Τα Τέμπη κρατούν την Ελλάδα στην κορυφή των δεικτών θανάτου, ενώ η Ευρώπη επιταχύνει στο ETCS

Η τραγωδία των Τεμπών εξακολουθεί, τρία χρόνια μετά, να βαραίνει τους ευρωπαϊκούς δείκτες σιδηροδρομικής ασφάλειας. Η νέα διετής έκθεση του Οργανισμού Σιδηροδρόμων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ERA) καταγράφει ότι η μετωπική σύγκρουση του 2023 εκτοξεύει την Ελλάδα στην κορυφή της Ευρώπης στους δύο βασικούς δείκτες θνησιμότητας, την ίδια στιγμή που η χώρα εξακολουθεί να βρίσκεται στις τελευταίες θέσεις της ευρωπαϊκής κατάταξης ως προς την εγκατάσταση του ευρωπαϊκού συστήματος ελέγχου συρμών (ETCS). Όλα αυτά συμβαίνουν ενώ η υπόλοιπη Ευρώπη συνεχίζει να βελτιώνει σταθερά τις επιδόσεις της τόσο στην ασφάλεια των σιδηροδρόμων όσο και στην ανάπτυξη των σύγχρονων συστημάτων σηματοδότησης και ελέγχου της κυκλοφορίας.

Βέβαια, μέσα στο 2026 η Ελλάδα προχώρησε σε σημαντικά βήματα για την ενίσχυση της σιδηροδρομικής ασφάλειας και την ανάπτυξη του ευρωπαϊκού συστήματος ελέγχου συρμών (ETCS), επιχειρώντας να καλύψει καθυστερήσεις που συσσωρεύτηκαν επί σειρά ετών. Μεταξύ άλλων, τέθηκε σε λειτουργία το ETCS στη γραμμή Θεσσαλονίκη – Ειδομένη, ολοκληρώνονται οι εργασίες αποκατάστασης των σιδηροδρομικών υποδομών στη Θεσσαλία μετά τις εκτεταμένες ζημιές που προκάλεσε η κακοκαιρία Daniel, ενώ προχωρά και η σταδιακή επέκταση του συστήματος στον βασικό σιδηροδρομικό άξονα Αθήνα – Θεσσαλονίκη.

Παρά τη δυσμενή εικόνα που παρουσιάζει η Ελλάδα, σύμφωνα με τη δέκατη κατά σειρά διετή έκθεση του ERA, που ολοκληρώθηκε τον Μάιο του 2026 ο σιδηρόδρομος εξακολουθεί να αποτελεί το ασφαλέστερο μέσο χερσαίων μεταφορών στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με τον δείκτη θνησιμότητας των επιβατών να προσεγγίζει εκείνον των αεροπορικών μεταφορών. Την ίδια στιγμή, όμως, υπογραμμίζει ότι δεν υπάρχει περιθώριο εφησυχασμού, καθώς εξακολουθούν να καταγράφονται σημαντικές αποκλίσεις μεταξύ των κρατών-μελών, ενώ παραμένουν μεγάλα περιθώρια για περαιτέρω ενίσχυση της ασφάλειας και επιτάχυνση της ανάπτυξης κρίσιμων συστημάτων, όπως το ETCS.

Πίνακας 1. Βασικά μεγέθη σιδηροδρομικής ασφάλειας στην ΕΕ-27 (2024)

Πηγή: Κοινοί Δείκτες Ασφάλειας (CSI), όπως αναφέρθηκαν από τις Εθνικές Αρχές Ασφάλειας στον ERA.

Λιγότερα ατυχήματα στην Ευρώπη, αλλά το ανθρώπινο κόστος παραμένει υψηλό

Σύμφωνα με την έκθεση, το 2024 καταγράφηκαν συνολικά 1.507 σημαντικά σιδηροδρομικά ατυχήματα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, δηλαδή περισσότερα από τέσσερα περιστατικά ημερησίως κατά μέσο όρο. Τα δυστυχήματα αυτά προκάλεσαν 750 θανάτους και 548 σοβαρούς τραυματισμούς.

