Παρά την εικόνα ισχύος που προβάλλει ο Βλαντίμιρ Πούτιν, η Ρωσία εισέρχεται σε μια περίοδο αβεβαιότητας. Η αναπόφευκτη διαδοχή στην ηγεσία, οι δομικές αδυναμίες της οικονομίας και οι νέες γεωπολιτικές ισορροπίες δημιουργούν πέντε διαφορετικά σενάρια για το μέλλον της χώρας.
Όπως αναλύει, στο Foreign Affairs, o Στέφεν Κότκιν, ανώτερος ερευνητής Kleinheinz στο Ίδρυμα Hoover του Πανεπιστημίου Stanford και συγγραφέας του υπό έκδοση βιβλίου «Stalin: Totalitarian Superpower, 1941–1990s», ο Βλαντίμιρ Πούτιν έχει καταφέρει να παρουσιάζεται ως ένας σύγχρονος τσάρος, ένας ηγέτης που μοιάζει να κυριαρχεί απόλυτα στο πολιτικό σύστημα της Ρωσίας. Ωστόσο, ακόμη και τα πιο ισχυρά προσωποπαγή καθεστώτα δεν μπορούν να ξεφύγουν από μια θεμελιώδη πραγματικότητα: κανένας ηγέτης δεν είναι αιώνιος.
Η Ρωσία μετά τον Πούτιν: το αναπόφευκτο ερώτημα της διαδοχής
Η επανεκλογή του το 2024 εξασφαλίζει θεωρητικά την παραμονή του στην εξουσία έως το 2030, αλλά η ηλικία του και η απουσία οποιουδήποτε ξεκάθαρου διαδόχου αναδεικνύουν ένα πρόβλημα που η Μόσχα αποφεύγει συστηματικά να συζητήσει. Σε αντίθεση με τον Μπόρις Γέλτσιν, ο οποίος επέλεξε και προώθησε τον Πούτιν ως διάδοχό του, ο σημερινός Ρώσος πρόεδρος δεν έχει δείξει πρόθεση να οργανώσει μια ομαλή μεταβίβαση εξουσίας.
Η ιστορία της Ρωσίας δείχνει ότι οι μεταβάσεις εξουσίας συχνά αποτελούν περιόδους έντονης αστάθειας. Παρότι το σημερινό καθεστώς εμφανίζεται ανθεκτικό, η συγκέντρωση εξουσίας σε ένα μόνο πρόσωπο δημιουργεί εγγενείς αδυναμίες. Ο ίδιος ο Πούτιν έχει οικοδομήσει ένα σύστημα που εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη δική του παρουσία, γεγονός που καθιστά το ερώτημα της επόμενης ημέρας ακόμη πιο κρίσιμο.
Για τον ιστορικό Στέφεν Κότκιν, το βασικό ζήτημα δεν είναι πότε θα αποχωρήσει ο Πούτιν, αλλά ποια μορφή θα πάρει η Ρωσία μετά από αυτόν.
Ρωσία και ευρωπαϊκή κανονικότητα: το «γαλλικό» σενάριο
Το πιο αισιόδοξο σενάριο είναι αυτό που ο Κότκιν περιγράφει ως «η Ρωσία ως Γαλλία». Η σύγκριση μπορεί να φαίνεται παράδοξη, ωστόσο οι δύο χώρες μοιράζονται ορισμένα ιστορικά χαρακτηριστικά. Και οι δύο διαθέτουν ισχυρές κρατικές παραδόσεις, μακρά αυτοκρατορική ιστορία και βαθιά ριζωμένες επαναστατικές εμπειρίες.
Η Γαλλία χρειάστηκε αιώνες πολιτικών αναταράξεων, αυτοκρατοριών, πραξικοπημάτων, πολέμων και θεσμικών μεταρρυθμίσεων για να εξελιχθεί σε μια σύγχρονη δημοκρατία με κράτος δικαίου. Αντίστοιχα, η Ρωσία θα μπορούσε κάποτε να εξελιχθεί σε ένα δημοκρατικό κράτος που θα διατηρεί την ιστορική του ταυτότητα χωρίς να απειλεί τους γείτονές του.
