Η πρόεδρος της ΕΕ, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν επιχειρεί να επαναχαράξει τον ρόλο της Ευρώπης σε έναν κόσμο αυξανόμενων εμπορικών, γεωπολιτικών και στρατιωτικών πιέσεων.
Η προσέγγιση με τον Καναδά και οι υποσχέσεις για νέο δόγμα σε άμυνα και ασφάλεια αποτελούν τις δύο πιο σημαντικές κινήσεις του σχεδίου που ανακοίνωσε κατά τη διάρκεια της καθιερωμένης ετήσιας ομιλίας της για την «Κατάσταση της ΕΕ».
Η αλήθεια είναι ότι αυτή τη φορά δεν περιορίστηκε σε έναν απολογισμό. Με φόντο την αβεβαιότητα που προκαλεί ο εμπορικός πόλεμος των ΗΠΑ με τους δασμούς Τραμπ, η ρωσική απειλή, ο πόλεμος στην Ουκρανία, η τεχνολογική κούρσα με αιχμή την AI και η κλιματική κρίση, η φον ντερ Λάιεν παρουσίασε ένα ευρύτερο φιλόδοξο σχέδιο για μια Ευρώπη που θα πρέπει να μπορεί να προστατεύει περισσότερο τα συμφέροντά της.
Από τα 12 βασικά σημεία της ομιλίας της, δύο ξεχωρίζουν. Το πρώτο αφορά την εντυπωσιακή αναβάθμιση της στρατηγικής σχέσης με τον Καναδά, παρουσιάζοντας την πρόταση να ανοίξει ο δρόμος για να γίνει η χώρα το πρώτο «συνδεδεμένο μέλος» της ΕΕ. Το δεύτερο αφορά τη δημιουργία ενός Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Ασφάλειας και ενός νέου Πρωτοκόλλου Έκτακτης Ασφάλειας, σε μια προσπάθεια να αποκτήσει η Ευρώπη ταχύτερους μηχανισμούς αντίδρασης σε απειλές που βρίσκονται κάτω από το όριο μιας συμβατικής επίθεσης.
Η συνολική εικόνα είναι εκείνη μιας ΕΕ που επιχειρεί να διαφοροποιήσει τις συμμαχίες της, να ενισχύσει την αμυντική της ικανότητα και να περιορίσει τις στρατηγικές εξαρτήσεις της.
Καναδάς και ΕΕ: Η εμπορική πίεση των ΗΠΑ αλλάζει τις ισορροπίες
Ίσως, η ανακοίνωση-έκπληξη να ήταν η πρόταση της φον ντερ Λάιεν προς τον Καναδό πρωθυπουργό Μαρκ Κάρνεϊ, ο οποίος βρισκόταν στην αίθουσα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, να ανοίξει ο δρόμος για τη συμμετοχή του Καναδά ως του πρώτου «συνδεδεμένου μέλους» της ΕΕ.
Μιλώντας για τον κατακερματισμό του βασισμένου σε κανόνες διεθνούς συστήματος, η πρόεδρος της Επιτροπής δήλωσε ότι «πρέπει επειγόντως να επανεξετάσουμε τις εταιρικές μας σχέσεις». Απευθυνόμενη στον πρωθυπουργό του Καναδά Mark Carney, ο οποίος παρακολούθησε την ομιλία στην αίθουσα της ολομέλειας του Κοινοβουλίου, δήλωσε: «Θα ήθελα να συνεργαστώ μαζί σας για να ανοίξουμε την πόρτα ώστε ο Καναδάς να είναι το πρώτο συνδεδεμένο μέλος της ΕΕ».
Το μοντέλο αυτό δεν προβλέπεται σήμερα από τις ευρωπαϊκές Συνθήκες και συνεπώς η υλοποίησή του θα απαιτούσε πολιτικές και θεσμικές αποφάσεις. Η πρόταση, ωστόσο, έχει σαφή γεωπολιτική και οικονομική σημασία, εξηγούν αναλυτές στο Bloomberg.
Η Ευρώπη και ο Καναδάς επιδιώκουν να μετατρέψουν την ήδη στενή τους σχέση σε μια πολύ ευρύτερη στρατηγική συμμαχία, με πεδία συνεργασίας την άμυνα, την ενέργεια, την τεχνολογία, την τεχνητή νοημοσύνη, τις κρίσιμες πρώτες ύλες, τις εφοδιαστικές αλυσίδες και την Αρκτική.
