ΟΟΣΑ: Θύμα χρηματοοικονομικής απάτης ένας στους επτά καταναλωτές

Η χρηματοοικονομική απάτη έπαψε να είναι περιθωριακό φαινόμενο και κατατάσσεται πλέον ως ο υπ’ αριθμόν ένα κίνδυνος για τους καταναλωτές χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών παγκοσμίως. Αυτό καταγράφει η έκθεση «Protecting Consumers from Financial Scams and Frauds» που δημοσίευσε ο ΟΟΣΑ, βασισμένη σε πρωτογενή δεδομένα από 69 χώρες, εκ των οποίων οι 26 είναι μέλη του Οργανισμού, και στις απαντήσεις 102 δημόσιων αρχών. Η συλλογή στοιχείων έγινε μεταξύ Απριλίου και Ιουνίου 2025.

Το 69% των δικαιοδοσιών που συμμετείχαν στο Consumer Finance Risk Monitor 2026 δήλωσε ότι η καταγεγραμμένη συχνότητα των απατών αυξήθηκε το 2025 σε σύγκριση με το 2024. Το δείγμα για τη σύγκριση των ετών 2024 με 2025 ήταν 32 χώρες, ενώ για τη σύγκριση μεταξύ 2021 και 2022 ήταν 29. Το 70% των αρχών που διέθεταν στοιχεία σημείωσε αύξηση συχνότητας στις απάτες από το 2023 στο 2024 και το 74% αύξηση των χρηματικών απωλειών στην ίδια περίοδο.

Στις 36 χώρες με διαθέσιμα στοιχεία για το σύνολο των απωλειών του 2024, οι ζημιές ανά χώρα κυμάνθηκαν από περίπου 90.000 δολάρια έως πάνω από 2 δισ. δολάρια. Ο μέσος όρος ανά δικαιοδοσία ήταν περίπου 270 εκατ. δολάρια και η διάμεσος 55 εκατ. δολάρια. Το άθροισμα των απωλειών που αναφέρθηκαν στις αρχές αυτών των 36 χωρών φθάνει τα 10 δισ. δολάρια. Το μέγεθος αυτό αφορά μόνο όσα καταγγέλλονται επισήμως, καθώς η Global Anti-Scam Alliance υπολογίζει τις απώλειες των καταναλωτών παγκοσμίως σε 442 δισ. δολάρια για το 2025. Ένας στους επτά καταναλωτές δήλωσε ότι έπεσε θύμα απάτης.

Το φόντο είναι η εκρηκτική άνοδος των ψηφιακών πληρωμών. Η συνολική αξία συναλλαγών σε ψηφιακές πληρωμές προβλέπεται να ξεπεράσει τα 26 τρισ. δολάρια το 2026, με ετήσιο ρυθμό ανάπτυξης 7,6% την επόμενη πενταετία, σύμφωνα με στοιχεία της Statista που παραθέτει ο ΟΟΣΑ.

Ποιες είναι οι κύριες απάτες

Οι σημαντικότεροι τύποι απάτης καταγράφονται με δύο κριτήρια, τον αριθμό των θιγόμενων και το ύψος των απωλειών. Στην πρώτη κατάταξη απάντησαν 54 δικαιοδοσίες, στη δεύτερη 47.

Κατά αριθμό θιγόμενων

1. Phishing, vishing ή smishing για προσωπικά δεδομένα
2. Απατεώνες που παριστάνουν τους παρόχους χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών
3. Πλαστά σχήματα πληρωμών και ψευδείς ασφαλίσεις
4. Απάτη με χρεωστικές και πιστωτικές κάρτες
5. Απατεώνες που παριστάνουν κρατικούς λειτουργούς
6. Κλοπή ταυτότητας
7. Απάτη σε mobile banking και ψηφιακά πορτοφόλια

Καθ’ ύψος απωλειών

1. Phishing, vishing ή smishing
2. Απατεώνες που παριστάνουν τους παρόχους
3. Πλαστά σχήματα πληρωμών και ψευδείς ασφαλίσεις
4. Απάτη με χρεωστικές και πιστωτικές κάρτες
5. Απάτη σε mobile banking και ψηφιακά πορτοφόλια
6. Απατεώνες που παριστάνουν κρατικούς λειτουργούς
7. Κλοπή ταυτότητας

