Όταν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ εξαπέλυσαν πόλεμο κατά του Ιράν, στα τέλη Φεβρουαρίου, το καθεστώς της Τεχεράνης βρισκόταν σε πρωτοφανή κατάσταση αδυναμίας. Αντιμετώπιζε υπαρξιακή οικονομική κρίση, μειωμένες αμυντικές δυνατότητες, εσωτερική αναταραχή και διεθνή κατακραυγή μετά τη βίαιη καταστολή διαδηλώσεων τον Ιανουάριο, στο πλαίσιο της οποίας σκοτώθηκαν χιλιάδες πολίτες.
Όμως, ύστερα από 40 ημέρες πολέμου και δύο μήνες εύθραυστης εκεχειρίας, η Ισλαμική Δημοκρατία έχει επιβιώσει, έχει ενισχυθεί πολιτικά και διαθέτει πλέον ένα νέο αποτρεπτικό μέσο που φαίνεται ισχυρότερο από όλα τα όπλα που υπέστησαν ζημιές από τους αεροπορικούς βομβαρδισμούς: τον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ.
Στα τέλη Απριλίου, ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο παραδέχτηκε ότι τα Στενά έχουν μετατραπεί στο «οικονομικό πυρηνικό όπλο» του Ιράν. Ο κόσμος πλέον κατανοεί ότι, αν το Ιράν δεχτεί επίθεση, μπορεί να κλείσει τα Στενά προκαλώντας τεράστιες αναταράξεις στις παγκόσμιες ενεργειακές αγορές.
Με απλά λόγια, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ έχασε τόσο τον πόλεμο όσο και τις διαπραγματεύσεις που ακολούθησαν για τον τερματισμό του. Όμως, αν η Τεχεράνη υπερεκτιμήσει τη δύναμή της, μπορεί να χάσει την ειρήνη που έρχεται, εκτιμά το Foreign Affairs.
Το μνημόνιο κατανόησης που υπεγράφη μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ αναβάλλει την επίλυση των περισσότερων δύσκολων ζητημάτων —συμπεριλαμβανομένων των περιορισμών στο ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα— για μια περίοδο 60 ημερών διαπραγμάτευσης.
Ωστόσο, η κατάσταση στα Στενά του Ορμούζ θα αποδειχτεί πολύ πιο δύσκολα διαχειρίσιμη απ’ ό,τι πολλοί πιστεύουν. Το μνημόνιο προβλέπει ασφαλή διέλευση εμπορικών πλοίων χωρίς χρεώσεις για 60 ημέρες, ενώ το Ιράν και πιθανότατα οι ΗΠΑ θα προσπαθήσουν να καθορίσουν το μεταπολεμικό καθεστώς διοίκησης των Στενών.
Είτε επιτευχθεί τελική συμφωνία είτε όχι, το Ιράν έχει καταστήσει σαφές ότι σκοπεύει να επιβάλει νέους περιορισμούς και τέλη στα εμπορικά πλοία που διέρχονται από τα Στενά μετά το τέλος της διαπραγματευτικής περιόδου.
Ο επικεφαλής διαπραγματευτής του Ιράν και πρόεδρος του κοινοβουλίου Μοχάμαντ Γκαλιμπάφ δήλωσε με σαφήνεια ότι «τα Στενά του Ορμούζ δεν θα επανέλθουν ποτέ στην προηγούμενη κατάστασή τους» και ότι «φυσικά θα επιβάλουμε χρεώσεις για τις υπηρεσίες που παρέχουμε».
Είναι κατανοητό γιατί μια τέτοια ρύθμιση θα ήταν δελεαστική για το Ιράν. Η χώρα υπέστη τεράστιες οικονομικές ζημιές κατά τη διάρκεια του πολέμου και επιθυμεί να διαλύσει κάθε εντύπωση αδυναμίας. Όμως η επιμονή σ’ ένα νέο καθεστώς που δεν θα επιτρέπει πλήρως ελεύθερη διέλευση χωρίς χρεώσεις κρύβει σοβαρούς κινδύνους.
Θα μπορούσε να υπονομεύσει τη νέα αποτρεπτική ισχύ του Ιράν, να αυξήσει την πιθανότητα επανέναρξης των συγκρούσεων και να ανατρέψει μόνιμα τις παγκόσμιες θαλάσσιες μεταφορές. Επιπλέον, θα επιτάχυνε τις προσπάθειες του υπόλοιπου κόσμου να αναπτύξει εναλλακτικές διαδρομές, μειώνοντας μελλοντικά το κόστος που θα αντιμετώπιζαν οι αντίπαλοι του Ιράν σε περίπτωση νέας σύγκρουσης.
