Ένα βήμα πιο κοντά έρχεται η υιοθέτηση του «Ευρωπαϊκού Πακέτου για τα Δίκτυα» (European Grids Package) μετά τον «λευκό καπνό» που βγήκε χθες (Παρασκευή 26 Ιουνίου) στο Λουξεμβούργο, όπου οι υπουργοί Ενέργειας της ΕΕ κατέληξαν σε συμφωνία που περιλαμβάνει την αναθεώρηση του Κανονισμού για τα Διευρωπαϊκά Δίκτυα Ηλεκτρισμού (ΤΕΝ-Ε) καθώς και τη νέα Οδηγία για την Αδειοδότηση. Πρόκειται για μια θετική εξέλιξη σε μια πρωτοβουλία που φέρει έντονο ελληνικό χρώμα: Γιατί ήταν η Ελλάδα αυτή που ανέδειξε ήδη από το 2023 την ανάγκη να αντιμετωπίζονται τα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας ως ευρωπαϊκή και όχι αποκλειστικά εθνική υπόθεση, καταθέτοντας στο «ευρωπαϊκό τραπέζι» συγκεκριμένες προτάσεις για τον κεντρικό σχεδιασμό των δικτύων, την επιτάχυνση των αδειοδοτικών διαδικασιών, την ενίσχυση της χρηματοδότησης σε επίπεδο ΕΕ και την καλύτερη χρήση των υφιστάμενων υποδομών. Επομένως δεν προξενεί έκπληξη που στην πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας επικρατεί ικανοποίηση: Ο Υπουργός Σταύρος Παπασταύρου είχε από την αρχή δώσει προτεραιότητα στον φάκελο αυτό, επειδή «πιστεύουμε ότι ανοίγει τον δρόμο για μια ισχυρότερη εσωτερική αγορά ενέργειας, για μια ισχυρότερη Ενεργειακή Ένωση, κάτι που είναι απολύτως αναγκαίο», όπως τόνισε και κατά τη χθεσινή συνεδρίαση, προσθέτοντας ότι η ενίσχυση της ενεργειακής ενοποίησης αποτελεί προϋπόθεση για τη διασφάλιση προσιτής και ασφαλούς ενέργειας για τους Ευρωπαίους πολίτες. Ο δε υφυπουργός Νίκος Τσάφος ήταν από τους πρωτεργάτες του Πακέτου, καθώς από την προηγούμενη θέση του -ως σύμβουλος του Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη για θέματα ενέργειας- είχε ενεργή συμμετοχή στις διαβουλεύσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο από την αρχή της διαδικασία και ήταν ο ιθύνων νους των ελληνικών προτάσεων.
Τα επόμενα βήματα για το Πακέτο για τα Δίκτυα
Μετά τον συμβιβασμό στο Λουξεμβούργο – που οικοδομήθηκε μέσα από επτά διαδοχικά κείμενα που έφερε στο τραπέζι η κυπριακή προεδρία της ΕΕ- η διαδικασία -που ξεκίνησε με την παρουσίαση της αρχικής πρότασης της Κομισιόν στα τέλη του 2025- περνά στην επόμενη φάση, με την έναρξη του διαλόγου με το Ευρωκοινοβούλιο και την Επιτροπή (trilogue, όπως λέγεται στην αργκό των Βρυξελλών) με στόχο την έγκριση του πακέτου και τη θέση σε ισχύ των ρυθμίσεων που προβλέπει έως τα τέλη του έτους. Το επόμενο βήμα είναι η ψήφιση της πρότασης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου από την αρμόδια επιτροπή Βιομηχανίας, Έρευνας και Ενέργειας (ITRE) την 1η Ιουλίου και στη συνέχεια ο φάκελος θα περάσει στην Ολομέλεια, στο πλαίσιο του «τριλόγου».
Οι μεγαλύτερες «μάχες» στην ΕΕ και πώς επιλύθηκαν
Η εξεύρεση χρυσής τομής μεταξύ των «27» δεν ήταν καθόλου εύκολη υπόθεση, καθώς υπήρξαν σημαντικές αντιδράσεις από κράτη-μέλη σε βασικές προβλέψεις του Πακέτου, από το θέμα του κεντρικού σχεδιασμού για τις διασυνοριακές διασυνδέσεις –που πολλές χώρες δεν είδαν με καλό μάτι στο μέτρο που περιορίζει την εθνικής αυτονομία στο θέμα αυτό- έως την διαχείριση των εσόδων που προκύπτουν από τις συμφορήσεις στις διασυνδέσεις, όταν δηλαδή τα καλώδια «γεμίζουν». Είναι νωπές ακόμα οι μνήμες από τη σύγκρουση που είχε ο κ. Παπασταύρου με ην ομόλογό του από τη Σουηδία, Εμπα Μπους, καθώς η Στοκχόλμη ήταν από τις χώρες που είχαν εκφράσει τις ισχυρότερες ενστάσεις στο Πακέτο, απειλώντας να περιορίσει τις εξαγωγές ηλεκτρικής ενέργειας προς γειτονικές χώρες και να «παγώσει» τις νέες διασυνδέσεις της Σουηδίας, εάν προχωρούσε η αρχική πρόταση της Κομισιόν για δέσμευση μεγάλου μέρους των εσόδων από τις συμφορήσεις για τα έργα διασυνδέσεων ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος, ενώ είχε διατυπώσει αντιρρήσεις και για το θέμα του κεντρικού σχεδιασμού.