Οι τρεις αιτίες και τα πολλά παρακλάδια τους

Ως προς το περιβάλλον στο οποίο «ευδοκιμούν» οι απάτες, οι αρχές κατέταξαν πρώτη την εξελιγμένη τεχνική των απατεώνων με 63 αναφορές, δεύτερη τη διάδοση και την επιρροή των πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης με 58 αναφορές και τρίτη την παροχή χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών μέσω ψηφιακών πλατφορμών με 40 αναφορές. Ακολουθούν η χρήση τεχνητής νοημοσύνης με 38 αναφορές, η πρόσβαση σε κινητές συσκευές με 36, τα νέα επιχειρηματικά μοντέλα όπως οι άμεσες πληρωμές με 32, η πρόσβαση σε κρυπτοστοιχεία με 30, η διασυνοριακή συνδεσιμότητα με 21, οι μη πιστοποιημένες επενδυτικές συμβουλές τύπου «finfluencers» με 19 και η χρήση ηλεκτρονικών μεθόδων πληρωμής από τους εμπόρους με 13.

Από την πλευρά της ζήτησης, ο ανεπαρκής ψηφιακός χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός συγκέντρωσε 63 αναφορές, η αυξημένη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης 60 και η έλλειψη στοιχειώδους ελέγχου από τους καταναλωτές 38. Ακολουθούν η αύξηση των ηλεκτρονικών συναλλαγών με 37, οι συμπεριφορικές προκαταλήψεις με 34, η υιοθέτηση ψηφιακών πλατφορμών με 31, η ευαλωτότητα των καταναλωτών και η υπερβολική εξάρτηση από άτυπες πηγές πληροφόρησης με 26 η καθεμιά, ενώ η διάθεση ανάληψης κινδύνου των ιδιωτών επενδυτών, η χρήση πλατφορμών ηλεκτρονικού εμπορίου και οι δημογραφικές μεταβολές συγκέντρωσαν από 17 αναφορές.

Η τρίτη κατηγορία αφορά τα κενά στα συστήματα των ίδιων των παρόχων. Πρώτη αιτία, με 36 αναφορές, τα ανεπαρκή συστήματα εντοπισμού ή αποτροπής μη εξουσιοδοτημένων συναλλαγών. Δεύτερη, με 33, η αδυναμία εντοπισμού εξουσιοδοτημένων συναλλαγών που ξεκίνησαν με δόλια μέσα. Τρίτη, με 27, η έλλειψη εκστρατειών ενημέρωσης προς τους καταναλωτές. Ακολουθούν η απουσία πλαισίων συνεργασίας μεταξύ των παρόχων και τα ανεπαρκή συστήματα κατά της πλαστοπροσωπίας στελεχών με 25 αναφορές, οι επιθετικές διαφημιστικές καμπάνιες σε πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης με 24, η ανεπαρκής κυβερνοασφάλεια με 19, η συμπεριφορά των διαδικτυακών αγορών και η μη ασφαλής αποθήκευση δεδομένων με 15 και η συμπεριφορά των παρόχων τηλεπικοινωνιών με 14 αναφορές.

Ο ΟΟΣΑ διαπιστώνει ότι 47 αρχές διαθέτουν σύστημα ταξινόμησης, ενώ σε πέντε βρίσκεται υπό ανάπτυξη. Ποσοστό 52% των αρχών χρησιμοποιεί τυπολογία και 48% δεν χρησιμοποιεί. Τα τρία συχνότερα κριτήρια είναι το χρηματοπιστωτικό προϊόν ή υπηρεσία που επλήγη με 35 αναφορές, η μέθοδος του απατεώνα με 28 και ο τρόπος επικοινωνίας με το θύμα με 25. Ακολουθούν με 21 αναφορές η μέθοδος πληρωμής και το αν η συναλλαγή ήταν εξουσιοδοτημένη ή όχι, ενώ 10 αρχές καταγράφουν αν η οντότητα ήταν αδειοδοτημένη.