Έτσι, τα Στενά του Ορμούζ μπορούν να εξελιχθούν σε βασικό σημείο μεταπολεμικής αστάθειας. Και, όπως ο Τραμπ υπερεκτίμησε το στρατηγικό του πλεονέκτημα όταν ξεκίνησε τον πόλεμο, έτσι και η Τεχεράνη φαίνεται έτοιμη να διαπράξει το ίδιο λάθος τώρα που ο πόλεμος έχει τελειώσει.
Συμφωνία ή όχι;
Το αμερικανοϊρανικό μνημόνιο των 14 σημείων επικυρώνει τις εύθραυστες εκεχειρίες σε Ιράν και Λίβανο, επιβεβαιώνει ότι το Ιράν δεν θα επιδιώξει την απόκτηση πυρηνικών όπλων και δεσμεύει τις ΗΠΑ να τερματίσουν άμεσα τον ναυτικό αποκλεισμό και να εκδώσουν εξαιρέσεις από τις κυρώσεις, επιτρέποντας στο Ιράν να εξάγει πετρέλαιο.
Παράλληλα, περιγράφει το πλαίσιο της πιθανής τελικής συμφωνίας, η οποία θα περιλαμβάνει πλήρη άρση κυρώσεων με αντάλλαγμα τη διάθεση του εμπλουτισμένου ουρανίου του Ιράν και μια ακόμη αδιευκρίνιστη συμφωνία για τον μελλοντικό εμπλουτισμό ουρανίου.
Ωστόσο, παρότι το έγγραφο κάνει λόγο για επανεκκίνηση της ναυσιπλοΐας από τον Περσικό Κόλπο προς τη Θάλασσα του Ομάν, πυρηνικές παραχωρήσεις του Ιράν και άρση κυρώσεων, αφήνει ανοιχτές τις κρίσιμες λεπτομέρειες.
Σημαντικά εμπόδια καθιστούν απίθανο να επιτευχθεί οριστική συμφωνία μέσα σε 60 ημέρες — ή ακόμη και ποτέ.
Οι ΗΠΑ δεν έχουν δείξει την υπομονή που απαιτείται για την ολοκλήρωση της περίπλοκης πυρηνικής συμφωνίας, η οποία θα προϋπέθετε νέους μηχανισμούς επιτήρησης και επαλήθευσης.
Παράλληλα, η νέα ηγεσία του Ιράν ίσως να μην επιθυμεί κάτι περισσότερο από μια περιορισμένη, συναλλακτική συμφωνία με την Ουάσιγκτον. Δεν εμπιστεύεται τη δέσμευση του Τραμπ για ευρύτερη συμφωνία, ειδικά μετά την αποχώρησή του από τη συμφωνία για τα πυρηνικά (JCPOA) το 2018 και τα τραγικά γεγονότα που ακολούθησαν κατά τη διάρκεια του πολέμου.
Παιχνίδι με τη φωτιά
Το Ιράν δεν πρόκειται να εγκαταλείψει χωρίς αντάλλαγμα τον νεο-ανακτηθέντα έλεγχό του στα Στενά του Ορμούζ. Τον Μάιο δημιούργησε έναν νέο οργανισμό, την Αρχή Στενών του Περσικού Κόλπου (PGSA), για τη διαχείριση των Στενών. Στο πλαίσιο αυτής της διαδικασίας, η Τεχεράνη ανακοίνωσε μονομερώς ότι ελέγχει μια πολύ μεγαλύτερη θαλάσσια ζώνη —η οποία επεκτείνεται σε χωρικά ύδατα του Ομάν και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων—, απαίτησε από τα πλοία να λαμβάνουν προηγουμένως άδεια διέλευσης και κατέστησε σαφές ότι εχθρικά πολεμικά πλοία δεν είναι ευπρόσδεκτα.
Παράλληλα, έχει εκφράσει επανειλημμένα την πρόθεσή του να αποκομίσει οικονομικά οφέλη από τη διέλευση μέσω των Στενών.
Καμία απ’ αυτές τις συνθήκες δεν υπήρχε πριν από τον πόλεμο. Ο Τραμπ έχει δηλώσει επανειλημμένα ότι δεν θα επιτρέψει στο Ιράν να επιβάλει διόδια, όμως Ιρανοί αξιωματούχοι έχουν ενημερώσει τόσο τα μέσα ενημέρωσης όσο και ξένους συνομιλητές ότι σκοπεύουν να αρχίσουν να εισπράττουν έσοδα μέσω περιβαλλοντικών τελών και χρεώσεων υπηρεσιών μετά τη λήξη της 60ήμερης διαπραγματευτικής περιόδου.
Το Ιράν έχει προτείνει η PGSA να διοικείται από κοινού με το Ομάν, το οποίο επίσης βρέχεται από τα Στενά. Οι ΗΠΑ, ωστόσο, επέβαλαν πρόσφατα κυρώσεις στην PGSA λόγω των δεσμών της με το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC). Παρ’ όλα αυτά, μέσω του μνημονίου κατανόησης, η Ουάσιγκτον ίσως τελικά αποδεχτεί μια πραγματικότητα όπου τα Στενά του Ορμούζ θα ελέγχονται ουσιαστικά από τους Φρουρούς της Επανάστασης.