Ο αριθμός των σοβαρών ατυχημάτων μειώθηκε κατά 4% σε σχέση με το 2023 και παρέμεινε χαμηλότερος από τα προ πανδημίας επίπεδα. Παρ’ όλα αυτά, εξακολουθεί να βρίσκεται περίπου 3% υψηλότερα από τον μέσο όρο της προηγούμενης τετραετίας. Η μείωση αποδίδεται κυρίως στη σημαντική υποχώρηση των ατυχημάτων στις ισόπεδες διαβάσεις και στους εκτροχιασμούς, ενώ αντίθετα αυξήθηκαν περιστατικά άλλων κατηγοριών καθώς και συμβάντα που σχετίζονται με πυρκαγιές σε τροχαίο υλικό.

Ο ERA επισημαίνει ότι τα μεγάλα σιδηροδρομικά δυστυχήματα με πέντε ή περισσότερους νεκρούς παραμένουν εξαιρετικά σπάνια. Δεν καταγράφηκε κανένα το 2018, το 2020, το 2021 και το 2025, ενώ συνολικά έξι τέτοια περιστατικά σημειώθηκαν στα έτη 2022, 2023 και 2024, μεταξύ των οποίων και η πολύνεκρη σύγκρουση στα Τέμπη. Παράλληλα γίνεται ειδική αναφορά στο δυστύχημα του Adamuz στην Ισπανία στις αρχές του 2026, το οποίο βρίσκεται οριακά εκτός της περιόδου αναφοράς της έκθεσης, με τον Οργανισμό να αναγνωρίζει ρητά τον ανθρώπινο πόνο που προκάλεσε.

Η μακροχρόνια τάση παραμένει πάντως καθοδική. Οι θανατηφόρες συγκρούσεις και οι εκτροχιασμοί έχουν μειωθεί σημαντικά από το 1990, ενώ την περίοδο 2023-2024 καταγράφηκαν στα χαμηλότερα επίπεδα που έχουν μετρηθεί ποτέ, συγκρίσιμα με εκείνα του 2019.

Παρά τη βελτίωση, το οικονομικό κόστος εξακολουθεί να είναι ιδιαίτερα υψηλό. Για το 2024 ο ERA εκτιμά ότι τα σημαντικά ατυχήματα κόστισαν περίπου 3,4 δισεκατομμύρια ευρώ στην ΕΕ-27, με το 74% του συνολικού κόστους να συνδέεται άμεσα με τις απώλειες ανθρώπινων ζωών. Μάλιστα, ο Οργανισμός επισημαίνει ότι το πραγματικό οικονομικό αποτύπωμα πιθανότατα είναι ακόμη μεγαλύτερο, καθώς ορισμένα κράτη δεν παρέχουν πλήρη στοιχεία.

Στασιμότητα στην ασφάλεια των εργαζομένων

Η έκθεση διαπιστώνει ότι η ασφάλεια των εργαζομένων στο σιδηρόδρομο παρουσιάζει ελάχιστη βελτίωση. Με εξαίρεση το 2019, περίπου 30 εργαζόμενοι χάνουν κάθε χρόνο τη ζωή τους και περισσότεροι από 40 τραυματίζονται σοβαρά, ενώ τα τελευταία χρόνια παρατηρείται ελαφρά αύξηση του σχετικού δείκτη θνησιμότητας.

Θετικότερη εμφανίζεται η εικόνα στις ισόπεδες διαβάσεις, όπου το 2024 σημειώθηκε το χαμηλότερο επίπεδο ατυχημάτων που έχει καταγραφεί μέχρι σήμερα, αν και οι αποκλίσεις μεταξύ των κρατών παραμένουν μεγάλες. Συνολικά, η ετήσια αξιολόγηση του ERA δείχνει ότι οι στόχοι ασφάλειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης εξακολουθούν να επιτυγχάνονται, ωστόσο εντοπίστηκαν πιθανές ή ενδεχόμενες επιδεινώσεις σε έξι κράτη-μέλη, ενώ η απόσταση μεταξύ των χωρών με τις καλύτερες και τις χειρότερες επιδόσεις εξακολουθεί να είναι σημαντική.

