Όταν αρκετοί Ρώσοι αρχίσουν να αισθάνονται ότι ο ατελείωτος πόλεμος στην Ουκρανία είναι μάταιος και ότι οι ίδιοι πληρώνουν το τίμημα, ο πρόεδρός τους, Βλαντίμιρ Πούτιν, θα αναγκαστεί να κάνει κάτι εντυπωσιακό για να σπάσει το αδιέξοδο, γράφει σε δημοσίευμά του ο Economist. Γι’ αυτό αξίζει να παρακολουθεί κανείς προσεκτικά τη Ρωσία, αναζητώντας ενδείξεις κόπωσης ή δυσαρέσκειας.
Μιλώντας στον Economist, ο Αντρέι Μελνιτσένκο, ο μεγαλύτερος παραγωγός λιπασμάτων στον κόσμο και μεγάλος βιομήχανο της Ρωσίας, προχώρησε σε μια σοβαρή προειδοποίηση.
Ο Μελνιτσένκο απέχει πολύ από το να θεωρείται μέλος της αντιπολίτευσης κατά του Πούτιν, σημειώνεται στο δημοσίευμα. Αντί να επικρίνει την εισβολή, ανήκει στον στενό κύκλο της εξουσίας και οι βιομηχανίες του έχουν στηρίξει την πολεμική οικονομία. Ούτε ενεργεί από ιδεαλισμό. Αφού διοικούσε τις επιχειρήσεις του από το εξωτερικό, επέστρεψε στη Ρωσία το 2023, καθώς οι δυνατότητες για διεθνή επιχειρηματική δραστηριότητα περιορίστηκαν. Όπως οι περισσότεροι Ρώσοι ολιγάρχες, έζησε με τους κανόνες του Πούτιν: βγάλε χρήματα, αλλά μην ανακατεύεσαι με την πολιτική. Μιλά τώρα επειδή ο ίδιος και οι υπόλοιποι μεγιστάνες δεν μπορούν πλέον να αγνοούν την παρακμή μιας χώρας που παρακολούθησαν να διολισθαίνει στην τυραννία.
Μέχρι πού μπορεί να φτάσει ο Πούτιν;
Ο Μελνιτσένκο διατύπωσε την προειδοποίησή του σε περισσότερες από 60 ώρες συνεντεύξεων με τον Economist. Είναι η πρώτη φορά που Ρώσος ολιγάρχης εκφράζεται δημόσια σε τόσο μεγάλη έκταση. Τα λόγια του ξεπερνούν κατά πολύ τον πόλεμο και αγγίζουν το ζοφερό μέλλον της Ρωσίας και των γειτόνων της. Προειδοποιεί τη Δύση να μην εύχεται η Ρωσία να βυθιστεί στο χάος. Παρότι δεν δηλώνει ρητά ότι ο Πούτιν πρέπει να απομακρυνθεί από την εξουσία, η αλλαγή που προτείνει θα ισοδυναμούσε ουσιαστικά με το τέλος της μονοπρόσωπης διακυβέρνησης.
Αυτό που καθιστά τόσο αξιοσημείωτη την παρέμβασή του είναι ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει πλέον γίνει αισθητός μέσα στη Ρωσία. Μετά τις ουκρανικές επιθέσεις στις ενεργειακές υποδομές της χώρας, οι Ρώσοι αντιμετωπίζουν ουρές στα πρατήρια καυσίμων και ακόμη και συμπλοκές μεταξύ οδηγών. Η προσάρτηση της Κριμαίας το 2014 εκτόξευσε τη δημοτικότητα του Πούτιν, αλλά σήμερα η χερσόνησος απομονώνεται ολοένα και περισσότερο λόγω των επιθέσεων ουκρανικών drones. Η αναγκαστική στρατολόγηση τροφοδοτεί την αγανάκτηση, ενώ οι διαμαρτυρίες γνωστών influencers για τον πόλεμο γίνονται viral στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Η πραγματικότητα αυτή διαψεύδει τις επανειλημμένες διαβεβαιώσεις του Πούτιν ότι η «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» εξελίσσεται σύμφωνα με το σχέδιο και ότι η νίκη είναι κοντά. Αν και η ρωσική οικονομία δεν πρόκειται να καταρρεύσει άμεσα ούτε οι πολίτες να εξεγερθούν σύντομα, ολοένα και περισσότεροι Ρώσοι αισθάνονται ότι η χώρα τους έχει οδηγηθεί σε αδιέξοδο.