Οι ενστάσεις της Σουηδίας για τα έσοδα από τις συμφορήσεις
«Με όλο τον σεβασμό προς την εκλεκτή συνάδελφό μου από τη Σουηδία, τα τελεσίγραφα δεν είναι ο τρόπος με τον οποίο πρέπει να λειτουργούμε αυτή τη στιγμή», είχε απαντήσει ο κ. Παπασταύρου στην κ. Μπους στη Σύνοδο των ΥΠΕΝ τον Μάρτιο. Τελικά βρέθηκε συμβιβαστική λύση που να ικανοποιεί τη Στοκχόλμη, καθώς η αρχική πρόταση της Κομισιόν για άμεση και ενιαία δέσμευση του 25% των εσόδων συμφόρησης για τα έργα προτεραιότητας της ΕΕ τροποποιήθηκε σημαντικά και πλέον προβλέπεται ότι αρχικά θα δεσμεύεται το 10% των εσόδων αρχής γενομένης από το 2028 και το ποσοστό θα αυξάνεται κατά 5 ποσοστιαίες μονάδες ετησίως, έως ότου φτάσει στο 25%, το 2031 Επιπλέον, ξεκαθαρίστηκε ότι τα έσοδα συμφόρησης θα κατανέμονται λογιστικά και δεν θα δεσμεύονται φυσικά από τους Διαχειριστές Συστημάτων Μεταφοράς, ενώ εξαιρέθηκαν ρητά από τη συλλογή των εσόδων τα «παλαιά» έσοδα που είχαν συγκεντρωθεί πριν την έναρξη ισχύος του Κανονισμού καθώς και τα έσοδα συμφόρησης που προκύπτουν από εσωτερικές ζώνες προσφοράς, κάτι που απαντά απευθείας στις βασικές ενστάσεις της Σουηδίας, από όπου προέρχονταν πάνω από το 50% των εσόδων συμφορήσεων σε ολόκληρη την ΕΕ, εξαιτίας του σχεδιασμού της αγοράς ηλεκτρισμού της. Ετσι, η κ. Μπους δήλωσε ικανοποιημένη από το τελικό κείμενο, διευκρίνισε ωστόσο ότι δεν θα επανεκκινήσει τις εργασίες για τις νέες διασυνδέσεις με Δανία και Φινλανδία έως ότου το Πακέτο για τα Δίκτυα τεθεί σε ισχύ…
Οι κόντρες για τον κεντρικό σχεδιασμό των δικτύων ηλεκτρισμού
Η Γαλλία, η Σουηδία, η Γερμανία και η Φινλανδία είχαν αντιδράσει εντονότερα στην προοπτική ενός κεντρικού σεναρίου σχεδιασμού δικτύων υπό τον έλεγχο της Κομισιόν και του Ευρωπαϊκού Συνδέσμου των Ρυθμιστικών Αρχών Ενέργειας της ΕΕ (ACER) μέσω κατ’ εξουσιοδότηση πράξης. Το τελικό κείμενο εισάγει στοιχεία του κεντρικού σχεδιασμού για πρώτη φορά -υιοθετώντας μια ελληνικής έμπνευσης θέση-, ωστόσο μετακινείται αισθητά προς την αύξηση του ελέγχου των κρατών-μελών, Και τούτο διότι προβλέπεται πλέον ότι τα δεδομένα και οι παραδοχές θα επαληθεύονται από τα κράτη-μέλη, και ότι το κεντρικό σενάριο θα υιοθετείται μέσω εκτελεστικής πράξης — δίνοντας στις πρωτεύουσες επίσημη ψήφο ειδικής πλειοψηφίας, αντί να αφήνεται η απόφαση αποκλειστικά στην Κομισιόν. Διευκρινίστηκε επίσης ότι το κεντρικό σενάριο και οι αναλύσεις ευαισθησίας θα λαμβάνουν υπόψη εθνικές και περιφερειακές ιδιαιτερότητες και θα συνεκτιμούν τα πιο πρόσφατα Εθνικά Σχέδια για την Ενέργεια και το Κλίμα, ενώ το λεγόμενο «κεντρικό σενάριο» για τον σχεδιασμό των δικτύων θα πρέπει να επικαιροποιείται κάθε δυο χρόνια
Προαιρετική η «σιωπηρή συγκατάθεση» στις άδειες για τα δίκτυα