Το σενάριο αυτό δεν προϋποθέτει ότι η Ρωσία θα μετατραπεί σε δυτική χώρα με την κλασική έννοια. Αντίθετα, θα μπορούσε να παραμείνει βαθιά ρωσική, διατηρώντας την ιδιαίτερη πολιτισμική και ιστορική της ταυτότητα, ενώ παράλληλα θα λειτουργεί με θεσμούς που εγγυώνται σταθερότητα, λογοδοσία και σεβασμό στο διεθνές δίκαιο.
Ωστόσο, μια τέτοια εξέλιξη δεν διαφαίνεται άμεσα. Η Ρωσία του 2024 απέχει σημαντικά από ένα σταθερό φιλελεύθερο συνταγματικό μοντέλο, ενώ οι θεσμοί της παραμένουν εξαρτημένοι από την εκτελεστική εξουσία.
Ο Βλαντιμίρ Πούτιν στο Κρεμλίνο, στη συνάντηση για τα οικονομικά θέματα © EPA / VYACHESLAV PROKOFYEV/SPUTNIK
Η Ρωσία της εσωστρέφειας και της εθνικιστικής αναδίπλωσης
Ένα πιο πιθανό σενάριο είναι η εμφάνιση μιας νέας εθνικιστικής ηγεσίας, η οποία θα παραμείνει αυταρχική αλλά θα αναγνωρίζει ότι η σημερινή πορεία εξαντλεί τις δυνατότητες της χώρας.
Σύμφωνα με τον Κότκιν, η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζει η Ρωσία δεν είναι στρατιωτική αλλά δημογραφική. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 ο πληθυσμός της συρρικνώνεται, ενώ το εργατικό δυναμικό μειώνεται διαρκώς. Ο πόλεμος στην Ουκρανία επιδείνωσε ακόμη περισσότερο αυτή την τάση, τόσο λόγω των ανθρώπινων απωλειών όσο και λόγω της φυγής χιλιάδων νέων και μορφωμένων πολιτών στο εξωτερικό.
Παράλληλα, η ρωσική οικονομία εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις εξαγωγές πρώτων υλών. Η τεχνολογική υστέρηση γίνεται ολοένα πιο εμφανής, ενώ οι δυτικές κυρώσεις περιορίζουν την πρόσβαση σε προηγμένη τεχνογνωσία.
Σε αυτό το πλαίσιο, ενδέχεται να αναδειχθεί μια νέα ηγεσία που θα συνεχίσει να αντιμετωπίζει με καχυποψία τη Δύση, αλλά θα επιδιώξει να μειώσει τις εξωτερικές συγκρούσεις και να επικεντρωθεί στην εσωτερική ανασυγκρότηση. Η λογική αυτής της προσέγγισης θα είναι ότι η Ρωσία δεν μπορεί να διατηρεί επ’ αόριστον μια αντιπαράθεση με ολόκληρο τον δυτικό κόσμο χωρίς να υπονομεύει το ίδιο της το μέλλον.
Η βαθύτερη αγκαλιά της Κίνας
Το τρίτο σενάριο αφορά τη σταδιακή μετατροπή της Ρωσίας σε έναν ολοένα πιο εξαρτημένο εταίρο της Κίνας.
Οι σχέσεις Μόσχας και Πεκίνου έχουν ενισχυθεί θεαματικά τα τελευταία χρόνια. Το διμερές εμπόριο έχει εκτοξευθεί, ενώ οι δύο χώρες συνεργάζονται στενά σε διπλωματικό και στρατηγικό επίπεδο. Η κοινή τους αντίθεση στην αμερικανική παγκόσμια επιρροή λειτουργεί ως βασικός συνεκτικός παράγοντας.
