Μια αναφορά του Βλαντίμιρ Πούτιν στις όρκες και στις πολικές αρκούδες ήταν αρκετή για να αποκαλύψει τον τρόπο με τον οποίο ο Ρώσος πρόεδρος αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα. Μιλώντας στις 29 Αυγούστου σε φοιτητές και προσωπικό πανεπιστημίου της Μόσχας, υποστήριξε ότι οι όρκες τρέφονται με πολικές αρκούδες.
«Αυτή είναι η τροφική αλυσίδα», ανέφερε προσθέτοντας πως «Τα παιδιά πρέπει να διδάσκονται γι’ αυτό, ώστε να καταλαβαίνουν σε τι είδους κόσμο ζούμε και γιατί διεξάγουμε την ειδική στρατιωτική επιχείρηση», όπως εξακολουθεί να αποκαλεί η Μόσχα τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Ο ισχυρισμός του δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, καθώς δεν υπάρχει καταγεγραμμένη περίπτωση όρκας που να έχει φάει πολική αρκούδα. Προσφέρει, ωστόσο, μια εικόνα για την «αρπακτική» αντίληψη με την οποία ο Ρώσος πρόεδρος προσεγγίζει τις διεθνείς σχέσεις. Σε έναν κόσμο όπου οι ισχυρότεροι επιβάλλονται στους ασθενέστερους, η επίθεση παρουσιάζεται ως σχεδόν φυσικός νόμος.
Αυτή ακριβώς η αντίληψη προκαλεί αυξανόμενη ανησυχία στις χώρες του ΝΑΤΟ. Οι ρωσικές δυνάμεις παραμένουν επί χρόνια εγκλωβισμένες σε έναν πόλεμο φθοράς, με δεκάδες χιλιάδες στρατιώτες να σκοτώνονται ή να τραυματίζονται σοβαρά κάθε μήνα. Η σύγκρουση έχει μετατραπεί σε έναν εξαιρετικά δαπανηρό κύκλο επιθέσεων με drones και πυραύλους, ο οποίος καταστρέφει την Ουκρανία, αλλά προκαλεί πλέον ορατές ζημιές και στο εσωτερικό της Ρωσίας.
Παρά το αδιέξοδο, ο Πούτιν δεν δείχνει καμία διάθεση υποχώρησης. Αντίθετα, σύμφωνα με τον Economist, ενισχύεται ο φόβος ότι θα επιχειρήσει να ξεφύγει από αυτό που οι Ρώσοι αποκαλούν tupik, δηλαδή αδιέξοδο, επιλέγοντας για ακόμη μία φορά την κλιμάκωση.
Η Δύση ανησυχεί
Οι ενδείξεις ανησυχίας στις δυτικές πρωτεύουσες πληθαίνουν. Στις 25 Αυγούστου ο διευθυντής της CIA, Τζον Ράτκλιφ, πραγματοποίησε απροειδοποίητη επίσκεψη στη Μόσχα. Οι εκδοχές για τον σκοπό της αποστολής του διαφέρουν. Σύμφωνα με ορισμένες πληροφορίες, μετέφερε προειδοποίηση στον Πούτιν να μην επιτεθεί σε χώρες του ΝΑΤΟ. Άλλες πηγές αναφέρουν ότι παρουσίασε μια ιδιαίτερα αρνητική αξιολόγηση των προοπτικών της Ρωσίας, επιχειρώντας να τον πείσει να επιστρέψει στις διαπραγματεύσεις.
Τρεις ημέρες αργότερα, η Φινλανδία ζήτησε τη συνδρομή σουηδικών αεροσκαφών και πολεμικών πλοίων για την επιτήρηση των συνόρων της με τη Ρωσία. Η Γερμανία ετοιμάζεται να κατηγορήσει επισήμως τη Μόσχα για την επίθεση με drone στο αεροδρόμιο της Λειψίας στις 4 Αυγούστου και πιθανότατα θα απαντήσει με νέες κυρώσεις.
Στις 20 Αυγούστου η Ρουμανία ανακοίνωσε ότι κατέστρεψε ρωσικό θαλάσσιο drone, το οποίο είχε βάλει στο στόχαστρο πλατφόρμα γεώτρησης στα ρουμανικά ύδατα. Πέντε ημέρες αργότερα, οι αρχές της Σλοβακίας απέτρεψαν εμπρηστική επίθεση σε εργοστάσιο κατασκευής drones.
Την ίδια στιγμή, ο Πούτιν έσπασε τη μακρά σιωπή του για τις ολοένα πιο επιτυχημένες ουκρανικές επιθέσεις με μη επανδρωμένα αεροσκάφη εναντίον ρωσικών διυλιστηρίων και κέντρων εφοδιασμού. Μεταξύ των στόχων βρέθηκαν και αποθήκες της Wildberries, της μεγαλύτερης εταιρείας ηλεκτρονικού εμπορίου στη Ρωσία.
