Το «αξέχαστο μάθημα» που υποσχέθηκαν οι Φρουροί της Επανάστασης στις Ηνωμένες Πολιτείες, μετά τις σφοδρές αμερικανικές αεροπορικές επιδρομές, συνοδεύτηκε από ένα μπαράζ απειλητικών δηλώσεων που συνεχίστηκε για ημέρες.
Άλλοι αξιωματούχοι προειδοποιούσαν ότι οι ΗΠΑ θα πάρουν ένα μάθημα αντίστοιχο με εκείνα «από το Βιετνάμ έως το Αφγανιστάν», ενώ άλλοι διακήρυσσαν ότι το Ιράν έχει γράψει την ιστορία της αντίστασης με ακατάβλητη θέληση. Οι υψηλοί αυτοί τόνοι, ωστόσο, έρχονται σε έντονη αντίθεση με την πραγματικότητα που αντιμετωπίζει σήμερα η Τεχεράνη. Οι στρατιωτικές της δυνάμεις έχουν δεχθεί σοβαρά πλήγματα, η κοινωνική νομιμοποίηση του καθεστώτος αμφισβητείται όλο και περισσότερο και ο νέος ανώτατος ηγέτης, Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, δεν έχει μέχρι στιγμής καταφέρει να εδραιώσει ισχυρό ηγετικό προφίλ.
Και όμως, ούτε δυτικοί διπλωμάτες ούτε Ιρανοί παρατηρητές ούτε υπηρεσίες πληροφοριών αναμένουν ότι η Τεχεράνη θα υποκύψει στο ορατό μέλλον, όπως τόνιζε προ ημερών αναλυτικό ρεπορτάζ της γερμανικής FAZ. Το καθεστώς έχει διατηρήσει την ηγεσία του και έχει κρατήσει ενωμένο τον μηχανισμό του. «Δεν υπήρξαν σημαντικές λιποταξίες, οι δημόσιοι υπάλληλοι εξακολουθούν να πληρώνονται», αναφέρει πηγή με επαφές στο ιρανικό κατεστημένο.
Ένα εταιρικό συγκρότημα σε χρονική κάψουλα
Οι Φρουροί και οι πολιτοφύλακες Μπασίτζ δεν κρατούν απλώς τη χώρα σφιχτά στα χέρια τους, ελέγχουν και πολλές από τις σημαντικότερες επιχειρήσεις της, σχηματίζοντας μια οικονομική αυτοκρατορία που, σύμφωνα με εκτιμήσεις, αντιστοιχεί περίπου στο ένα τρίτο της εθνικής οικονομίας. «Το καθεστώς λειτουργεί σαν ένα εταιρικό συγκρότημα μέσα σε μια χρονική κάψουλα», λέει Ιρανός παρατηρητής στην FAZ.
Παράλληλα, η στρατιωτική κατωτερότητα της Τεχεράνης αποδείχθηκε λιγότερο απόλυτη απ’ όσο φαινόταν. Τα Στενά του Ορμούζ, καίριος κόμβος του παγκόσμιου εμπορίου και κυρίως των εξαγωγών ενέργειας, της προσφέρουν ένα πού ισχυρό μέσο πίεσης. Ένας αποκλεισμός του θαλάσσιου περάσματος μπορεί να προκαλέσει τεράστια ζημιά στην παγκόσμια οικονομία και να εκτινάξει τις τιμές της βενζίνης, κάτι που θα έθετε τον Ντόναλντ Τραμπ υπό ισχυρή εσωτερική πολιτική πίεση. Τα Στενά είναι «σημαντικότερα από δεκάδες ατομικές βόμβες», δήλωσε πρόσφατα, σύμφωνα με ιρανικά μέσα, ο στρατιωτικός διοικητής Μοχσέν Ρεζαΐ.