Παρά ταύτα, η σχέση παραμένει βαθιά άνιση. Η κινεζική οικονομία είναι πολλαπλάσια της ρωσικής, ενώ το Πεκίνο αποφεύγει συστηματικά να εξαρτάται από τη Μόσχα. Αντίθετα, η Ρωσία εξαρτάται ολοένα περισσότερο από κινεζικές αγορές, τεχνολογίες και χρηματοοικονομικές υποδομές.
Η μετατόπιση αυτή δημιουργεί ένα παράδοξο. Ενώ το Κρεμλίνο καταγγέλλει διαρκώς την υποτιθέμενη δυτική προσπάθεια υποταγής της Ρωσίας, αποδέχεται ολοένα μεγαλύτερη οικονομική και στρατηγική εξάρτηση από την Κίνα.
Για πολλούς αναλυτές, η εξέλιξη αυτή πλησιάζει σταδιακά τα χαρακτηριστικά μιας σχέσης υποτέλειας, ακόμη κι αν ούτε η Μόσχα ούτε το Πεκίνο επιθυμούν να τη χαρακτηρίσουν έτσι.
Βλαντιμίρ Πούτιν και Κιμ Γιονγκ Ουν © EPA/VLADIMIR SMIRNOV / SPUTNIK / KREMLIN POOL MANDATORY CREDIT
Το «βορειοκορεατικό» μοντέλο και ο κίνδυνος απομόνωσης
Ένα ακόμη σενάριο είναι η μετατροπή της Ρωσίας σε μια γιγαντιαία εκδοχή της Βόρειας Κορέας.
Οι διαφορές μεταξύ των δύο χωρών είναι προφανείς. Ωστόσο, ο Κότκιν εντοπίζει ορισμένες ομοιότητες που θα μπορούσαν να ενισχυθούν στο μέλλον: αυταρχική διακυβέρνηση, διεθνής απομόνωση, έντονη στρατιωτικοποίηση, πυρηνικό οπλοστάσιο και σχεδόν πλήρης εξάρτηση από την Κίνα.
Σε μια τέτοια περίπτωση, η Ρωσία θα συνέχιζε να λειτουργεί ως παράγοντας αποσταθεροποίησης του διεθνούς συστήματος, διατηρώντας παράλληλα περιορισμένες δυνατότητες οικονομικής ανάπτυξης. Η χώρα θα παρέμενε ισχυρή στρατιωτικά αλλά ολοένα πιο αδύναμη οικονομικά και τεχνολογικά.
Ακόμη και για την Κίνα, όμως, ένα τέτοιο σενάριο θα δημιουργούσε προβλήματα. Όπως το Πεκίνο δυσκολεύεται να ελέγξει πλήρως τη Βόρεια Κορέα, έτσι θα μπορούσε να βρεθεί αντιμέτωπο με μια απρόβλεπτη και συχνά ενοχλητική Ρωσία.
Η αμοιβαία εξάρτηση δεν συνεπάγεται πάντα έλεγχο. Και αυτό αποτελεί μια από τις βασικές αντιφάσεις των σημερινών κινεζορωσικών σχέσεων.
Το σενάριο του χάους
Παρά τη φαινομενική σταθερότητα του καθεστώτος, ο Κότκιν δεν αποκλείει ένα πιο δραματικό ενδεχόμενο: την είσοδο της Ρωσίας σε μια περίοδο βαθιάς εσωτερικής αποσταθεροποίησης.
Η ιστορία προσφέρει δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα: την κατάρρευση της τσαρικής αυτοκρατορίας και τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Και στις δύο περιπτώσεις, η αποσύνθεση φάνηκε ξαφνική, παρότι είχαν προηγηθεί μακροχρόνιες δομικές αδυναμίες.
Μια νέα κρίση θα μπορούσε να προκληθεί από πολλούς παράγοντες: πολιτική σύγκρουση στο εσωτερικό της ελίτ, οικονομικό σοκ, φυσικές καταστροφές ή ακόμη και κάποιο σοβαρό πυρηνικό ατύχημα.
