Η Κούβα βιώνει μια δραματική κρίση, όχι μόνο σε ό,τι αφορά στην οικονομία αλλά και στο πολιτικό μοντέλο διακυβέρνησης, που για δεκαετίες είχε τη σφραγίδα του σοσιαλισμού και τις υπογραφές του Φιντέλ και του Τσε. Οι ειδήσεις που φτάνουν σε εμάς τους τελευταίους μήνες αποτυπώνουν μια εφιαλτική κατάσταση: Φτώχεια, τραγική έλλειψη καυσίμων, πολύωρες διακοπές ρεύματος, ανυπαρξία καταναλωτικών αγαθών, κατάρρευση του τουρισμού, κοινωνική αναταραχή. Σημεία των καιρών: Σε μια χώρα που ήταν ταυτισμένη με το όνομα του Κάστρο, σήμερα ελάχιστοι γνωρίζουν ποιο είναι το όνομα του Προέδρου της…
Στην Ελλάδα είναι δεν είναι και τόσο εύκολο να ανοίξει μια συζήτηση για τα αίτια της κρίσης, που μοιάζει μη αντιστρεπτή. Η απάντηση που δίνεται, κυρίως από τα αριστερά είναι πως για όλα φταίει ο αποκλεισμός και το εμπάργκο των ΗΠΑ. Ήδη καταγράφονται οι πρώτες εκδηλώσεις αλληλεγγύης. Σπεύδω να προσυπογράψω πως ναι, αυτός είναι ένας σημαντικός παράγοντας της οικονομικής ασφυξίας που βιώνει η Κούβα, αλλά είναι αυτή η πρωτογενής αιτία; Μήπως κλείνουμε τα μάτια στους ενδογενείς παράγοντες που τροφοδοτούν την κρίση; Μήπως το πρόβλημα είναι κυρίως «μέσα», με την εξωτερική παρέμβαση να λειτουργεί ως καταλύτης μιας επικείμενης κατάρρευσης;
Η ισπανική εφημερίδα El País με σειρά άρθρων της το τελευταίο διάστημα επιχειρεί να ψηλαφήσει ακριβώς τα αίτια της κλιμακούμενης κρίσης. Ας συνοψίσουμε τα βασικά συμπεράσματά της.
Μια πρώτη αιτία είναι η αναποτελεσματικότητα του κρατικού μοντέλου ελεγχόμενης οικονομίας, που επιβλήθηκε από την αρχή αλλά εφαρμόστηκε πεισματικά στο πέρασμα του χρόνου, ενώ όλα άλλαζαν με μεγάλες ταχύτητες. Το αποτέλεσμα ήταν η αδυναμία παραγωγής βασικών αγαθών, όπως τρόφιμα και ενέργεια, εξάρτηση από τις εισαγωγές, αλλά και την εξαγωγή του βασικού προϊόντος, της ζάχαρης, που όμως σε κάποια φάση έπαθε καθίζηση, με πτώση της αξίας του διεθνώς ενώ σε κάποια φάση και η παραπαίουσα ΕΣΣΔ δήλωνε αδυναμία να απορροφά μεγάλο μέρος της παραγωγής. Χαμηλή παραγωγικότητα και στρεβλά κίνητρα επέτειναν τα δομικά προβλήματα του «σοσιαλιστικού» μοντέλου.
Το πολιτικό σύστημα της χώρας, κατά την El País, αποδείχτηκε ανίκανο να προσαρμοστεί, αγκυλωμένο σε μια μακρόχρονη πολιτική ακινησία. Αντί για ανοχή του πλουραλισμού και τη διαφωνίας, επιλέχτηκε ο αυταρχισμός και η καταστολή, με τη δημοκρατική συμμετοχή να φθίνει. Ακριβώς η απουσία μεταρρυθμίσεων και η καταστολή της διαφωνίας οδήγησαν σε απώλεια κοινωνικής νομιμοποίησης και σε αδυναμία προσαρμογής στις σύγχρονες συνθήκες.
