Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, ΔΝΤ, αναλύει τις βέλτιστες δημοσιονομικές πρακτικές απέναντι στο ενεργειακό και διατροφικό σοκ, προτείνοντας στοχευμένα και προσωρινά μέτρα στήριξης. Στόχος είναι η προστασία ευάλωτων νοικοκυριών και επιχειρήσεων χωρίς δημοσιονομική εκτροπή και χωρίς στρέβλωση των τιμών που καθοδηγούν την οικονομία.
Όταν οι παγκόσμιες τιμές ενέργειας εκτοξεύονται και το φάντασμα του στασιμοπληθωρισμού αλά ’70 επιστρέφει, οι κυβερνήσεις βρίσκονται αντιμέτωπες με ένα δύσκολο δίλημμα: να προστατεύσουν νοικοκυριά και επιχειρήσεις επιβαρύνοντας όμως τον ήδη περιορισμένο δημοσιονομικό χώρο ή να επιτρέψουν την πλήρη μετακύλιση των αυξήσεων στις τιμές, με κίνδυνο κοινωνικών και πολιτικών αντιδράσεων. Το ερώτημα είναι πώς μπορεί να επιτευχθεί η ισορροπία ανάμεσα στα δύο, εξηγούν οι οικονομολόγοι του ΔΝΤ.
ΔΝΤ: Καμία ενιαία συνταγή για όλες τις οικονομίες
Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο υπογραμμίζει ότι δεν υπάρχει μία ενιαία λύση για όλες τις χώρες, καθώς ο αντίκτυπος του πολέμου στη Μέση Ανατολή διαφέρει σημαντικά από οικονομία σε οικονομία. Οι διαφορές αυτές σχετίζονται με:
- την ενεργειακή εξάρτηση κάθε χώρας
- τη δομή των αγορών
- τα συστήματα κοινωνικής προστασίας
- τον διαθέσιμο δημοσιονομικό χώρο
Παράλληλα, ο βαθμός αβεβαιότητας σχετικά με τη διάρκεια του σοκ και τη δυναμική του πληθωρισμού επηρεάζει έντονα τον σχεδιασμό των πολιτικών απαντήσεων.
Η παρατεταμένη άνοδος των τιμών ενέργειας μειώνει σημαντικά την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών, πλήττοντας δυσανάλογα τα φτωχότερα στρώματα και πιέζοντας τις επιχειρήσεις. Εάν δεν υπάρξει παρέμβαση, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι μακροχρόνια ζημιά μέσω αύξησης της φτώχειας και λουκέτων σε επιχειρήσεις, σύμφωνα με το ΔΝΤ.
Δημοσιονομική πολιτική και η ανάγκη για στοχευμένα μέτρα
Πολλές χώρες έχουν ήδη ξεκινήσει να αντιδρούν, ωστόσο η πρόκληση είναι να το κάνουν με τρόπο αποτελεσματικό και χωρίς πρόσθετη επιβάρυνση της οικονομίας. Μέτρα που δεν είναι σωστά σχεδιασμένα μπορεί να αποδειχθούν δαπανηρά, δύσκολα στην απόσυρση και να τροφοδοτήσουν περαιτέρω πληθωριστικές πιέσεις ή δημοσιονομικές αδυναμίες.
Το ΔΝΤ τονίζει ότι οι παρεμβάσεις πρέπει να είναι:
- Προσωρινές, ώστε να μην παγιώνουν στρεβλώσεις
- Στοχευμένες, ώστε να φτάνουν στους πραγματικά ευάλωτους
- Έγκαιρες, για να περιορίζουν τις άμεσες επιπτώσεις
- Προσαρμοσμένες, ανάλογα με τις συνθήκες κάθε χώρας
Το ενεργειακό σοκ αντιμετωπίζεται ως ένα κλασικό αρνητικό σοκ προσφοράς, το οποίο ανεβάζει τις τιμές, επιβαρύνει την οικονομική δραστηριότητα και δυσκολεύει το έργο των κεντρικών τραπεζών.