Σε ομιλία του στις 22 Αυγούστου κατηγόρησε την Ουκρανία ότι άνοιξε το «κουτί της Πανδώρας» και προειδοποίησε για αντίποινα στους πιο ευαίσθητους τομείς της ουκρανικής οικονομίας. Νωρίτερα την ίδια ημέρα, απευθυνόμενος στη «Ενωμένη Ρωσία», το κόμμα του Κρεμλίνου, απέρριψε κάθε ενδεχόμενο τερματισμού του πολέμου. «Η ειδική στρατιωτική επιχείρηση συνεχίζεται», δήλωσε, προσθέτοντας ότι «θα κινηθούμε μόνο προς τα εμπρός».
Πηγές με γνώση των συζητήσεων στο Κρεμλίνο αναφέρουν ότι, έπειτα από εβδομάδες προβληματισμού μέσα στο καλοκαίρι, ο Πούτιν φαίνεται να έχει επιλέξει την κλιμάκωση. Παλιός συνεργάτης του εκτιμά μάλιστα ότι ο Ρώσος πρόεδρος πιθανότατα εξέλαβε την επίσκεψη Ράτκλιφ ως ένδειξη αμερικανικής αδυναμίας.
Με τον ίδιο τρόπο φέρεται να είχε ερμηνεύσει και την επίσκεψη του τότε διευθυντή της CIA Μπιλ Μπερνς στη Μόσχα τον Νοέμβριο του 2021. Ο Μπερνς είχε μεταφέρει προειδοποίηση να μην εισβάλει στην Ουκρανία. Τρεις μήνες αργότερα, ο Πούτιν έδωσε την εντολή για την εισβολή.
Άγνωστη λέξη η αποτυχία
Κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει με βεβαιότητα τι σκέφτεται ο Πούτιν. Ωστόσο, τα κίνητρα που τον ωθούν προς την κλιμάκωση φαίνεται να σχετίζονται λιγότερο με τη διεθνή στρατηγική και περισσότερο με την κατάσταση στο εσωτερικό της Ρωσίας. Βασικός του στόχος ήταν πάντοτε η διατήρηση της εξουσίας και, σε τελική ανάλυση, η προστασία της ίδιας του της ζωής.
Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα για το Κρεμλίνο είναι ότι αρχίζει να διαλύεται η σιωπηρή αποδοχή του πολέμου από τη ρωσική κοινωνία. Τα βαθιά ουκρανικά πλήγματα σε διυλιστήρια και εμπορικές εγκαταστάσεις, σε συνδυασμό με τους περιορισμούς στο Διαδίκτυο που επιβάλλουν οι υπηρεσίες ασφαλείας, έχουν καταστρέψει την επίφαση κανονικότητας.
Σύμφωνα με το ανεξάρτητο Κέντρο Levada, το 57% των Ρώσων χαρακτηρίζει πλέον την κατάσταση στη χώρα «τεταμένη». Οι πολίτες αναφέρονται στον πόλεμο, στους νεκρούς, στην επιστράτευση, στις επιθέσεις με drones και στην απουσία οποιασδήποτε αίσθησης για το μέλλον. Η εμπιστοσύνη στην τηλεοπτική προπαγάνδα υποχωρεί, ενώ νέοι Ρώσοι ζητούν μέσω των κοινωνικών δικτύων τον τερματισμό του πολέμου. Παράλληλα, η δημοτικότητα του Πούτιν εμφανίζει πτωτική πορεία.
Ακόμη πιο αρνητικό είναι το κλίμα στις ρωσικές ελίτ. Όπως επισημαίνει πρόσωπο από το εσωτερικό του συστήματος, το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν είναι μόνο η κατάσταση της οικονομίας ή η απουσία αποφασιστικής στρατιωτικής επιτυχίας. Είναι κυρίως ο χρόνος που έχει χαθεί. Όποια και αν είναι η τελική έκβαση, σχεδόν πέντε χρόνια πολέμου συνιστούν αποτυχία.
Στους κόλπους της ελίτ ενισχύεται, κατά μία πηγή, η αίσθηση ότι «ο τσάρος είναι γυμνός». Κανένα από τα οικονομικά ή πολιτικά προβλήματα της Ρωσίας δεν απειλεί άμεσα την εξουσία του Πούτιν. Διαθέτει ακόμη επαρκείς οικονομικούς πόρους και έναν ισχυρό κατασταλτικό μηχανισμό. Ωστόσο, σε ένα τέτοιο καθεστώς, η εικόνα της ισχύος έχει καθοριστική σημασία.