Οι τέσσερις δακτύλιοι που έσπασαν
Για χρόνια, υπό την καθοδήγηση του στρατηγού Κασέμ Σουλεϊμανί, η Τεχεράνη είχε οικοδομήσει ένα εκτεταμένο δίκτυο συμμάχων και ένοπλων οργανώσεων γύρω από το Ισραήλ, με βασικά σημεία αναφοράς τη Γάζα, τον Λίβανο, τη Συρία και την Υεμένη. Το δίκτυο αυτό αποτελούσε κεντρικό πυλώνα της ιρανικής στρατηγικής αποτροπής. Σήμερα, όμως, μεγάλο μέρος αυτής της αρχιτεκτονικής έχει αποδυναμωθεί.
Η Χαμάς, της οποίας η επίθεση της 7ης Οκτωβρίου 2023 άνοιξε έναν νέο κύκλο πολέμου και περιφερειακής κλιμάκωσης, είχε υπό τον Γιαχία Σινουάρ μια ηγεσία με στενές σχέσεις με την Τεχεράνη. Στον πόλεμο που ακολούθησε, μεγάλο μέρος της ανώτερης ηγεσίας της σκοτώθηκε, ενώ η οργάνωση έχει υποστεί βαριές στρατιωτικές απώλειες και δίνει πλέον μεγάλο βάρος στην ίδια της την επιβίωση και στη διατήρηση της παρουσίας της στη Γάζα.
Ακόμη βαρύτερα ήταν τα πλήγματα που δέχθηκε η Χεζμπολάχ. Ο επί δεκαετίες ηγέτης της, Χασάν Νασράλα, σκοτώθηκε το 2024 σε ισραηλινό αεροπορικό πλήγμα στο υπόγειο αρχηγείο της οργάνωσης στη Βηρυτό, ενώ σημαντικό μέρος της ανώτερης διοίκησής της εξουδετερώθηκε. Παράλληλα, ο ισραηλινός στρατός κατέλαβε θέσεις κατά μήκος των συνόρων και κατέστρεψε μεγάλο μέρος των οχυρώσεών της. Η δυνατότητα της Χεζμπολάχ να εξαπολύει μαζικές επιθέσεις με ρουκέτες έχει περιοριστεί σημαντικά, την ώρα που η κυβέρνηση του Λιβάνου εντείνει την πίεση για τον αφοπλισμό της.
Ο διάδοχος του Νασράλα, Ναΐμ Κασέμ, συγκαταλεγόταν σε εκείνες τις δυνάμεις που μετά τον πόλεμο του 2024 ήθελαν να επαναπροσδιορίσουν τη Χεζμπολάχ πρωτίστως ως λιβανική δύναμη. Στη Βηρυτό αρκετοί παρατηρητές αναφέρουν ότι η είσοδος των σιιτών στον πόλεμο της 4ης Μαρτίου έγινε έπειτα μετά από απαίτηση της Τεχεράνης. Ο Νίκολας Μπλάνφορντ, του Atlantic Council, σημειώνει πάντως ότι η διάθεση κριτικής απέναντι στο Ιράν έχει μεταβληθεί, καθώς το καθεστώς στάθηκε επιδεικτικά στο πλευρό της οργάνωσης και έθεσε ως προϋπόθεση των διαπραγματεύσεών του με την Ουάσιγκτον τον τερματισμό των επιθέσεων κατά των Λιβανέζων προστατευμένων του. Τα στελέχη της Χεζμπολάχ αισθάνονται τώρα «κατά 100% Ιρανοί», λέει ο Μπλάνφορντ. Αξιωματικοί των Φρουρών και Ιρανοί σύμβουλοι βοηθούν τη μονάδα να διατηρήσει την επιχειρησιακή της ικανότητα, καθώς έχει επενδυθεί σε αυτήν πολλή ενέργεια και χρήμα.
Το ιρακινό μοντέλο
Οι Ιρακινοί υποστηρικτές του ιρανικού καθεστώτος ενέδωσαν στην πίεση των Ηνωμένων Πολιτειών και σήμερα είναι πολύ πιο στενά ενταγμένοι στις κρατικές δομές. Οι εκπρόσωποί τους βρίσκονται στις διοικητικές υπηρεσίες και στις δυνάμεις ασφαλείας, κάθονται στο Κοινοβούλιο, εξασφαλίζουν θέσεις σε υπουργεία και αποκτούν πρόσβαση στα έσοδα του κράτους από το πετρέλαιο.