Η συγκυρία δεν είναι τυχαία. Ο Καναδάς βρίσκεται σε έντονη εμπορική αντιπαράθεση με τις ΗΠΑ του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ και αναζητά τρόπους να περιορίσει την εξάρτησή του από την αμερικανική αγορά. Η επιβολή αμερικανικών δασμών και η απάντηση της Οτάβα με αντίμετρα έχουν καταστήσει την εμπορική σχέση των δύο χωρών πολύ πιο αβέβαιη.
Σε αντίθεση με την καναδική επιλογή άμεσης επιβολής αντιμέτρων, η ΕΕ έχει κινηθεί πιο προσεκτικά απέναντι στους αμερικανικούς δασμούς. Η νέα προσέγγιση προς την Οτάβα δείχνει, επομένως, ότι οι Βρυξέλλες βλέπουν στον Καναδά όχι μόνο έναν εμπορικό εταίρο αλλά και ως έναν δυτικό σύμμαχο με τον οποίο μπορούν να μοιραστούν στρατηγικές υποδομές, τεχνογνωσία, πρώτες ύλες και αμυντικές δυνατότητες.
Ντόναλντ Τραμπ και Μαρκ Κάρνεϊ στο Οβάλ γραφείο© EPA/SHAWN THEW
Η σχέση έχει ήδη αποκτήσει πρακτικό υπόβαθρο. Ο Καναδάς έγινε η πρώτη μη ευρωπαϊκή χώρα που εντάχθηκε στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα SAFE για τη χρηματοδότηση αμυντικών επενδύσεων, ενώ οι δύο πλευρές έχουν ενισχύσει τη συνεργασία τους σε ενέργεια, κρίσιμα ορυκτά και τεχνολογία.
Η πρόταση για «συνδεδεμένη» συμμετοχή πηγαίνει όμως πολύ παραπέρα. Η φον ντερ Λάιεν μίλησε για μια ευρύτερη «Συμμαχία για το Μέλλον», με στόχο έναν κοινό χώρο οικονομικής ασφάλειας και ευημερίας. Το μήνυμα προς την Ουάσιγκτον είναι έμμεσο αλλά σαφές: σε ένα διεθνές σύστημα όπου οι ΗΠΑ υιοθετούν πιο επιθετική εμπορική πολιτική, η Ευρώπη επιδιώκει να διευρύνει το δίκτυο των στρατηγικών εταίρων της.
Δεν πρόκειται, ωστόσο, για εύκολη θεσμική διαδικασία, σύμφωνα με αναλυτές που μίλησαν στο BBC. Η ΕΕ δεν διαθέτει σήμερα καθεστώς «συνδεδεμένου μέλους» και οποιαδήποτε τέτοια συμφωνία θα πρέπει να εξεταστεί από τα κράτη-μέλη. Παράλληλα, το υφιστάμενο CETA, η συμφωνία ελεύθερου εμπορίου ΕΕ–Καναδά, εξακολουθεί να μην έχει επικυρωθεί από όλα τα κράτη-μέλη.
Το κρίσιμο ερώτημα μετά την ομιλία είναι πώς θα υποδεχθούν οι εθνικές κυβερνήσεις την πρόταση της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν. Η συζήτηση για τη διεύρυνση της ΕΕ είναι ήδη σύνθετη, καθώς εννέα χώρες βρίσκονται στην πορεία προς ένταξη, ενώ οι διαπραγματεύσεις με την Ουκρανία και τη Μολδαβία έχουν επιταχυνθεί, εξηγούν αναλυτές στο Bloomberg.
Ωστόσο, η φον ντερ Λάιεν δεν είναι η πρώτη Ευρωπαία ηγέτης που εισηγείται φέτος ένα καθεστώς «συνδεδεμένου μέλους». Τον Μάιο, ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς είχε προτείνει την εφαρμογή ενός αντίστοιχου μοντέλου για την Ουκρανία, ως ενδιάμεσο στάδιο πριν από την πλήρη ένταξη. Η πρόταση προέβλεπε συμμετοχή της Ουκρανίας σε ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα χωρίς δικαίωμα ψήφου, καθώς και σταδιακή πρόσβαση σε ευρωπαϊκά προγράμματα.