Αν το Ιράν επιβάλει τέλη διέλευσης, οι συνέπειες δεν θα είναι σοβαρές μόνο για τη διεθνή ναυτιλία· θα στραφούν και εναντίον του ιδίου. Αμερικανικές, ευρωπαϊκές και άλλες ξένες εταιρείες θα διστάσουν να πληρώσουν ή ακόμη και να συνεργαστούν με έναν οργανισμό που τελεί υπό αμερικανικές κυρώσεις.
Επιπλέον, η PGSA συνδέεται με τους Φρουρούς της Επανάστασης, οι οποίοι τελούν επίσης υπό κυρώσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της Αυστραλίας, του Καναδά και άλλων ισχυρών χωρών. Ακόμη κι αν το Ομάν συμμετάσχει στην PGSA και οι ΗΠΑ εγκρίνουν τελικά κάποιο σύστημα χρεώσεων, ένα από τα σημαντικότερα ναυτικά περάσματα του κόσμου θα μπορούσε να καταστεί πρακτικά προσβάσιμο μόνο στον λεγόμενο «στόλο-φάντασμα» του Ιράν και σε πλοία που δεν επηρεάζονται από αμερικανικές και ευρωπαϊκές κυρώσεις.
Αυτό θα ήταν απαράδεκτο για τα κράτη του Κόλπου, αλλά και για μεγάλο μέρος της Ασίας και της Ευρώπης. Ευρωπαίος διπλωμάτης δήλωσε πρόσφατα στο Foreign Affairs ότι δεν θα δίσταζε να ζητήσει τη βοήθεια της Κίνας για να ασκηθεί πίεση στο Ιράν ώστε να μην εφαρμόσει ένα τέτοιο σύστημα.
Μια τέτοια εξέλιξη θα επιτάχυνε επίσης τις προσπάθειες να αναπτυχθούν εναλλακτικές διαδρομές μεταφοράς που θα παρακάμπτουν τα Στενά. Πρόκειται για μια δαπανηρή και χρονοβόρα διαδικασία, αλλά θα καταστεί αναγκαία αν η ναυσιπλοΐα δεν παραμείνει πλήρως ελεύθερη.
Παρότι ο πόλεμος κατέδειξε πόσο δύσκολο είναι να βρεθούν εναλλακτικές λύσεις, τα κράτη του Κόλπου θα έχουν πλέον ισχυρό κίνητρο να επενδύσουν σε νέες ενεργειακές υποδομές που θα παρακάμπτουν τα Στενά.
Αντίστοιχα, η αντίθεση του Ιράν στη διέλευση πολεμικών πλοίων είναι επίσης μη βιώσιμη. Οι ΗΠΑ και η Γαλλία διατηρούν σημαντικές ναυτικές βάσεις στον Περσικό Κόλπο, κρίσιμες για την περιφερειακή ασφάλεια, στις οποίες η πρόσβαση είναι δυνατή μόνο μέσω των Στενών.
Το δίλημμα του Ορμούζ
Το Ιράν βρίσκεται μπροστά σε μια ξεκάθαρη επιλογή: είτε θα χρησιμοποιήσει τα Στενά του Ορμούζ ως εργαλείο οικονομικού κέρδους είτε ως εγγύηση ασφαλείας. Πιθανότατα δεν μπορεί να τα χρησιμοποιήσει αποτελεσματικά και για τους δύο σκοπούς ταυτόχρονα.
Η αποτρεπτική αξία των Στενών εξαρτάται εξ ολοκλήρου από την αξιοπιστία της απειλής ότι μπορούν να κλείσουν. Από τη στιγμή που το Ιράν επιχειρήσει να εμπορευματοποιήσει τη διέλευση ή να παρεμποδίσει την ελεύθερη ροή του εμπορίου, θα αποδυναμώσει το ισχυρότερο επιχείρημα κατά ενός νέου πολέμου: το τεράστιο οικονομικό κόστος μιας επίθεσης εναντίον του.
Επιπλέον, η επιβολή τελών θα προσφέρει επιχειρήματα στους πολυάριθμους υποστηρικτές της σκληρής γραμμής έναντι του Ιράν σε ΗΠΑ και Ισραήλ, οι οποίοι θα έβλεπαν ευνοϊκά την επιστροφή στη σύγκρουση και θα θεωρούσαν μη αποδεκτό ένα τελικό αποτέλεσμα που θα άφηνε στο Ιράν τον έλεγχο και τα οικονομικά οφέλη από τα Στενά.