Η εφημερίδα υποστηρίζει ότι το ιδεολογικό μοντέλο του σοσιαλισμού εξαντλήθηκε, οι διακηρύξεις και τα συνθήματα έμειναν ένα «πουκάμισο αδειανό». Η κουβανική επανάσταση «καταρρέει κάτω από τις ίδιες τις υποσχέσεις της», καθώς δεν κατάφερε να υλοποιήσει τις προσδοκίες για ευημερία και ισότητα. Η διάσταση μεταξύ ιδεολογίας και πραγματικότητας έχει οδηγήσει σε γενικευμένη απογοήτευση, τόσο εντός όσο και εκτός της χώρας, επισημαίνεται στην αρθρογραφία της εφημερίδας.
Η ενεργειακή ανεπάρκεια ανέδειξε έναν άλλο παράγοντα που έπαιξε σημαντικό ρόλο. Η οικονομία της Κούβας στηρίχθηκε στην εισαγωγή καυσίμων παλαιότερα από την Σοβιετική Ένωση και, μετά την κατάρρευσή της, από την Βενεζουέλα, καθώς η ίδια παράγει μόνο το 40% των αναγκών της σε πετρέλαιο. Εδώ πάντως υπογραμμίζεται και η επιβάρυνση της κατάστασης από το εμπάργκο των ΗΠΑ τους τελευταίους μήνες.
Κατά την ισπανική εφημερίδα, εμφανής είναι η κοινωνική διάβρωση και η δημογραφική πίεση, με μαζική μετανάστευση, ιδιαίτερα νέων και μορφωμένων πολιτών. Αυτό αποδυναμώνει περαιτέρω την παραγωγική βάση και υπονομεύει τις προοπτικές ανάκαμψης της χώρας. Ας μην ξεχνάμε ότι στα χρόνια που προηγήθηκαν, ένα μεγάλο μέρος των Κουβανών επέλεγε, για διαφορετικούς λόγους, τη φυγή στο Μαϊάμι…
Συνολικά, η αποτυχία του κουβανικού καθεστώτος, όπως παρουσιάζεται από την El País, οφείλεται σε έναν συνδυασμό εσωτερικών αδυναμιών και εξωτερικών πιέσεων, με κυρίαρχα στοιχεία την οικονομική δυσλειτουργία, την πολιτική ακαμψία και την απώλεια ιδεολογικής αξιοπιστίας.
Ποιο είναι το τελικό συμπέρασμα της El País; Είναι ότι η Κούβα αντιμετωπίζει μια ταυτόχρονη κρίση οικονομίας και καθεστώτος, δηλαδή όχι μόνο κατάρρευση ενός μοντέλου ανάπτυξης, αλλά και φθορά της ίδιας της πολιτικής δομής. Σε κάθε περίπτωση, ο Πρόεδρος της Κούβας Μιγκέλ Ντίας έσπευσε, στις 12 Ιουνίου, να ανακοινώσει εσπευσμένα ένα πακέτο μεταρρυθμίσεων, σημειώνοντας πως «ήρθε η ώρα για αλλαγές» και ότι η χώρα «απλώς δεν μπορεί να συνεχίσει με την έως τώρα πορεία της».
Βέβαια, οι αλλαγές που περιγράφονται αφορούν κυρίως θέματα εξαγωγών, εισαγωγών και της εφοδιαστικής αλυσίδας. Καμία αναφορά σε θέματα πολιτικών μεταρρυθμίσεων…. Σε κάθε περίπτωση, οι δηλώσεις Ντίας έρχονται να συνηγορήσουν την εκτίμηση της El País ότι έχουμε φτάσει σε μια κατάσταση με το σύστημα στα όρια της αντοχής του, καθιστώντας αναπόφευκτη κάποια μορφή αλλαγής ή μετάβασης. Τι είδους αλλαγή και πώς θα γίνει η όποια μετάβαση; Είναι ένα ερώτημα που επιδέχεται προς το παρόν μόνο μια απάντηση: αυτήν του ενός εκατομμυρίου…