Τα Τέμπη εκτόξευσαν την Ελλάδα στην κορυφή της θνησιμότητας

Το πιο χαρακτηριστικό εύρημα της έκθεσης αφορά την Ελλάδα. Ο ERA σημειώνει ότι κατά την ανάλυση των δεικτών θνησιμότητας αναγκάστηκε να εξαιρέσει μία χώρα από ορισμένα γραφήματα λόγω εξαιρετικά υψηλής τιμής που προκλήθηκε από ένα μεμονωμένο μεγάλο δυστύχημα. Στην υποσημείωση διευκρινίζεται ότι πρόκειται για την Ελλάδα και τη σύγκρουση των τρένων στα Τέμπη το 2023. Η διατύπωση του Οργανισμού είναι ξεκάθαρη. Η τραγωδία στα Τέμπη είχε ως αποτέλεσμα οι δύο βασικοί δείκτες θνησιμότητας της Ελλάδας να είναι οι υψηλότεροι σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Πρόκειται αφενός για τον γενικό δείκτη θνησιμότητας, ο οποίος υπολογίζεται ανά συρμοχιλιόμετρα σε τριετή βάση, και αφετέρου για τον δείκτη θνησιμότητας επιβατών, ο οποίος μετράται ανά επιβατοχιλιόμετρα σε ορίζοντα έντεκα ετών.

Ο ERA εξηγεί ότι, παρότι οι συγκεκριμένοι δείκτες εξομαλύνονται σε μεγάλο χρονικό διάστημα ώστε να περιορίζεται η επίδραση μεμονωμένων περιστατικών, δυστυχήματα με τόσο μεγάλο αριθμό θυμάτων, όπως εκείνο των Τεμπών, εξακολουθούν να επηρεάζουν καθοριστικά τα αποτελέσματα και χαρακτηρίζονται ως ακραίες περιπτώσεις.

Η Ελλάδα παραμένει ουραγός στην ανάπτυξη του ETCS

Το δεύτερο μεγάλο συμπέρασμα της έκθεσης αφορά την εγκατάσταση του ευρωπαϊκού συστήματος ελέγχου συρμών ETCS, το οποίο θεωρείται από τον ERA βασικό εργαλείο για τη μείωση των σιδηροδρομικών κινδύνων.

Παρά την πρόοδο που έχει σημειωθεί τα τελευταία χρόνια, η Ελλάδα εξακολουθεί να βρίσκεται στην τελευταία ομάδα της ευρωπαϊκής κατάταξης ως προς το ποσοστό του δικτύου που διαθέτει ETCS. Χαμηλότερες επιδόσεις εμφανίζουν μόνο η Λετονία, η Λιθουανία και η Πορτογαλία.

Στον αντίποδα, το Λουξεμβούργο διαθέτει πλήρη κάλυψη του δικτύου του με ποσοστό 100%, ακολουθεί το Βέλγιο με 98% και η Ελβετία με 96%, ενώ Δανία και Σλοβενία έχουν ήδη εξοπλίσει περισσότερο από το 35% του σιδηροδρομικού τους δικτύου.

Πίνακας 2. Ανάπτυξη ETCS και η θέση της Ελλάδας (τέλος 2025, εκτός αν αναφέρεται άλλως)

Πηγή: δεδομένα ETCS και συνολικά δεδομένα γραμμών από το Μητρώο Υποδομής (RINF), τέλος 2025.

Η τεχνολογία προστασίας παραμένει άνιση στην Ευρώπη

Πέρα από την ανάπτυξη του ETCS, η έκθεση εξετάζει και τα συστήματα προστασίας συρμών (Train Protection Systems – TPS), τα οποία αποτελούν την πρώτη γραμμή άμυνας απέναντι στο ανθρώπινο λάθος.

Ο ERA αξιολογεί τρία επίπεδα υποστήριξης προς τον μηχανοδηγό, με το υψηλότερο να περιλαμβάνει προειδοποίηση, αυτόματη ακινητοποίηση του συρμού όταν απαιτείται και συνεχή εποπτεία της ταχύτητας.

Παρά την τεχνολογική πρόοδο, μόνο έξι χώρες έχουν καταφέρει να εξοπλίσουν πάνω από το 90% του δικτύου τους με το υψηλότερο επίπεδο προστασίας. Πρόκειται για τη Γερμανία, την Ισπανία, την Ιταλία, το Λουξεμβούργο, τις Κάτω Χώρες και τη Ρουμανία. Αντίθετα, σε αρκετά κράτη-μέλη μεγάλο μέρος του σιδηροδρομικού δικτύου εξακολουθεί να λειτουργεί χωρίς αντίστοιχες δικλείδες ασφαλείας, γεγονός που, σύμφωνα με τον Οργανισμό, εξακολουθεί να αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες διαφοροποίησης των επιπέδων ασφάλειας στην Ευρώπη.