Η ιδέα, ωστόσο, προκάλεσε επιφυλάξεις στο Κίεβο. Ο πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι είχε χαρακτηρίσει το μοντέλο άδικο, υποστηρίζοντας ότι η Ουκρανία δεν θα μπορούσε να αποδεχθεί μια θέση εντός της ΕΕ χωρίς ουσιαστική συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων.
Έτσι, η πρόταση για τον Καναδά ανοίγει πλέον μια ευρύτερη συζήτηση για το αν ένα νέο καθεστώς «συνδεδεμένης» συμμετοχής μπορεί να αποτελέσει μόνιμο εργαλείο της ευρωπαϊκής πολιτικής ή να δημιουργήσει μια νέα, πολυεπίπεδη σχέση με χώρες που βρίσκονται εκτός της Ένωσης.
Το πολιτικό μήνυμα, πάντως, είναι ήδη ισχυρό: η Ευρώπη αναζητά νέους πυλώνες συνεργασίας σε μια περίοδο κατά την οποία η παραδοσιακή διατλαντική σχέση δοκιμάζεται.
Νέο δόγμα ασφάλειας της ΕΕ: Συμβούλιο και μηχανισμός έκτακτης αντίδρασης
Ακόμη μεγαλύτερη στρατηγική σημασία έχει η πρόταση για τη δημιουργία ενός Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Ασφάλειας. Η ιδέα ενός ευρωπαϊκού πολιτικού οργάνου που θα συντονίζει τις αντιδράσεις σε κρίσεις έχει συζητηθεί εδώ και χρόνια, όμως η φον ντερ Λάιεν επιχειρεί πλέον να της δώσει συγκεκριμένη θεσμική μορφή.
Στο νέο όργανο θα μπορούσαν να συμμετέχουν η ΕΕ και χώρες με κοινές αντιλήψεις για την ασφάλεια, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, ο Καναδάς, η Νορβηγία και η Ουκρανία. Η απουσία αναφοράς στις Ηνωμένες Πολιτείες από τη συγκεκριμένη πρόταση έχει ιδιαίτερη πολιτική βαρύτητα, καθώς η πρωτοβουλία έρχεται σε μια περίοδο έντονης αμφισβήτησης της παραδοσιακής διατλαντικής αρχιτεκτονικής ασφαλείας.
Το δεύτερο σκέλος είναι ακόμη πιο συγκεκριμένο: ένα νέο «Πρωτόκολλο Έκτακτης Ασφάλειας», το οποίο θα μπορεί να ενεργοποιείται όταν ένα κράτος-μέλος αντιμετωπίζει απειλή που δεν έχει ακόμη εξελιχθεί σε ένοπλη επίθεση ή εισβολή.
Μιλώντας για την ασφάλεια και τις υβριδικές απειλές που αντιμετωπίζει η Ευρώπη, φον ντερ Λάιεν δήλωσε ότι η Ευρώπη χρειάζεται ένα πρωτόκολλο ασφάλειας έκτακτης ανάγκης για τον συντονισμό της ευρωπαϊκής αντίδρασης, την αποτροπή περαιτέρω κλιμάκωσης και τον μετριασμό των επιπτώσεών τους. Δεδομένης της φύσης και της κλίμακας των διακυβευμάτων, ανακοίνωσε ότι η Επιτροπή θα παρουσιάσει τις ιδέες της «για την υλοποίηση ενός Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Ασφαλείας».
Η λογική παραπέμπει στο Άρθρο 4 του ΝΑΤΟ, μέσω του οποίου ένα μέλος μπορεί να ζητήσει διαβουλεύσεις όταν θεωρεί ότι απειλείται η εδαφική του ακεραιότητα, η πολιτική ανεξαρτησία ή η ασφάλειά του. Η νέα ευρωπαϊκή πρόταση θα λειτουργούσε συμπληρωματικά και όχι ανταγωνιστικά προς το ΝΑΤΟ.