Ο Πούτιν ενδέχεται να επιχειρήσει να αποκαταστήσει το κύρος του κλιμακώνοντας τον πόλεμο και εντείνοντας την καταστολή στο εσωτερικό. Ορισμένες δυτικές υπηρεσίες πληροφοριών έχουν πρόσφατα εκτιμήσει ότι η Ρωσία ετοιμάζεται να οξύνει την αντιπαράθεσή της με το ΝΑΤΟ. Στο πιο απαισιόδοξο σενάριό του, ο Μελνιτσένκο φοβάται ακόμη και τη χρήση τακτικού πυρηνικού όπλου, με στόχο να τρομοκρατηθούν οι ευρωπαϊκές χώρες που στηρίζουν την Ουκρανία -αν και οι περισσότεροι δυτικοί αναλυτές εξακολουθούν να θεωρούν ένα τέτοιο ενδεχόμενο απίθανο.
Ο Μελνιτσένκο υποστηρίζει ότι μια τέτοια κλιμάκωση δεν θα οδηγήσει σε μια διαρκή ειρήνη μεταξύ Ρωσίας, Ουκρανίας και Ευρώπης. Αυτό που αφήνει να εννοηθεί είναι ότι, εάν οι Ρώσοι πολίτες ανησυχήσουν ακόμη περισσότερο για τον πόλεμο και δυσανασχετήσουν εξαιτίας μιας γενικευμένης επιστράτευσης και της πολιτικής καταστολής, τα προβλήματα του Πούτιν στο εσωτερικό θα επιδεινωθούν, οδηγώντας σε νέο κύκλο κλιμάκωσης.
Τα μακροπρόθεσμα σενάρια για το μέλλον της Ρωσίας και συνέπειες για τον υπόλοιπο κόσμο
Αυτές οι σκοτεινές σκέψεις οδηγούν τον Μελνιτσένκο στην ουσία του επιχειρήματός του. Παρουσιάζει μια σειρά από μακροπρόθεσμα σενάρια για το μέλλον της Ρωσίας, τα οποία, όπως υποστηρίζει, θα ήταν όλα επικίνδυνα τόσο για τη Ρωσία όσο και για ολόκληρο τον κόσμο.
Το πιο ανησυχητικό από αυτά είναι το ενδεχόμενο η Ρωσία να καταρρεύσει και να βυθιστεί στην αναρχία, καθώς τοπικοί πολέμαρχοι θα συγκρούονται για τον έλεγχο των φυσικών πόρων και του πυρηνικού οπλοστασίου. Ο φόβος αυτός ήταν αρκετά σοβαρός ώστε να οδηγήσει την κυβέρνηση Μπάιντεν να επιδιώξει να αποφύγει μια ταπεινωτική ήττα της Ρωσίας στην Ουκρανία.
Ή η Ρωσία θα μπορούσε να βρεθεί υπό την κυριαρχία ξένων δυνάμεων. Ενδέχεται να εξαρτηθεί από την Κίνα, η οποία θα μπορούσε να τη χρησιμοποιήσει ως προμηθευτή πρώτων υλών και ως ζώνη ανάσχεσης απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες. Εναλλακτικά, ύστερα από έναν μακροχρόνιο πόλεμο φθοράς, ίσως η Ρωσία καταλήξει να βρίσκεται στο περιθώριο της Ευρώπης, ως μια φτωχοποιημένη και εξαρτημένη χώρα. Και τα δύο ενδεχόμενα, προβλέπει ο Μελνιτσένκο, θα γεννούσαν δυσαρέσκεια και πικρία, καλλιεργώντας έναν βίαιο εθνικισμό που κάποια στιγμή θα μπορούσε να εκραγεί σε νέα σύγκρουση.
Στο τελευταίο σενάριο, η Ρωσία θα στραφεί προς τα μέσα, ακολουθώντας το παράδειγμα της Βόρειας Κορέας: θα μετατραπεί σε κλειστό, πολιορκημένο φρούριο, στερημένο από οικονομική ανάπτυξη και επενδυτικά κεφάλαια. Σύμφωνα με τον Μελνιτσένκο, αυτό το ενδεχόμενο συζητείται ήδη σοβαρά στους διαδρόμους του Κρεμλίνου. Ωστόσο, όπως και η Βόρεια Κορέα, έτσι και η Ρωσία θα βρεθεί σε μια κατάσταση διαρκούς αντιπαράθεσης με τον υπόλοιπο κόσμο.