Ο συγγραφέας δεν θεωρεί πιθανή τη διάλυση της Ρωσικής Ομοσπονδίας στον βαθμό που διαλύθηκε η Σοβιετική Ένωση. Ωστόσο, ορισμένες περιφερειακές περιοχές θα μπορούσαν να γίνουν εστίες αστάθειας, ενώ η γενικευμένη αποδυνάμωση του κράτους θα δημιουργούσε σοβαρούς κινδύνους για την παγκόσμια ασφάλεια.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα σε ένα τέτοιο σενάριο θα ήταν ο έλεγχος των πυρηνικών όπλων και των στρατηγικών υποδομών της χώρας.
Σι Τζινπίνγκ, Πούτιν και Τραμπ © Χ.com
Γιατί η Ρωσία δεν μπορεί να γίνει παγκόσμιος πόλος ισχύος
Ο Κότκιν απορρίπτει επίσης το αφήγημα που προωθεί το Κρεμλίνο περί μιας Ρωσίας η οποία θα ηγείται ενός νέου πολυπολικού κόσμου.
Κατά την άποψή του, η χώρα δεν διαθέτει τα οικονομικά, τεχνολογικά ή δημογραφικά θεμέλια που απαιτούνται για να λειτουργήσει ως ανεξάρτητος παγκόσμιος πόλος ισχύος. Η επιρροή της στις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες μειώνεται, ενώ η ικανότητά της να προσελκύει συμμάχους παραμένει περιορισμένη.
Η Ρωσία εξακολουθεί να αποτελεί σημαντική στρατιωτική δύναμη, αλλά η ισχύς της δεν μεταφράζεται σε ελκυστικό αναπτυξιακό μοντέλο. Δεν προσφέρει οικονομικές ευκαιρίες αντίστοιχες με εκείνες της Κίνας ή της Δύσης, ούτε διαθέτει ένα σύστημα που άλλες χώρες επιδιώκουν να μιμηθούν.
Για τον λόγο αυτό, το πραγματικό δίλημμα της Μόσχας είναι σαφές: είτε θα κινηθεί προς μια πιο ισορροπημένη σχέση με την Ευρώπη είτε θα βυθιστεί ακόμη περισσότερο στην κινεζική σφαίρα επιρροής.
Τι πρέπει να κάνει η Δύση
Το βασικό συμπέρασμα του Κότκιν είναι ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες και οι σύμμαχοί τους δεν μπορούν να καθορίσουν το μέλλον της Ρωσίας. Μπορούν όμως να προετοιμαστούν γι’ αυτό.
Η Δύση πρέπει να διατηρήσει την αποτρεπτική της ισχύ, να στηρίξει την Ουκρανία και να αποφεύγει τόσο την αφελή αισιοδοξία όσο και την υπερβολική δαιμονοποίηση της ρωσικής κοινωνίας. Παράλληλα, οφείλει να παραμείνει ανοιχτή σε Ρώσους πολίτες, επιστήμονες, επιχειρηματίες και επαγγελματίες που δεν ταυτίζονται με το καθεστώς.
Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η μακροπρόθεσμη επιρροή της Δύσης δεν θα προέλθει μόνο από τη στρατιωτική ισχύ αλλά και από την οικονομική επιτυχία, την κοινωνική κινητικότητα και την ικανότητα των δημοκρατιών να παράγουν ευκαιρίες.
Το μέλλον της Ρωσίας παραμένει αβέβαιο. Ωστόσο, ένα στοιχείο είναι βέβαιο: η εποχή Πούτιν δεν θα διαρκέσει για πάντα. Και όταν ολοκληρωθεί, η χώρα θα βρεθεί αντιμέτωπη με επιλογές που θα καθορίσουν όχι μόνο τη δική της πορεία, αλλά και την αρχιτεκτονική ασφαλείας ολόκληρου του πλανήτη.