Ο Αντόνιο Κόστα, ο Μαρκ Ρούτε και η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν στη Σύνοδο του ΝΑΤΟ στην Τουρκία © consilium
Το πεδίο εφαρμογής είναι κρίσιμο: κυβερνοεπιθέσεις, σαμποτάζ, παραπληροφόρηση, παραβιάσεις με drones και άλλες μορφές υβριδικού πολέμου μπορούν να δημιουργήσουν σοβαρές κρίσεις χωρίς να υπάρχει μια κλασική στρατιωτική επίθεση. Η ΕΕ επιδιώκει, επομένως, έναν μηχανισμό που θα επιτρέπει στα κράτη-μέλη να συντονίζονται πριν η κρίση κλιμακωθεί.
Η πρόταση εντάσσεται σε μια ευρύτερη μετατόπιση της ευρωπαϊκής στρατηγικής: η άμυνα δεν αντιμετωπίζεται πλέον μόνο ως ζήτημα στρατιωτικών δυνατοτήτων, αλλά ως συνδυασμός στρατιωτικής ισχύος, κυβερνοασφάλειας, ενεργειακής επάρκειας, κρίσιμων υποδομών, τεχνολογίας και ανθεκτικότητας απέναντι σε υβριδικές απειλές.
ΕΕ: Ουκρανία, τεχνητή νοημοσύνη και κλιματική ανθεκτικότητα
Όσον αφορά τον πόλεμο της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας, επανέλαβε τη στήριξη της ΕΕ προς την Ουκρανία και δήλωσε ότι η ΕΕ θα ενισχύσει τις κυρώσεις της κατά της Ρωσίας. Ανακοίνωσε ότι τα αδιάθετα κεφάλαια από το ευρωπαϊκό πρόγραμμα SAFE, ύψους 150 δισ. ευρώ σε δάνεια για αμυντικές επενδύσεις, θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν σε κοινά προγράμματα με την ουκρανική αμυντική βιομηχανία.
Η επιλογή αυτή συνδέει την εμπειρία της Ουκρανίας από το πεδίο της μάχης με την προσπάθεια της Ευρώπης να αναπτύξει τη δική της αμυντική παραγωγή.
Επίσης, αναφέρθηκε στα γεγονότα στη Θέουτα κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού και δήλωσε ότι «τα σύνορα της Θέουτα είναι ευρωπαϊκά σύνορα. Γιατί η Θέουτα είναι η Ισπανία. Η Θέουτα είναι Ευρώπη. Και η Ευρώπη θα είναι εκεί για εσάς». Επισήμανε επίσης τη μείωση κατά 55% των παράνομων αφίξεων τα τελευταία δύο χρόνια και την περαιτέρω μείωση κατά 35% φέτος.
«Το μήνυμα της Ευρώπης είναι σαφές: θα συμμορφωνόμαστε πάντα με τις αξίες και τα θεμελιώδη δικαιώματά μας. Ωστόσο, δεν θα συμβιβαστούμε ποτέ όσον αφορά την προστασία των συνόρων μας.»
Στην τεχνητή νοημοσύνη, η Κομισιόν επιδιώκει στενότερη συνεργασία με τον Καναδά, το Ηνωμένο Βασίλειο και άλλες χώρες, ενώ η φον ντερ Λάιεν κάλεσε τις μεγάλες εταιρείες ανάπτυξης προηγμένων μοντέλων να συζητήσουν τρόπους επιβράδυνσης της εξέλιξης των πιο ισχυρών συστημάτων όταν οι κίνδυνοι δεν μπορούν να ελεγχθούν επαρκώς.
Η κλιματική πολιτική μετατοπίζεται παράλληλα περισσότερο προς την προσαρμογή και την προστασία από τις συνέπειες της υπερθέρμανσης. Η Επιτροπή προωθεί ευρωπαϊκό σχέδιο αντιμετώπισης των καυσώνων, πρωτοβουλία για το νερό και συμμαχία για την κλιματική ασφάλιση, μετά από ένα καλοκαίρι με ακραίες θερμοκρασίες, πυρκαγιές και προβλήματα ξηρασίας.
Στο οικονομικό πεδίο, η φον ντερ Λάιεν επανέφερε την ανάγκη περιορισμού της γραφειοκρατίας, ζητώντας από τα κράτη-μέλη ένα «σύμφωνο κατά του gold-plating», δηλαδή κατά της πρακτικής προσθήκης εθνικών απαιτήσεων κατά την εφαρμογή ευρωπαϊκής νομοθεσίας. Παράλληλα, έθεσε ως στόχο την ολοκλήρωση της μεταρρύθμισης της ενιαίας αγοράς έως το τέλος του 2027.