Η προτεινόμενη τυπολογία στηρίζεται σε δέκα διαστάσεις. Έξι περιγράφουν τη φύση της απάτης, τον στόχο, το μέσο επικοινωνίας, τον τρόπο δράσης, το προϊόν ή την υπηρεσία, τη μέθοδο πληρωμής ή επένδυσης και τον δράστη. Τέσσερις περιγράφουν την αντιμετώπιση, τη μέθοδο εντοπισμού, το καθεστώς ανάκτησης των κεφαλαίων, τη φύση της εξουσιοδότησης και το καθεστώς αδειοδότησης της οντότητας.

Πώς λειτουργούν οι εποπτικές αρχές

Επίσημο κανάλι αναφοράς για τους καταναλωτές διαθέτει το 86% των αρχών, δηλαδή 77 δημόσιες αρχές που απάντησαν. Απαιτήσεις ισχυρής ταυτοποίησης πελάτη έχει το 82%, καθώς 70 αρχές δήλωσαν σχετικά πρότυπα. Υποχρέωση αναφοράς περιστατικών από τους παρόχους ισχύει στο 78%, απαιτήσεις εντοπισμού μη εξουσιοδοτημένων πληρωμών στο 67% και σε 60 αρχές, ενώ κανόνες ευθύνης υιοθετεί το 64%, δηλαδή 58 αρχές. Πρότυπα αποζημίωσης δήλωσαν 45 αρχές, υποχρέωση εκπαίδευσης προσωπικού 50, υποχρέωση διακοπής της απάτης 59 και δυνατότητα εξατομίκευσης των ρυθμίσεων λογαριασμού 44. Εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης για τον εντοπισμό απατών έχουν υιοθετήσει μόλις 7 αρχές, ωστόσο 51 γνωρίζουν ότι τα χρησιμοποιούν οι εποπτευόμενες οντότητες και 19 δηλώνουν ότι τέτοια εργαλεία αναπτύσσονται.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η ισχυρή ταυτοποίηση πελάτη της PSD2 απαιτεί δύο από τρία στοιχεία: κάτι που γνωρίζει ο χρήστης, κάτι που κατέχει και κάτι βιομετρικό. Οι εξαιρέσεις επιτρέπονταν μόνο για συναλλαγές χαμηλής αξίας, κάτω των 50 ευρώ για κάρτες. Ο Κανονισμός PSR, που αναμένεται να τεθεί σε ισχύ το 2026, διατηρεί την υποχρέωση και προσθέτει την επαλήθευση του δικαιούχου για όλες τις μεταφορές πίστωσης, υπηρεσία που θα είναι δωρεάν για τους καταναλωτές. Ο Κανονισμός 2024/886 έχει ήδη επιβάλει τον έλεγχο αντιστοίχισης ονόματος και IBAN στο σχήμα SEPA.

Τα στοιχεία από την Ιταλία δείχνουν την έκταση της μετατόπισης προς τις εξουσιοδοτημένες συναλλαγές. Η Banca d’Italia εξέδωσε 1.577 προειδοποιήσεις απάτης, οι οποίες αφορούσαν περίπου 7.700 δόλιους IBAN, δηλαδή αύξηση 230% το 2024 έναντι του 2023, και πάνω από 400 ειδοποιήσεις για εμπόρους. Το 90% των περιστατικών αφορούσε πληρωμές εξουσιοδοτημένες από τον χρήστη μέσω ισχυρής ταυτοποίησης.

Στη Βρετανία, το 72% από τις απάτες με εξουσιοδοτημένη εντολή πληρωμής στο πρώτο εξάμηνο του 2024 ξεκίνησε διαδικτυακά, μέσω κοινωνικών δικτύων και μηχανών αναζήτησης. Από τις 7 Οκτωβρίου 2024 ισχύει υποχρεωτική αποζημίωση για τις περισσότερες τέτοιες υποθέσεις στο σύστημα Fast Payments, το πρώτο υποχρεωτικό καθεστώς παγκοσμίως, ενώ το κόστος επιμερίζεται μεταξύ αποστέλλουσας και λήπτριας τράπεζας.