Τα Στενά του Ορμούζ δεν είναι το μοναδικό ζήτημα που θα καθορίσει τη μεταπολεμική πορεία του Ιράν. Ως συμβαλλόμενο μέρος στη Συνθήκη Μη Διάδοσης των Πυρηνικών Όπλων, η χώρα οφείλει να τηρήσει τις δεσμεύσεις της και να επιτρέψει στη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας να επανέλθει ώστε να διασφαλιστεί ότι δεν αναπτύσσει κρυφά πυρηνικά όπλα.
Πρέπει επίσης να αποκαταστήσει τις σχέσεις της με τους γείτονές της, τους οποίους έπληξε άδικα σ’ έναν πόλεμο που δεν επιθυμούσαν. Και οφείλει να αντιμετωπίσει τα πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά παράπονα του ίδιου του πληθυσμού της, διαφορετικά κινδυνεύει να βρεθεί ξανά αντιμέτωπη με τη χρόνια εσωτερική αστάθεια που τη βασανίζει εδώ και τρεις δεκαετίες.
Αν το καθεστώς της Τεχεράνης θεωρήσει ότι η επικράτησή του επί των ΗΠΑ στις διαπραγματεύσεις αποτελεί το τελικό στάδιο της επιτυχίας του, θα διαπράξει σοβαρό λάθος. Η αλήθεια είναι ότι το μνημόνιο κατανόησης —ακόμη και μια ευρύτερη αμερικανοϊρανική συμφωνία— αποτελεί απλώς το πρώτο βήμα σε μια δύσκολη και μακρά πορεία.
Πριν από έξι μήνες, το Ισραήλ και οι ΗΠΑ βρίσκονταν σε ιδιαίτερα πλεονεκτική θέση. Όσο αποδυναμωμένο κι αν ήταν το Ιράν, δεν επρόκειτο ποτέ να αποδεχτεί πλήρως τις απαιτήσεις του Τραμπ, όπως την ολοκληρωτική διάλυση του πυρηνικού του προγράμματος.
Θα μπορούσε, ωστόσο, να είχε εξετάσει σοβαρά μια ευρεία συμφωνία που θα απέτρεπε τον πόλεμο και θα εξασφάλιζε σημαντική ελάφρυνση από τις κυρώσεις με αντάλλαγμα ουσιαστικές παραχωρήσεις στο πυρηνικό του πρόγραμμα και στην περιφερειακή του πολιτική.
Αντί όμως οι ΗΠΑ και το Ισραήλ να αξιοποιήσουν τα στρατιωτικά κέρδη του δωδεκαήμερου πολέμου του Ιουνίου 2025 για να εξασφαλίσουν μακροπρόθεσμα στρατηγικά οφέλη, κλιμάκωσαν απερίσκεπτα τη σύγκρουση και κατέληξαν σε χειρότερη θέση.
Σήμερα το Ιράν βρίσκεται σε παρόμοιο σταυροδρόμι. Πιστεύει ότι κέρδισε τον πόλεμο και είναι πιθανό να μπει στον πειρασμό να εκμεταλλευτεί στο έπακρο το πλεονέκτημά του. Όμως, θα μπορούσε εξίσου εύκολα να υπονομεύσει τα δικά του κέρδη.
Το μεγαλύτερο μέρος του κόσμου επιθυμεί την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ χωρίς διόδια και χρεώσεις. Η ελεύθερη και απρόσκοπτη ναυσιπλοΐα, όμως, εξυπηρετεί και τα συμφέροντα της ίδιας της Τεχεράνης.
Το Ιράν θα έπρεπε να ακολουθήσει το παράδειγμα του Αβραάμ Λίνκολν, ο οποίος μετά την παράδοση των Νοτίων στο Άποματοξ έδωσε στους στρατηγούς του την εξής οδηγία: «Αφήστε τους να σηκωθούν εύκολα».
Με άλλα λόγια: να αντισταθεί στον πειρασμό της μέγιστης τιμωρίας.
Αν η υπερβολική αυτοπεποίθηση κάνει το Ιράν στο να προσπαθήσει να τιμωρήσει τις ΗΠΑ μέσω των Στενών του Ορμούζ, δεν θα μπορέσει να διαμορφώσει τις σταθερές και βιώσιμες συνθήκες που χρειάζεται για να μεγιστοποιήσει τις πιθανότητες επιβίωσής του.
Η δυνατότητα να κλείσει τα Στενά αποτελεί την ισχυρότερη εγγύηση ασφαλείας που είχε ποτέ η Ισλαμική Δημοκρατία — πιο ανθεκτική, πιο αξιόπιστη και πιο άμεσα αξιοποιήσιμη ακόμη και από μια πυρηνική αποτρεπτική δύναμη.
Το σοφότερο πράγμα που μπορεί να κάνει σήμερα η Τεχεράνη είναι να μην τη χρησιμοποιήσει.
