Η Χούντα απαγόρευσε την πολυχρωμία
Η ιστορία, ωστόσο, δεν τελειώνει εκεί. Το 1972, στη διάρκεια της δικτατορίας των Συνταγματαρχών, η επιβολή του λευκού χρώματος στις Κυκλάδες έγινε ακόμη πιο σαφής.
Έγγραφο του «Τμήματος Διοικητικής Αποκεντρώσεως Νομαρχίας Κυκλάδων», με ημερομηνία 15 Ιουνίου, προς αστυνομικά τμήματα, δημάρχους και προέδρους κοινοτήτων, ανέφερε ότι η πολυχρωμία στις εξωτερικές όψεις των κτιρίων απαγορευόταν και ότι κυρίαρχο χρώμα έπρεπε να είναι το λευκό, με στόχο την ομοιομορφία των νησιών.
Η Χούντα, επομένως, δεν ήταν εκείνη που «έντυσε» πρώτη στα λευκά τις Κυκλάδες. Ενίσχυσε όμως θεσμικά μια αισθητική που είχε ήδη αρχίσει να κυριαρχεί.
Έτσι διαμορφώθηκε σταδιακά η εικόνα που σήμερα θεωρείται σχεδόν αυτονόητη. Στην πραγματικότητα, τα κυκλαδίτικα σπίτια δεν ήταν ανέκαθεν κατάλευκα. Στο παρελθόν συναντούσε κανείς αποχρώσεις της ώχρας, του κόκκινου, του λουλακί και του γκρι, αλλά και το φυσικό χρώμα της πέτρας. Το λευκό Αιγαίο που γνωρίζουμε σήμερα είναι, τελικά, πολύ πιο πρόσφατο απ’ όσο αφήνει να εννοηθεί η εικόνα του.
View this post on Instagram