Μεγάλη μάχη δόθηκε σε επίπεδο ΕΕ και για το αν η σιωπή των αρμόδιων αρχών κατά την αδειοδότηση των έργων ηλεκτρικών δικτύων πρέπει να λαμβάνεται υποχρεωτικά ως συγκατάθεσή τους ή αυτό να είναι προαιρετικό, στο πλαίσιο της προσπάθειας για επιτάχυνση των διαδικασιών. Αν και επιχειρήθηκε η λεγόμενη αρχή του «tacit approval” (σιωπηρή συγκατάθεση) να θεσπιστεί σε υποχρεωτική βάση και σε επίπεδο ΕΕ στην Οδηγία για τις Αδειοδοτήσεις, τελικά αυτό δεν κατέστη δυνατό, καθώς χώρες όπως η Γαλλία, η Γερμανία, η Αυστρία και η Ολλανδία που δεν έχουν ενσωματώσει την αρχή της σιωπηρή συγκατάθεσης στο εθνικό τους δίκαιο, βρέθηκαν απέναντι στη Δανία, την Πολωνία και άλλες χώρες. Το τελικό κείμενο της Οδηγίας επιλύει το ζήτημα καθαρά προς όφελος της εθνικής διακριτικής ευχέρειας. Και τούτο διότι οι διατάξεις για τη σιωπηρή έγκριση έγιναν προαιρετικές. Τα κράτη-μέλη παραμένουν ελεύθερα να εφαρμόσουν σιωπηρή έγκριση σε περιβαλλοντικές και τελικές αποφάσεις, εάν το επιθυμούν.
Οι θέσεις της Ελλάδας
Όπως σημείωσε ο κ. Παπασταύρου, θα ήταν «τεράστια απογοήτευση» εάν το Συμβούλιο δεν κατέληγε σε συμφωνία επί του κανονισμού. «Η μεγάλη εικόνα είναι ότι πρόκειται για ένα θετικό βήμα προς τον καλύτερο συντονισμό της ευρωπαϊκής εσωτερικής αγοράς ενέργειας. Πιστεύω ότι έχει επιτευχθεί μια καλή ισορροπία μεταξύ της συνεργασίας και της αυτονομίας των κρατών», ανέφερε χαρακτηριστικά. Ο κ. Τσάφος από την πλευρά του σε ανάρτησή του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έκανε λόγο για ένα σημαντικό βήμα προς την ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας, προσθέτοντας ότι «Για την Ελλάδα, το ορόσημο αυτό σηματοδοτεί την ολοκλήρωση μιας διαδρομής που ξεκίνησε τον Μάρτιο του 2023, όταν ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης επέλεξε να αναδείξει το ζήτημα του ευρωπαϊκού δικτύου ηλεκτρικής ενέργειας ως θέμα προς συζήτηση στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο. Η πρόταση του Μαρτίου 2023 βασιζόταν σε τέσσερις πυλώνες: στην ανάγκη για μεγαλύτερη διασυνδεσιμότητα στον άξονα Βορρά-Νότου, αξιοποιώντας τη συμπληρωματικότητα των ενεργειακών πόρων, στην περαιτέρω ενσωμάτωση των Δυτικών Βαλκανίων, στην ταχύτερη αδειοδότηση των δικτύων και στην εξεύρεση πρόσθετων πόρων για τις υποδομές.
Έτσι ξεκίνησε μια μακρά διαδικασία, η οποία περιέλαβε το «Σχέδιο Δράσης για τα Δίκτυα», το «Σχέδιο Δράσης για την Προσιτή Ενέργεια» και, στη συνέχεια, το «European Grids Package» που περιλαμβάνει αρκετές σημαντικές τομές: προβλέπει καλύτερο σχεδιασμό, με βάση μια πανευρωπαϊκή οπτική και όχι μόνο εθνικές προσεγγίσεις· απελευθερώνει περισσότερους πόρους για την αντιμετώπιση των σημείων συμφόρησης· προστατεύει κρίσιμες υποδομές· και επιταχύνει την ανάπτυξη των δικτύων. Τα τελευταία χρόνια, έχουμε δει την ευρωπαϊκή αγορά ηλεκτρικής ενέργειας να γίνεται πιο κατακερματισμένη, με τις τιμές να κινούνται ανομοιόμορφα μεταξύ των κρατών-μελών της ΕΕ. Το Grids Package αποτελεί μια σημαντική κίνηση για την αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος και θέτει τις βάσεις για ένα πιο αποδοτικό σύστημα, με χαμηλότερες τιμές στο μέλλον», καταλήγει ο κ. Τσάφος.