Οι επιβάτες επιστρέφουν, αλλά τα εμπορεύματα παραμένουν στάσιμα

Το δεύτερο μεγάλο κεφάλαιο της έκθεσης αφορά τη διαλειτουργικότητα του ευρωπαϊκού σιδηροδρομικού δικτύου, δηλαδή τον βαθμό στον οποίο οι εθνικές υποδομές και τα συστήματα μπορούν να λειτουργούν ως ένα ενιαίο ευρωπαϊκό δίκτυο.

Σύμφωνα με τα στοιχεία του ERA, οι επιβατικές μεταφορές συνεχίζουν να ανακάμπτουν με σταθερό ρυθμό μετά την πανδημία, έχοντας πλέον ξεπεράσει τα επίπεδα που καταγράφονταν πριν από την εμφάνιση της COVID-19.

Αντίθετα, διαφορετική είναι η εικόνα στις εμπορευματικές μεταφορές. Ο ευρωπαϊκός σιδηρόδρομος εξακολουθεί να αντιμετωπίζει δυσκολίες στην προσέλκυση φορτίων, με το μερίδιό του να παραμένει ουσιαστικά στάσιμο επί σειρά ετών και να υποχωρεί περίπου στο 12% του συνόλου των εμπορευματικών μεταφορών το 2023. Η εξέλιξη αυτή αποτελεί έναν από τους βασικούς προβληματισμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς η μεταφορά περισσότερων φορτίων στον σιδηρόδρομο αποτελεί βασικό στόχο τόσο της περιβαλλοντικής όσο και της μεταφορικής πολιτικής της.

Το ETCS επεκτείνεται, αλλά απέχει ακόμη από τους ευρωπαϊκούς στόχους

Η έκθεση διαπιστώνει ότι η εγκατάσταση του ευρωπαϊκού συστήματος ελέγχου συρμών συνεχίζεται, ωστόσο ο ρυθμός ανάπτυξης παραμένει χαμηλότερος από εκείνον που απαιτούν οι στόχοι του Διευρωπαϊκού Δικτύου Μεταφορών (TEN-T).

Στο τέλος του 2025 περίπου 22.000 χιλιόμετρα σιδηροδρομικών γραμμών στην Ευρώπη ήταν εξοπλισμένα με ETCS, ενώ τα μεγαλύτερα εξοπλισμένα δίκτυα βρίσκονταν στην Ελβετία, το Βέλγιο και την Ισπανία, τα οποία συγκεντρώνουν συνολικά περίπου 11.500 χιλιόμετρα.

Στους βασικούς ευρωπαϊκούς διαδρόμους μεταφορών, η κάλυψη του ETCS έφθανε μόλις στο 15% στα τέλη του 2024, ενώ το σύστημα τηλεπικοινωνιών GSM-R είχε εγκατασταθεί στο 57% των αντίστοιχων διαδρομών.

Την ίδια περίοδο αυξήθηκε σημαντικά και η διαδικασία εγκρίσεων νέων έργων ERTMS. Μέχρι το τέλος του 2025 ο ERA είχε δεχθεί 158 αιτήσεις και είχε εκδώσει 44 εγκρίσεις, ενώ ο εξοπλισμός τροχαίου υλικού συνέχισε επίσης να αυξάνεται. Οι εκτιμήσεις του Οργανισμού έκαναν λόγο για περίπου 17.600 συμβολαιοποιημένα οχήματα εξοπλισμένα με ETCS στην Ευρωπαϊκή Ένωση έως το τέλος του 2024, αν και μόλις το ένα τέταρτο των έλκοντων οχημάτων που βρίσκονται σήμερα σε κυκλοφορία διαθέτουν ήδη τον σχετικό εξοπλισμό.

Πλήρως εδραιωμένο το νέο σύστημα αδειοδότησης

Σημαντική πρόοδος καταγράφεται και στο θεσμικό σκέλος του ευρωπαϊκού σιδηροδρόμου.

Το ενιαίο σύστημα αδειών μηχανοδηγών έχει πλέον εφαρμοστεί πλήρως, με σχεδόν 209.000 μηχανοδηγούς να διαθέτουν έγκυρη ευρωπαϊκή άδεια στην ΕΕ-27, καθώς και στη Νορβηγία και την Ελβετία, μέχρι το τέλος του 2024.

