Η Μέση Ανατολή βρίσκεται σε κατάσταση πολέμου εδώ και σχεδόν τρία χρόνια, χωρίς οι συγκρούσεις του Ισραήλ στη Γάζα αλλά και με το Ιράν να έχουν οδηγηθεί σε οριστική λύση.
Οι άμεσες στρατιωτικές συγκρούσεις μπορεί να είναι τώρα περιορισμένες, όμως η ειρήνη παραμένει μακριά και ο κίνδυνος μιας νέας μεγάλης ανάφλεξης εξακολουθεί να είναι υπαρκτός.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο περιφερειακός χάρτης ασφαλείας αλλάζει. Η Σαουδική Αραβία ενισχύει τους δεσμούς της με την Τουρκία και το Πακιστάν, ενώ τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα διευρύνουν τη στρατιωτική συνεργασία τους με το Ισραήλ. Νέες συνεργασίες διαμορφώνονται και μαζί τους εμφανίζονται νέες γραμμές αντιπαράθεσης.
Η αναζήτηση εναλλακτικών εταίρων συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με την αβεβαιότητα γύρω από τη μελλοντική αμερικανική παρουσία στην περιοχή.
Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει αποτύχει μέχρι στιγμής να υλοποιήσει το ειρηνευτικό του σχέδιο για τη Γάζα, ενώ οι συνομιλίες με το Ιράν έχουν παγώσει.
Ο Αμερικανός πρόεδρος έχει προειδοποιήσει την Τεχεράνη για «οικονομικό πόλεμο και απομόνωση πρωτοφανών διαστάσεων», χωρίς ωστόσο να έχει αποσαφηνίσει ποιος είναι ο τελικός στόχος της αμερικανικής πολιτικής: η αλλαγή καθεστώτος, η συνθηκολόγηση του Ιράν ή η εγκατάλειψη του πυρηνικού του προγράμματος.
Οι χώρες του Κόλπου αναζητούν λύσεις ασφαλείας
Οι χώρες του Κόλπου, έχοντας κλονιστεί από την αβεβαιότητα, αναζητούν τρόπους να ενισχύσουν την ασφάλειά τους. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα απομάκρυνση από τις ΗΠΑ, αλλά περισσότερο μια προσπάθεια διαφοροποίησης των στρατηγικών τους ερεισμάτων.
Στο νέο περιβάλλον διαμορφώνονται δύο βασικοί πόλοι. Από τη μία βρίσκονται η Σαουδική Αραβία και η Τουρκία, με το Πακιστάν να συμμετέχει στη νέα τριμερή αμυντική συμφωνία. Από την άλλη, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα ενισχύουν τη στρατιωτική συνεργασία τους με το Ισραήλ.
Η συμφωνία Σαουδικής Αραβίας, Τουρκίας και Πακιστάν αποτελεί περισσότερο μια πρόσθετη δικλίδα ασφαλείας και ένα ισχυρό συμβολικό βήμα παρά αντικατάσταση της αμερικανικής προστασίας. Οι τρεις χώρες έχουν διαφορετικές στρατιωτικές δυνατότητες και διαφορετικές αντιλήψεις για τις απειλές που αντιμετωπίζουν.
Για το Πακιστάν, η βασική στρατηγική προτεραιότητα παραμένει η αντιπαράθεση με την Ινδία. Για την Τουρκία, κεντρικό ζήτημα είναι η σταθερότητα στη Συρία και ευρύτερα στο Λεβάντε, ενώ για τη Σαουδική Αραβία η απειλή από το Ιράν βρίσκεται στο επίκεντρο.
Πιθανότερη η συνεργασία στην αμυντική βιομηχανία
Οι αναλυτές δεν θεωρούν πιθανή την κοινή στρατιωτική επέμβαση των τριών χωρών σε κάποια από τις υπάρχουσες συγκρούσεις. Αντίθετα, αναμένεται μεγαλύτερη συνεργασία στην αμυντική βιομηχανία, με την Τουρκία να επιδιώκει την αύξηση των εξαγωγών όπλων και την προσέλκυση σαουδαραβικών επενδύσεων.
Την ίδια στιγμή, η σχέση Ισραήλ–ΗΑΕ αποκτά μεγαλύτερη στρατιωτική διάσταση. Κατά τη διάρκεια του πολέμου με το Ιράν, τα Εμιράτα ενίσχυσαν τη συνεργασία τους με το Ισραήλ, μεταξύ άλλων μέσω της παροχής συστημάτων αεράμυνας.
Η εξέλιξη αυτή έχει επιβαρύνει παράλληλα τις ήδη υπάρχουσες διαφορές μεταξύ Αμπού Ντάμπι και Ριάντ. Τα ΗΑΕ διεκδικούν εδώ και χρόνια μεγαλύτερο ρόλο ως περιφερειακή δύναμη, ανταγωνιζόμενα σε αρκετά μέτωπα τη Σαουδική Αραβία.