Οι οικονομικοί όμιλοι που ελέγχουν δεν ασχολούνται πλέον μόνο με παράνομες επιχειρήσεις, αλλά κερδίζουν χρήματα και από κρατικές συμβάσεις. «Το Ιράν βλέπει επίσης ένα όφελος στο να επιδιώκει τέτοιες συναλλαγές», λέει η Ίνα Ρούντολφ, ειδικός στις σιιτικές πολιτοφυλακές στο Τμήμα Πολεμικών Σπουδών του King’s College του Λονδίνου, η οποία προσθέτει ότι «η ιρακινή πολιτοφυλακή ακολουθεί τις δικές της λογικές».
Χούθι, οι ανερχόμενοι παίκτες
Το οπλοστάσιο των ανταρτών της Υεμένης δημιουργήθηκε με καθοριστική ιρανική υποστήριξη και περιλαμβάνει μη επανδρωμένα αεροσκάφη και βαλλιστικούς πυραύλους, με τα οποία απειλείται το Μπαμπ ελ Μαντέμπ, η θαλάσσια δίοδος μεταξύ Ινδικού Ωκεανού και Ερυθράς Θάλασσας. «Οι Χούθι μπορούν εύκολα να διατηρήσουν για μήνες έναν αποκλεισμό και να προκαλέσουν σημαντικές ζημιές», λέει ο Φάρσα αλ Μουσλέμι, από το Chatham House.
Έχουν εγκαταστήσει οχυρωματικές εγκαταστάσεις στις ακτές και μπορούν να μεταφέρουν την ηγεσία τους σε σπηλιές και σήραγγες, κάτι που καθιστά σχεδόν αδύνατη την εξουδετέρωσή τους μόνο με αεροπορικές επιδρομές. Έχουν ήδη επιβάλει θαλάσσιο αποκλεισμό κατά της Σαουδικής Αραβίας και έχουν προκαλέσει ζημιές σε σαουδαραβικά δεξαμενόπλοια, αρνούμενοι κάθε σχέση με το Ιράν, τη στιγμή που οι Φρουροί είχαν επανειλημμένα ανακοινώσει ότι οι Χούθι προετοιμάζονταν ακριβώς γι’ αυτό. Διαθέτουν δικούς τους μηχανικούς, εγκαταστάσεις συντήρησης και εκπαιδευτές που έχουν υπηρετήσει στο Ιράν, ενώ Ιρανοί αναλυτές θεωρούν ότι η παρουσία τους στο Μπαμπ ελ Μαντέμπ μπορεί να λειτουργήσει ως αντίποινο για αμερικανικά πλήγματα σε πολιτικές υποδομές του Ιράν.
Ταυτόχρονα, οι οργανώσεις του «Άξονα» έχουν αναπτύξει δικά τους συμφέροντα. Θα μπορούσε κανείς να τις φανταστεί ως μια ομάδα συνομιλίας, λέει ο αλ Μουσλέμι, «οι διαχειριστές είναι οι Ιρανοί, επιβλέπουν τις συνεισφορές, αλλά οι συμμετέχοντες έχουν εδώ και καιρό ανταλλάξει τους αριθμούς τους».
Το βάθος της ιρανικής επιρροής έγινε εμφανές και μετά τον θάνατο του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ. Στο Ιράκ οργανώθηκαν τελετές πένθους, με το φέρετρό του να μεταφέρεται σε διαφορετικές πόλεις και να συνοδεύεται από μεγάλα πλήθη. Η εικόνα δεν παρέπεμπε μόνο σε αποχαιρετισμό ενός ξένου ηγέτη, αλλά και σε επίδειξη της πολιτικής και θρησκευτικής επιρροής που εξακολουθεί να ασκεί η Τεχεράνη στη χώρα.