Παράλληλα, ολοκληρώνεται σταδιακά και η μετάβαση στο νέο καθεστώς πιστοποίησης ασφάλειας. Στο τέλος του 2025 παρέμεναν σε ισχύ μόλις δύο παλαιού τύπου πιστοποιητικά ασφαλείας (Μέρους Α), έναντι περίπου 1.127 ενιαίων πιστοποιητικών ασφάλειας που έχουν πλέον εκδοθεί στο πλαίσιο του νέου ευρωπαϊκού συστήματος.

Αυξάνονται οι εγκρίσεις νέων σιδηροδρομικών οχημάτων

Ανοδική ήταν και η δραστηριότητα στις εγκρίσεις νέου τροχαίου υλικού. Ο ERA διαχειρίστηκε περίπου 2.000 αιτήσεις έγκρισης οχημάτων μέσα στο 2025, με σχεδόν 21.000 νέα σιδηροδρομικά οχήματα να λαμβάνουν άδεια κυκλοφορίας.

Παράλληλα, συνεχίστηκε η βελτίωση της αποτελεσματικότητας των διαδικασιών, καθώς ο μέσος χρόνος διεκπεραίωσης για τις αιτήσεις συμμόρφωσης προς τύπο περιορίστηκε στις μόλις 2,5 εργάσιμες ημέρες, σημαντικά χαμηλότερα από τον στόχο των πέντε ημερών που είχε τεθεί από τον Οργανισμό.

Το βλέμμα του ERA στρέφεται πλέον στην άμυνα, την κυβερνοασφάλεια και την τεχνητή νοημοσύνη

Για πρώτη φορά, η νέα έκθεση του ERA δεν περιορίζεται στην αποτίμηση της υφιστάμενης κατάστασης, αλλά αφιερώνει ξεχωριστό κεφάλαιο στις προκλήσεις που αναμένεται να διαμορφώσουν τον ευρωπαϊκό σιδηρόδρομο τα επόμενα χρόνια.

Ο Οργανισμός εκτιμά ότι ο ρόλος του θα ενισχυθεί σημαντικά στο πεδίο της στρατιωτικής κινητικότητας και της διπλής χρήσης των σιδηροδρομικών υποδομών, μετά και το ευρωπαϊκό πακέτο μέτρων του Νοεμβρίου του 2025, το οποίο αντιμετωπίζει τον σιδηρόδρομο ως κρίσιμο στοιχείο της ευρωπαϊκής αμυντικής εφοδιαστικής αλυσίδας.

Ταυτόχρονα, ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στην ανάπτυξη των γραμμών υψηλής ταχύτητας, στην επίτευξη των δεσμευτικών οροσήμων του Διευρωπαϊκού Δικτύου Μεταφορών για τα έτη 2030, 2040 και 2050, αλλά και στις επιπτώσεις που θα έχει η μελλοντική διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον σιδηροδρομικό τομέα.

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται και στην κυβερνοασφάλεια. Η εφαρμογή της οδηγίας NIS-2 και της Πράξης για την Κυβερνοανθεκτικότητα επεκτείνεται πλέον και στον σιδηροδρομικό τομέα, ενώ η νέα τηλεματική προδιαγραφή διαλειτουργικότητας, η οποία τέθηκε σε ισχύ στις 2 Μαρτίου 2026, εισάγει αυστηρότερες απαιτήσεις τόσο για την ποιότητα των δεδομένων όσο και για την προστασία των πληροφοριακών συστημάτων.

Παράλληλα, ο ERA επισημαίνει ότι τεχνολογίες που μέχρι πρόσφατα βρίσκονταν αποκλειστικά στο στάδιο της έρευνας περνούν σταδιακά στην επιχειρησιακή εφαρμογή. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η αυτόματη λειτουργία συρμών, ο δορυφορικός εντοπισμός θέσης, η προγνωστική συντήρηση με χρήση τεχνητής νοημοσύνης, καθώς και τα λεγόμενα ψηφιακά δίδυμα (digital twins), τα οποία αναμένεται να διαδραματίσουν καθοριστικό ρόλο στη διαχείριση και συντήρηση των σιδηροδρομικών δικτύων τα επόμενα χρόνια.