Ο Πούτιν μπορεί να περιγράφει τους στόχους του με όρους γεωπολιτικής, όμως στην πραγματικότητα καθοδηγείται από την εγκληματική λογική πάνω στην οποία έχει οικοδομηθεί συνολικά το καθεστώς του με βασικό πυρήνα ότι δεν πρέπει ποτέ να δείχνει αδύναμος. Το ρωσικό σύστημα ανέχεται τη βία, αλλά δεν συγχωρεί την αποτυχία.
Ο ίδιος πιθανότατα θεωρεί ότι ένας τερματισμός του πολέμου χωρίς την επίτευξη ούτε του ελάχιστου στόχου του, δηλαδή την κατάληψη ολόκληρου του Ντονμπάς στην ανατολική Ουκρανία, θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο τη φυσική του επιβίωση. Σύμφωνα με πρόσωπο που γνωρίζει όσα διαμείβονται στο Κρεμλίνο, σε κάποια στιγμή του πολέμου είχε πει σε συνεργάτες του… «Θα με κρεμάσουν».
Την ίδια στιγμή, ούτε η συνέχιση του πολέμου με τη σημερινή του μορφή προσφέρει διέξοδο. «Τα σενάρια που βασίζονται στην αδράνεια είναι επιζήμια για το Κρεμλίνο», αναφέρει μέλος της ρωσικής ελίτ. Καταναλώνουν οικονομικούς πόρους χωρίς να παράγουν αποτέλεσμα και εξαντλούν το διαθέσιμο πολιτικό κεφάλαιο.
Τι μπορεί να σημαίνει μια νέα κλιμάκωση
Υπό αυτές τις συνθήκες, η κλιμάκωση μπορεί να εμφανίζεται στα μάτια του Πούτιν ως η λιγότερο επικίνδυνη επιλογή. Παραμένει, όμως, ασαφές ποια μορφή θα μπορούσε να λάβει.
Η Ρωσία είναι πιθανό να εντείνει τον υβριδικό πόλεμο και τις επιχειρήσεις δολιοφθοράς εναντίον των συμμάχων της Ουκρανίας. Θα μπορούσε επίσης να στοχεύσει τις γραμμές μέσω των οποίων μεταφέρεται ευρωπαϊκή βοήθεια προς το Κίεβο. Οι δυτικές υπηρεσίες πληροφοριών ανησυχούν ότι ρωσικές επιχειρήσεις ενδέχεται να στραφούν εναντίον εργοστασίων στην Ευρώπη που κατασκευάζουν στρατιωτικό υλικό για την Ουκρανία. Εκτιμούν, πάντως, ότι ο Πούτιν δεν επιδιώκει άμεση στρατιωτική σύγκρουση με το ΝΑΤΟ.
Στο εσωτερικό της Ουκρανίας, η κλιμάκωση θα σημαίνει κυρίως την ενίσχυση των επιχειρήσεων που ήδη διεξάγει η Ρωσία. Στις 30 Αυγούστου το ρωσικό υπουργείο Άμυνας ανακοίνωσε ότι προετοιμάζει μαζικό πλήγμα εναντίον των ουκρανικών ενεργειακών υποδομών. Το Κίεβο, ωστόσο, περιμένει ήδη τέτοιες επιθέσεις στο πλαίσιο της συνολικής ρωσικής προσπάθειας να κάμψει την ουκρανική αντίσταση στη διάρκεια του χειμώνα.
Στο χερσαίο μέτωπο, ρωσικές πηγές αναφέρουν ότι ο Πούτιν σκοπεύει να στείλει επιπλέον 300.000 έως 400.000 άνδρες στη μηχανή του πολέμου. Δεν χρειάζεται να ανακοινώσει νέο κύμα επιστράτευσης, καθώς η αρχική διαταγή δεν ανεστάλη ποτέ.
Οι πρόσθετες δυνάμεις πιθανότατα θα στρατολογηθούν μέσω πιέσεων που θα ασκήσουν οι περιφερειακές κυβερνήσεις, ώστε η πολιτική δυσαρέσκεια να παραμείνει περιορισμένη σε τοπικό επίπεδο και να μη μετατραπεί σε εθνικό πρόβλημα. Οι ρωσικές αρχές δοκιμάζουν ήδη το νέο σύστημα στρατολόγησης στην Πένζα, περίπου 750 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Μόσχας.
Ο Πούτιν θα μπορούσε ακόμη να εντείνει την καταστολή εναντίον όσων παρουσιάζονται ως «εσωτερικοί εχθροί». Όχι επειδή απειλούν πραγματικά την εξουσία του, αλλά επειδή το καθεστώς χρειάζεται διαρκώς να επιδεικνύει ισχύ.