Ο αλφαβητισμός είναι η λύση

Σύμφωνα με τη Διεθνή Έρευνα Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού Ενηλίκων OECD/INFE του 2023, το 15% των ενηλίκων και το 14% στις συμμετέχουσες χώρες του ΟΟΣΑ δήλωσε ότι έπεσε θύμα phishing, επενδυτικής απάτης, απάτης με παροχή προσωπικών στοιχείων ή μη εξουσιοδοτημένης συναλλαγής. Στις 39 δικαιοδοσίες της έρευνας, μόλις το 29% των ενηλίκων συγκέντρωσε την ελάχιστη στοχευμένη βαθμολογία ψηφιακού χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού, δηλαδή 70 στους 100 βαθμούς.

Εκστρατείες ενημέρωσης έχουν αναλάβει 82 αρχές, ποσοστό 91%. Απ’ αυτές, οι 71 συμμετείχαν σε γενικές εκστρατείες, οι 29 σε στοχευμένες και οι 22 και στα δύο είδη. Ενημέρωση για το πού αναφέρεται ένα περιστατικό παρέχουν 80 αρχές, πρωτοβουλίες ψηφιακού αλφαβητισμού υιοθετούν 76 και ένταξη της απάτης στην εθνική στρατηγική χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης προωθούν 73.

Με άλλους φορείς εντός της δικαιοδοσίας τους συνεργάζονται 78 αρχές και διασυνοριακά 53, ενώ σε 51 περιπτώσεις η συνεργασία στηρίζεται σε μνημόνιο συνεννόησης. Η συνεργασία αφορά κυρίως άλλες ρυθμιστικές αρχές με 66 αναφορές, τις διωκτικές αρχές με 61 και τον ιδιωτικό τομέα με 57, ενώ οι εκπρόσωποι καταναλωτών συγκεντρώνουν μόλις 32. Τα στοιχεία απάτης αναφέρονται κατά κύριο λόγο σε αρχές εποπτείας συμπεριφοράς με 38 αναφορές και σε αρχές κατά του ξεπλύματος χρήματος με 30, ενώ 22 αρχές, δηλαδή το 30% όσων έχουν τέτοιες υποχρεώσεις, αναφέρουν και στην αστυνομία.

Τι συμβαίνει στην Ελλάδα, οι έξι συστάσεις ΟΟΣΑ

Η Ελλάδα εκπροσωπείται στο ερωτηματολόγιο με τρεις φορείς, την Τράπεζα της Ελλάδος, την Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς και το υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, όπως καταγράφεται στον κατάλογο των απαντησάντων του Παραρτήματος Α. Η έκθεση δεν παραθέτει επιμέρους ποσοτικά στοιχεία ή παραδείγματα πρακτικών για την Ελλάδα, σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει για την Ιταλία, την Ιρλανδία, την Ισπανία, την Πορτογαλία ή την Ουγγαρία. Οι ελληνικές απαντήσεις ενσωματώνονται στα συγκεντρωτικά ποσοστά και στις κατατάξεις των αιτιών και των μέτρων.

Ο ΟΟΣΑ καταλήγει σε έξι συστάσεις πολιτικής: τη θέσπιση και εφαρμογή ισχυρών πλαισίων προστασίας του καταναλωτή, την ανάπτυξη δίκαιων και προσβάσιμων μηχανισμών ευθύνης και αποζημίωσης, τη δημιουργία και προβολή ειδικού καναλιού αναφοράς, τη χρήση τυπολογίας για τη συλλογή και ταξινόμηση δεδομένων, την ενίσχυση του ψηφιακού χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού και τη συνεργασία με όλους τους φορείς του οικοσυστήματος κατά της απάτης. Η καταπολέμηση των απατών αποτελεί προτεραιότητα και της αμερικανικής προεδρίας της G20 για το 2026.