Ο Σι Τζινπίνγκ και η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν © EPA/XINHUA / Huang Jingwen CHINA OUT
ΕΕ: Κίνα, δημοσιονομικά, μετανάστευση και κοινωνικά δίκτυα
Απέναντι στην Κίνα, η πρόεδρος της Επιτροπής χρησιμοποίησε ιδιαίτερα αυστηρή γλώσσα για το εμπορικό έλλειμμα της ΕΕ, το οποίο, όπως ανέφερε, φθάνει περίπου το 1 δισ. ευρώ την ημέρα. Παράλληλα, ανέδειξε τους κινδύνους από την εξάρτηση της Ευρώπης από κινεζικές πρώτες ύλες και δεσμεύθηκε να αξιοποιήσει τα διαθέσιμα εργαλεία για την επανεξισορρόπηση της σχέσης.
Στο δημοσιονομικό πεδίο, η φον ντερ Λάιεν υπερασπίστηκε την ανάγκη για νέους «ίδιους πόρους» της ΕΕ, δηλαδή νέες πηγές εσόδων που θα χρηματοδοτήσουν τον επόμενο επταετή προϋπολογισμό. Η πρόταση για περισσότερα από 60 δισ. ευρώ μέσω νέων εισφορών αντιμετωπίζει ήδη αντιδράσεις από εθνικές κυβερνήσεις, γεγονός που προμηνύει δύσκολη διαπραγμάτευση.
Στο μεταναστευτικό, η Επιτροπή προτείνει ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο έκτακτης αντίδρασης για περιπτώσεις απότομης αύξησης των μεταναστευτικών ροών, με προσωρινή και αυστηρά οριοθετημένη ευελιξία στις διαδικασίες. Παράλληλα, ζητείται ενίσχυση της Frontex.
Στη Μέση Ανατολή, η φον ντερ Λάιεν αναγνώρισε ουσιαστικά τις δυσκολίες της ΕΕ να συμφωνήσει σε κοινή πολιτική απέναντι στο Ισραήλ και τη Γάζα. Καταδίκασε τη βία εποίκων στη Δυτική Όχθη και επανέλαβε τη στήριξη στη λύση των δύο κρατών, ενώ παραδέχθηκε ότι οι εσωτερικές διαφωνίες περιορίζουν την ικανότητα της Ευρώπης να επηρεάσει τις εξελίξεις.
Συνάντηση Μητσοτάκη με φον ντερ Λάιεν, Μελόνι, Αμπέλα για το μεταναστευτικό © Γραφείο του πρωθυπουργού
Τέλος, στο εσωτερικό κοινωνικό μέτωπο, η Επιτροπή προωθεί αυστηρότερους κανόνες για την προστασία των ανηλίκων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η φον ντερ Λάιεν τάχθηκε υπέρ της απαγόρευσης πρόσβασης σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης για παιδιά κάτω των 13 ετών και περιορισμών στους προσωπικούς λογαριασμούς για τους κάτω των 15, μαζί με υποχρεώσεις για ασφαλέστερο σχεδιασμό των πλατφορμών.
Το σύνολο των προτάσεων αποτυπώνει μια Ευρώπη που επιχειρεί να κινηθεί ταυτόχρονα σε πολλά μέτωπα: να μειώσει τις εμπορικές και στρατηγικές εξαρτήσεις της, να ενισχύσει την άμυνά της, να στηρίξει την Ουκρανία, να αντιμετωπίσει την κλιματική πίεση και να αποκτήσει μεγαλύτερο έλεγχο στις νέες τεχνολογίες.
Το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο, ωστόσο, βρίσκεται στις δύο μεγάλες κινήσεις προς τον Καναδά και στην ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας. Μαζί σηματοδοτούν μια προσπάθεια να διευρυνθεί ο κύκλος των στρατηγικών εταίρων της Ευρώπης και, ταυτόχρονα, να αποκτήσει η ίδια η ΕΕ περισσότερα εργαλεία για να αντιδρά σε έναν κόσμο όπου οι εμπορικές συγκρούσεις, οι υβριδικές απειλές και οι γεωπολιτικές ανατροπές συνδέονται πλέον άμεσα μεταξύ τους.