ΔΝΤ και αρχές πολιτικής: Πώς πρέπει να σχεδιάζονται οι παρεμβάσεις
Σύμφωνα με το Ταμείο, οι δημοσιονομικές παρεμβάσεις έχουν ρόλο, αλλά πρέπει να ακολουθούν συγκεκριμένες αρχές. Συγκεκριμένα:
- Να επιτρέπουν στις εγχώριες τιμές ενέργειας να αντανακλούν το διεθνές κόστος
- Να προστατεύουν τα ευάλωτα νοικοκυριά με προσωρινές και στοχευμένες ενισχύσεις
- Να στηρίζουν τις βιώσιμες μικρές επιχειρήσεις μέσω ρευστότητας και όχι μέσω ελέγχου τιμών
- Να χρησιμοποιούνται γενικευμένες επιδοτήσεις και πλαφόν μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις
Οι αρχές αυτές αποτυπώνονται στις εκθέσεις του ΔΝΤ για τις Παγκόσμιες Οικονομικές Προοπτικές και τη Δημοσιονομική Παρακολούθηση, όπου τονίζεται η άνιση επίδραση των κρίσεων εντός των χωρών.
Πετρέλαιο ©Freepik
ΔΝΤ: Διάρκεια του σοκ και προσαρμογή των τιμών
Ένα κρίσιμο ερώτημα αφορά τη διάρκεια του ενεργειακού σοκ. Εάν η διάρκεια παραμείνει εντός ιστορικών ορίων, ακόμη και αν είναι έντονη, οι κυβερνήσεις θα πρέπει να επιτρέψουν την προσαρμογή των εγχώριων τιμών στις διεθνείς συνθήκες. Σε αυτή την περίπτωση, η δημοσιονομική πολιτική θα πρέπει να λειτουργεί κυρίως μέσω αυτόματων σταθεροποιητών.
Τα φορολογικά έσοδα μειώνονται λόγω της επιβράδυνσης της δραστηριότητας, ενώ οι δαπάνες αυξάνονται για την κάλυψη κοινωνικών αναγκών. Για οικονομίες που εξαρτώνται από εισαγόμενη ενέργεια, η αύξηση των τιμών συνεπάγεται μείωση του πραγματικού εισοδήματος έως και 2-3% του ΑΕΠ βραχυπρόθεσμα. Αυτό πρέπει να απορροφηθεί μέσω χαμηλότερης εγχώριας ζήτησης.
Σε περιπτώσεις όπου το σοκ είναι μεγαλύτερο αλλά προσωρινό, μπορεί να δικαιολογηθεί πιο ενεργή παρέμβαση, εφόσον υπάρχει δημοσιονομικός χώρος. Ακόμη και τότε, το μεγαλύτερο μέρος της αύξησης των τιμών πρέπει να μετακυλίεται, με τις παρεμβάσεις να στοχεύουν μόνο στην ομαλή προσαρμογή.
Ο ρόλος των τιμών στην κατανομή πόρων
Οι τιμές διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο στην κατανομή των σπάνιων πόρων, ενθαρρύνοντας την αποδοτική χρήση και αποτρέποντας ελλείψεις. Ωστόσο, οι υψηλές τιμές ενέργειας έχουν άμεσες και άνισες επιπτώσεις σε νοικοκυριά και επιχειρήσεις. Αυτό σημαίνει ότι τα εργαλεία πολιτικής πρέπει να διαχωρίζουν καθαρά τους στόχους στήριξης και τα μέσα εφαρμογής.
Τα φτωχότερα νοικοκυριά δαπανούν συνήθως δύο έως τρεις φορές μεγαλύτερο ποσοστό του εισοδήματός τους σε ενέργεια και τρόφιμα σε σχέση με τα πλουσιότερα, ενώ διαθέτουν περιορισμένες αποταμιεύσεις. Η προστασία τους είναι κρίσιμη για τη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής και την αποφυγή αύξησης της φτώχειας.
Πώς η τεχνητή νοημοσύνη αυξάνει τους λογαριασμούς ρεύματος © freepik.com
Προστασία νοικοκυριών και κοινωνική συνοχή
Οι πιο αποτελεσματικές παρεμβάσεις είναι οι στοχευμένες μεταβιβάσεις μετρητών, κατά προτίμηση μέσω υφιστάμενων συστημάτων κοινωνικής πρόνοιας, καθώς διατηρούν τα σήματα τιμών και περιορίζουν το δημοσιονομικό κόστος.