Οι δύο επικίνδυνοι άξονες και σενάρια σύρραξης
Ένα σενάριο αυστηρής πόλωσης ανάμεσα σε έναν άξονα ΗΑΕ–Ισραήλ και έναν άξονα Σαουδικής Αραβίας–Τουρκίας–Πακιστάν δεν μπορεί να αποκλειστεί, χωρίς όμως να θεωρείται αναπόφευκτο. Οι οικονομικοί δεσμοί μεταξύ Σαουδικής Αραβίας και ΗΑΕ παραμένουν ισχυροί, ενώ και οι δύο χώρες έχουν συμφέρον από τη σταθερότητα του Κόλπου και την ενεργειακή ασφάλεια.
Το πιο επικίνδυνο σημείο σύγκλισης των νέων ανταγωνισμών βρίσκεται στη Συρία. Από τον πόλεμο στη Γάζα και μετά, οι σχέσεις Ισραήλ και Τουρκίας έχουν επιδεινωθεί σημαντικά, καθώς οι δύο χώρες ακολουθούν διαφορετικές στρατηγικές στη μεταπολεμική Συρία.
Η Τουρκία και η Σαουδική Αραβία στηρίζουν πολιτικά, στρατιωτικά και οικονομικά την κυβέρνηση του μεταβατικού προέδρου Αχμέντ αλ-Σάρα, ενώ το Ισραήλ στηρίζει μειονότητες, μεταξύ άλλων τους Δρούζους, και έχει δημιουργήσει ζώνη ασφαλείας νότια της Δαμασκού.
Σημείο ανάφλεξης η Συρία
Οι ισραηλινές στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Συρία συνεχίζονται, ενώ στις 18 Αυγούστου το Ισραήλ βομβάρδισε πρώην αεροπορική βάση στην Ιντλίμπ, στον βορρά της χώρας και κοντά στα τουρκικά σύνορα. Η επίθεση φέρεται να συνδεόταν με πληροφορίες ότι η Τουρκία σχεδίαζε να αναπτύξει στρατεύματα στην περιοχή.
Η εξέλιξη αυτή αναδεικνύει τον αυξανόμενο κίνδυνο άμεσης σύγκρουσης μεταξύ δύο στρατιωτικών δυνάμεων που μέχρι πρόσφατα διατηρούσαν πιο σαφώς διαχωρισμένες ζώνες επιρροής. Καθώς αυτές οι ζώνες πλησιάζουν η μία την άλλη, η Συρία μπορεί να εξελιχθεί σε πεδίο επικίνδυνης αντιπαράθεσης. Η Τουρκία φυσικά αντέδρασε άμεσα, προς το παρόν λεκτικά.
Οι ανταγωνισμοί επεκτείνονται και στο Κέρας της Αφρικής. Τουρκία και Σαουδική Αραβία ακολουθούν διαφορετική πορεία από το Ισραήλ και τα ΗΑΕ σε μια περιοχή που διαθέτει κρίσιμη στρατηγική σημασία λόγω της πρόσβασης στην Ερυθρά Θάλασσα, στον Κόλπο του Άντεν και στον Ινδικό Ωκεανό.
Περισσότερες εστίες συρράξεων
Το Ισραήλ έχει αναγνωρίσει τη Σομαλιλάνδη, η οποία επιδιώκει την ανεξαρτησία της από τη Σομαλία, ενώ τα ΗΑΕ έχουν επενδύσει στρατηγικά στο λιμάνι Μπερμπέρα και διατηρούν στρατιωτική και ναυτική παρουσία στην περιοχή.
Η Τουρκία, αντίθετα, στηρίζει την εδαφική ακεραιότητα της Σομαλίας, εκπαιδεύει τις ένοπλες δυνάμεις της και διατηρεί σημαντική στρατιωτική παρουσία στη χώρα. Τουρκικές εταιρείες συμμετέχουν επίσης στη διαχείριση βασικών υποδομών, όπως το λιμάνι και το αεροδρόμιο του Μογκαντίσου.
Πιθανά και απίθανα σενάρια σύγκρουσης
Παρά την αυξανόμενη ένταση, μια άμεση στρατιωτική σύγκρουση μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας, ενός συνασπισμού Σαουδικής Αραβίας–Τουρκίας–Πακιστάν και άλλων κρατών ή με το Ιράν δεν θεωρείται σήμερα το πιθανότερο σενάριο.
Ωστόσο, τα σημεία όπου τα συμφέροντα των περιφερειακών δυνάμεων συγκλίνουν και συγκρούονται πολλαπλασιάζονται.
Από τον Περσικό Κόλπο και τη Συρία έως την Ερυθρά Θάλασσα και το Κέρας της Αφρικής, η Μέση Ανατολή εισέρχεται σε μια περίοδο νέων συμμαχιών, μεγαλύτερου ανταγωνισμού και διαρκώς μεταβαλλόμενων ισορροπιών.