Μπορούν να αποφευχθούν αυτά τα σενάρια;
Ο Μελνιτσένκο παραμένει αινιγματικός ως προς το πώς μπορούν να αποφευχθούν αυτά τα σενάρια. Εξυπηρετώντας εν μέρει και τα δικά του συμφέροντα, προτρέπει τις δυτικές χώρες να αντισταθούν στον πειρασμό να οδηγήσουν τον πόλεμο στα άκρα. Αντίθετα, υποστηρίζει ότι η Δύση και η Ρωσία πρέπει να βρουν έναν τρόπο να συνυπάρξουν ειρηνικά. Προς αυτή την κατεύθυνση, ζητεί να αναγνωριστεί στη Ρωσία η «κυριαρχία» της, μια μορφή ασυλίας που θυμίζει έντονα την κινεζική απαίτηση για μη παρέμβαση στις εσωτερικές της υποθέσεις. Όσον αφορά τις μεταρρυθμίσεις στο εσωτερικό της Ρωσίας, αποφεύγει να γίνει συγκεκριμένος. Υποστηρίζει ότι η χώρα πρέπει να είναι προβλέψιμη απέναντι στον υπόλοιπο κόσμο και να κερδίσει την εμπιστοσύνη των πολιτών της χωρίς να καταφεύγει στον εξαναγκασμό. Υπονοεί ότι ο Πούτιν θα πρέπει να εγκαταλείψει το σύστημα της μονοπρόσωπης εξουσίας και να αποκεντρώσει την εξουσία. Ωστόσο, δεν κάνει καμία αναφορά στη δημοκρατία.
Ακόμη και μια τέτοια αλλαγή, όμως, θα συναντούσε την αντίσταση των ισχυρών στελεχών των υπηρεσιών ασφαλείας, οι οποίοι κυριαρχούν στο πολιτικό σύστημα από τότε που ο Πούτιν απομάκρυνε από την πολιτική τους πρώτους μετασοβιετικούς ολιγάρχες, πριν από περισσότερες από δύο δεκαετίες. Αν η Ρωσία εξελιχθεί σε μια πιο φυσιολογική χώρα, εκείνοι θα είναι οι μεγάλοι χαμένοι. Ίσως, όμως, τεχνοκράτες και επιχειρηματικοί παράγοντες που ανησυχούν για το μέλλον της Ρωσίας να στηρίξουν τον Μελνιτσένκο. Ο Πούτιν μπορεί να αρνηθεί να υποχωρήσει. Ωστόσο βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα δύσκολο δίλημμα: είτε η συνέχιση του πολέμου, είτε η κλιμάκωση, είτε οι μεταρρυθμίσεις συνεπάγονται σημαντικό πολιτικό κόστος.
Υπάρχει ιστορικό προηγούμενο για μια τέτοια μεταρρυθμιστική πορεία. Το 1905 η Ρωσία ηττήθηκε, ύστερα από έναν πόλεμο 19 μηνών, από την Ιαπωνία. Οι βιομήχανοι και οι τεχνοκράτες απέδωσαν την ευθύνη στον αυταρχικό τσάρο Νικόλαο Β΄. Όπως υποστήριξαν, η μονοπρόσωπη διακυβέρνηση καταδίκαζε τη Ρωσία να υστερεί σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη. Εκείνη τη χρονιά, έπειτα από λαϊκή εξέγερση, ανάγκασαν τον τσάρο να αποδεχθεί το Μανιφέστο του Οκτωβρίου, το οποίο προέβλεπε την κατοχύρωση πολιτικών ελευθεριών και τη δημιουργία νομοθετικής συνέλευσης.
Μέχρι τα μέσα του 1907, ο Νικόλαος Β΄ είχε ουσιαστικά ακυρώσει τις μεταρρυθμίσεις. Δέκα χρόνια αργότερα ανατράπηκε από τη Ρωσική Επανάσταση. Το δίδαγμα, σύμφωνα με το άρθρο, είναι ότι η Ρωσία χρειάζεται μεταρρυθμίσεις που να έχουν διάρκεια και να μην ανατρέπονται.