Όπου η κάλυψη είναι ανεπαρκής, οι κυβερνήσεις μπορούν προσωρινά να αυξήσουν επιδόματα ή να διευρύνουν την επιλεξιμότητα, ακόμη και σε μεσαία στρώματα που κινδυνεύουν να διολισθήσουν στη φτώχεια.
Σε εξαιρετικά μεγάλες αλλά προσωρινές κρίσεις, μπορεί να εξεταστούν εφάπαξ επιστροφές ή η σταδιακή μετακύλιση αυξήσεων τιμών. Ως έσχατη λύση, μπορούν να εφαρμοστούν προσωρινές μειώσεις φόρων ή επιδοτήσεις βασικών τροφίμων, με σαφές χρονοδιάγραμμα απόσυρσης.
Στήριξη επιχειρήσεων και ρευστότητα
Για τις επιχειρήσεις, η στήριξη έχει διαφορετικό στόχο: τη διατήρηση βιώσιμων εταιρειών και την αποφυγή περιττών πτωχεύσεων. Η βοήθεια πρέπει να αφορά βραχυπρόθεσμα προβλήματα ρευστότητας και όχι δομική μη βιωσιμότητα.
Η πρώτη γραμμή άμυνας περιλαμβάνει εγγυημένα δάνεια, πιστωτικές γραμμές και αναστολές φόρων ή εισφορών. Αυτά τα εργαλεία είναι λιγότερο δαπανηρά και ευκολότερα στην απόσυρση.
Αντίθετα, οι άμεσες επιχορηγήσεις ή οι συμμετοχές κεφαλαίου θα πρέπει να αποφεύγονται, λόγω υψηλού κόστους και πολιτικής δυσκολίας αντιστροφής.
Εξαιρετικές παρεμβάσεις και κίνδυνοι στρέβλωσης
Πιο γενικευμένα μέτρα, όπως μειώσεις ενεργειακών φόρων, πλαφόν τιμών ή οριζόντιες επιδοτήσεις, μειώνουν τη λειτουργία των μηχανισμών τιμολόγησης και συχνά ωφελούν δυσανάλογα τα υψηλότερα εισοδήματα. Επιπλέον, δημιουργούν δημοσιονομικές πιέσεις και κινδύνους ελλείψεων.
Τέτοια μέτρα δικαιολογούνται μόνο εφόσον:
- το σοκ είναι σαφώς προσωρινό
- οι τιμές τροφοδοτούν τον γενικό πληθωρισμό
- υπάρχει κίνδυνος αποσταθεροποίησης προσδοκιών
- η οικονομία δεν υπερθερμαίνεται
- υπάρχει δημοσιονομικός χώρος
Kρατικά Xρέη © Χ.com
Δημοσιονομικοί περιορισμοί και ανισότητες
Ο διαθέσιμος δημοσιονομικός χώρος διαφέρει σημαντικά μεταξύ χωρών και είναι σήμερα πιο περιορισμένος λόγω υψηλού χρέους και κόστους δανεισμού. Αυτό καθιστά απαραίτητη μια πιο προσεκτική και σταδιακή προσέγγιση.
Οι αναδυόμενες οικονομίες και οι αναπτυσσόμενες χώρες αντιμετωπίζουν εντονότερα διλήμματα, λόγω αδύναμων δικτύων κοινωνικής προστασίας και υψηλότερης εξάρτησης από ενέργεια και τρόφιμα.
Αντίθετα, οι ανεπτυγμένες οικονομίες μπορούν να βασιστούν κυρίως σε στοχευμένες μεταβιβάσεις και αυτόματους σταθεροποιητές.
Η σημασία της σωστής αλληλουχίας πολιτικών
Το βασικό ζήτημα δεν είναι αν πρέπει να υπάρξει παρέμβαση, αλλά πώς αυτή θα σχεδιαστεί. Η σωστή αξιολόγηση της διάρκειας του σοκ, η επιλογή κατάλληλων εργαλείων και η διάκριση μεταξύ νοικοκυριών και επιχειρήσεων είναι καθοριστικής σημασίας.
Μια πειθαρχημένη και σταδιακή προσέγγιση, που ξεκινά από στοχευμένα και προσωρινά μέτρα και προσαρμόζεται ανάλογα με την εξέλιξη της κρίσης, μπορεί να βοηθήσει τις οικονομίες να απορροφήσουν τα σοκ χωρίς μόνιμες στρεβλώσεις, τόσο σε εθνικό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο.
